{"id":10172,"date":"2013-05-25T15:00:47","date_gmt":"2013-05-25T10:00:47","guid":{"rendered":"http:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172"},"modified":"2016-09-27T17:17:17","modified_gmt":"2016-09-27T13:17:17","slug":"z%c9%99rdabin-qoruqbagi-k%c9%99nd-%c9%99halisinin-etnogenezi-arasdirma-ilk-d%c9%99f%c9%99","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172","title":{"rendered":"Z\u0259rdab\u0131n Qoruqba\u011f\u0131 k\u0259nd \u0259halisinin etnogenezi  &#8211; ARA\u015eDIRMA, \u0130LK D\u018fF\u018f"},"content":{"rendered":"<p><span style=\"color: #0000ff;\"><strong>Qoruqba\u011f\u0131 \u0259halisinin etnogenezi haqq\u0131nda (tarixi v\u0259 etno-antropoloji materiallar \u0259sas\u0131nda)<\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\"><strong>Z\u0259rdab rayonunun K\u00fcrsahili k\u0259ndl\u0259rind\u0259n biri olan Qoruqba\u011f\u0131 k\u0259ndi \u00e7ay\u0131n sol sahilind\u0259, Yarm\u0259mm\u0259dba\u011f\u0131 inzibati \u0259razi vahidliyinin \u0259razisind\u0259, \u015eirvan d\u00fcz\u00fcnd\u0259 yerl\u0259\u015fir.<\/strong> <\/span>Ke\u00e7mi\u015fd\u0259 Z\u0259rdab k\u0259nd icmas\u0131na m\u0259xsus olmu\u015f \u0259kin v\u0259 ba\u011f sah\u0259sinin ad\u0131d\u0131r. \u201cZ\u0259rdab\u201d ad\u0131na ilk d\u0259f\u0259 XV \u0259sr\u0259 aid A\u011fqoyunlu m\u0259nb\u0259l\u0259rin\u0259 m\u0259xsus yaz\u0131larda rast g\u0259linmi\u015fdir. Qoruqba\u011f\u0131 s\u00f6z\u00fc is\u0259 oykonim olmaqla \u201cqoruq\u201d (m\u00fchafiz\u0259 olunan yer) v\u0259 \u201cba\u011f\u201d s\u00f6zl\u0259rind\u0259n d\u00fcz\u0259lmi\u015f, \u201cqoruq\u201d, \u201cqorunan ba\u011f\u201d m\u0259nas\u0131ndad\u0131r. K\u0259nd XIX \u0259srin ortalar\u0131nda m\u00fcsk\u00fcrl\u00fc v\u0259 qarav\u0259lli tayfalar\u0131na m\u0259nsub ail\u0259l\u0259rin m\u0259skunla\u015fmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Burada \u0259halinin t\u0259rkibini m\u0259hz bu tayfalar t\u0259\u015fkil edir. \u0130ndi is\u0259 h\u0259min tayfalar\u0131n, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, tarixi M\u00fcsk\u00fcr obas\u0131nda ya\u015fayan \u0259halinin etno-antropoloji m\u0259n\u015f\u0259yi m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 diqq\u0259t yetir\u0259k.<\/p>\n<p>Qarav\u0259lli tayfas\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif \u0259razil\u0259rind\u0259 ya\u015fayan t\u00fcrk \u0259halisidir. Bu tayfa A\u011fcab\u0259di, Z\u0259rdab, A\u011fsu, Balak\u0259n, \u0130mi\u015fli v\u0259 \u015eamax\u0131 rayonlar\u0131 \u0259razisind\u0259 hal-haz\u0131rda ya\u015fayan tayfalardan biridir. Ara\u015fd\u0131rmalar Z\u0259rdab \u0259razisin\u0259 bu tayfan\u0131n A\u011fsu rayonu \u0259razisind\u0259n g\u0259ldikl\u0259rini dem\u0259y\u0259 \u0259sas verir. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, eyniadl\u0131 \u0259razid\u0259n Qoruqba\u011f\u0131na X\u0259lilli tayfas\u0131n\u0131n az bir qismi d\u0259 g\u0259lmi\u015fdir ki, bu da vaxtil\u0259 Xan\u00e7oban\u0131 mahal\u0131nda ya\u015fayan \u0259halinin bir hiss\u0259sinin Qarasubasar mahal\u0131na k\u00f6\u00e7m\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir.<\/p>\n<p>N.Bayramova \u201c\u015eamax\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131r: Xan\u00e7oban mahal\u0131nda 1821-ci ild\u0259 46 obada (Axta\u00e7\u0131, Gar\u0131s, Qaraqoyunlu, Padar, X\u0259lilli, Kolan\u0131, M\u0259lik\u00e7obanl\u0131, \u015eahs\u00fcnl\u00fc, \u018fr\u0259bxan\u0259dan, M\u00fcsk\u00fcri, Ovculu, Mollalar, G\u00f6yd\u0259ll\u0259kli, Muradl\u0131, S\u0131\u011f\u0131rl\u0131, Qurd, Pirh\u0259s\u0259nli, \u0130lx\u0131\u00e7\u0131, Sarvan, Mustafal\u0131, Binasl\u0131, \u00c7ayl\u0131, Qaram\u0259mm\u0259dli, \u018fr\u0259bu\u015fa\u011f\u0131, D\u0259lil\u0259r, \u00c7ovurqanl\u0131, Adnal\u0131, Ba\u011f\u0131rl\u0131, Alpout, \u018flicanl\u0131, N\u0259mirli, Sorsor, Eld\u0259ll\u0259kli, Xanazad, \u015eahsultanl\u0131, M\u00fcsk\u00fcrl\u00fc Molla Q\u0259dim, \u015e\u0131xl\u0131, Axundlu, \u00c7\u0131raql\u0131, Axta\u00e7\u0131 Salyan, Elli-G\u00f6zl\u00fc, Veys\u0259lli, M\u0259rzili, L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli, Qaraxanl\u0131, Qarav\u0259lli A\u011fam\u0259mm\u0259d) 1492 ail\u0259 ya\u015fay\u0131rd\u0131. \u015eirvan xanlar\u0131 Xan\u00e7oban mahal\u0131ndan \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bu mahala vergi t\u0259yin edilm\u0259mi\u015fdi. Xan\u00e7oban mahal\u0131n\u0131n sakinl\u0259ri maldarl\u0131q v\u0259 \u0259kin\u00e7ilikl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olurdular. Mahal\u0131n naibi M\u0259lik Umud idi. M\u0259hz Qoruqba\u011f\u0131 \u0259halisinin etnogenezind\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015f M\u00fcsk\u00fcrl\u00fc, Qarav\u0259lli v\u0259 X\u0259lilli tayfalar\u0131 Xan\u00e7oban mahal\u0131n\u0131n sosial t\u0259rkibind\u0259 x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malik olmu\u015fdur (1).<\/p>\n<p>Qarav\u0259lli tayfas\u0131n\u0131n etnik m\u0259n\u015f\u0259yi haqq\u0131nda bir s\u0131ra r\u0259vay\u0259t xarakterli m\u0259lumatlar m\u00f6vcud olsa da, konkret elmi n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 \u0259saslanan faktlar azd\u0131r. Apard\u0131\u011f\u0131m\u0131z elmi ara\u015fd\u0131rmalar qarav\u0259lli tayfas\u0131n\u0131n etnogenezi m\u0259s\u0259l\u0259sini ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma\u011fa imkan vermi\u015fdir. O\u011fuz tayfalar\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n etnogenezind\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynad\u0131\u011f\u0131 m\u0259lumdur. XI \u2013 XII \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn b\u0259zi tarixi aspektl\u0259rinin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 biz\u0259 bu i\u015fd\u0259 k\u00f6m\u0259k etmi\u015fdir. Bu ad\u0131n v\u0259 tayfan\u0131n hans\u0131 \u0259raziy\u0259 m\u0259xsus oldu\u011funa diqq\u0259t yetir\u0259k. XI \u0259srd\u0259 S\u0259lcuqlar C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u0259razisin\u0259 g\u0259l\u0259nd\u0259 \u015e\u0259hrizor, Kirman\u015fah v\u0259 Daquqa y\u00f6r\u0259l\u0259ri \u018fnnaz o\u011fullar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n tutulmu\u015fdu. \u0130bn \u0259l-\u018fsir yaz\u0131r ki, hicri 495-ci ild\u0259 (miladi 1101-ci ild\u0259) bu b\u00f6lg\u0259nin m\u00fch\u00fcm bir qismi bir \u00e7ox o\u011fuz \u0259mirl\u0259ri kimi t\u0259kba\u015f\u0131na f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n Qara Beli adl\u0131 (yaxud l\u0259q\u0259bli) bir salur b\u0259yi t\u0259r\u0259find\u0259n f\u0259th olundu. Bu salur b\u0259yinin \u00f6z\u00fcnd\u0259n bir daha b\u0259hs edilm\u0259diyin\u0259 baxmayaraq sonralar h\u0259min \u0259razinin m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Beyt \u00fcl-Qara Beliyy\u0259 (Qara Beli xan\u0259dan\u0131) ad\u0131 il\u0259 XII \u0259sr boyu qeyd olunur. H\u0259tta \u0259ks\u0259r m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 bura Qara Beli \u00f6lk\u0259si adlanm\u0131\u015f, Ba\u011fdaddan Mara\u011faya ged\u0259n ana yolda, Dinav\u0259rl\u0259 Mara\u011fa aras\u0131ndak\u0131 bir ke\u00e7id d\u0259 XII \u0259srin sonlar\u0131na q\u0259d\u0259r Qara Belinin ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131m\u0131\u015fd\u0131r (2). Bel\u0259likl\u0259, m\u0259lum olur ki, Qarav\u0259lli tayfas\u0131 h\u0259min m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 qeyd olunan Qara Beli vilay\u0259tinin \u0259halisin\u0259 verilmi\u015f add\u0131r v\u0259 Nadir \u015fah d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n sonra bu tayfa Qarav\u0259lli adlanm\u0131\u015fd\u0131r. Bu tayfa o\u011fuzlar\u0131n Salur boyuna m\u0259xsus olmu\u015fdur. M\u0259lumdur ki, Salur boyu tarixd\u0259 m\u00fch\u00fcm rola malik bir q\u00f6vm olmu\u015f, Qazi B\u00fcrhan\u0259ddin kimi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r yeti\u015fdirmi\u015fdir. H\u0259tta Kitabi \u2013 D\u0259d\u0259 Qorqud dastan\u0131nda Salurlar haqq\u0131nda x\u00fcsusi qeyd olunur.<\/p>\n<p>X\u0259lilli tayfas\u0131 XIII &#8211; XIV \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razisin\u0259 H\u00fclak\u00fcl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n Q\u0259rbi T\u00fcrk\u00fcstan \u0259yal\u0259tind\u0259n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. Tayfa a\u011f hunlar\u0131n qay\u0131 adland\u0131r\u0131lan d\u0259st\u0259sin\u0259 daxil olmu\u015fdur. T\u0259dqiqatlar g\u00f6st\u0259rir ki, bu tayfa \u0259slind\u0259 o\u011fuzlar\u0131n Qay\u0131 boyuna m\u0259xsus olmu\u015fdur. Qay\u0131lar\u0131n is\u0259 Osmanl\u0131 tarixind\u0259n \u0259srl\u0259r boyu nec\u0259 b\u00f6y\u00fck rol oynad\u0131\u011f\u0131 m\u0259lumdur.<\/p>\n<p>Qoruqba\u011f\u0131 \u0259razisin\u0259 X\u0259lillil\u0259r Girdiman\u00e7ay vadisind\u0259 \u015eirvan d\u00fcz\u00fcnd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n A\u011fsu rayonunun X\u0259lilli k\u0259ndind\u0259n g\u0259lmi\u015fdir. H\u0259l\u0259 XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 \u015eirvan \u0259yal\u0259tinin Xan\u00e7oban mahal\u0131na daxil olan X\u0259lilli k\u0259ndinin n\u00fcfusu 39 ail\u0259 idi. Yuxar\u0131da mahal haqq\u0131nda m\u0259lumatda m\u0259hz X\u0259lilli toponiminin ad\u0131 ke\u00e7ir. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 X\u0259lilli k\u0259ndi \u015eirvan feodallar\u0131ndan Qas\u0131m b\u0259yin m\u00fclkiyy\u0259tind\u0259 oldu\u011fundan xan v\u0259 \u00e7ar x\u0259zin\u0259sin\u0259 vergi vermirdi. X\u0259lilli k\u0259ndi getdikc\u0259 geni\u015fl\u0259nmi\u015f, A\u011fsu rayonunun b\u00f6y\u00fck k\u0259ndl\u0259rind\u0259n birin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>M\u00fcsk\u00fcrl\u00fc tayfas\u0131 da \u0259vv\u0259ll\u0259r G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zas\u0131n\u0131n Xan\u00e7oban\u0131 mahal\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. Bu tayfa \u015eirvan d\u00fcz\u00fcn\u0259 XIX \u0259srin ortalar\u0131nda Quba q\u0259zas\u0131n\u0131n M\u00fc\u015fk\u00fcr mahal\u0131ndan k\u00f6\u00e7 etmi\u015f Az\u0259rbaycan tayfas\u0131d\u0131r. M\u00fc\u015fk\u00fcr toponimi Samur v\u0259 V\u0259lv\u0259l\u0259\u00e7ay aras\u0131ndak\u0131 X\u0259z\u0259ryan\u0131 d\u00fcz\u0259nliy\u0259 verilmi\u015f add\u0131r. M\u0259nb\u0259l\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259tin\u0259 s\u00f6yk\u0259n\u0259r\u0259k bu ad\u0131n massagetl\u0259rd\u0259n (masqutlardan) qaynaqland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259m\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Antik v\u0259 \u0130lk orta \u0259srl\u0259rd\u0259 s\u00f6z\u00fc ged\u0259n \u0259razi Qafqaz Albaniyas\u0131n\u0131n \u00c7ola vilay\u0259tin\u0259 daxil olmu\u015fdur. \u00c7ola vilay\u0259tind\u0259 is\u0259 albanlar, leql\u0259r, gell\u0259r, maskutlar, x\u0259z\u0259rl\u0259r, hunlar ya\u015fay\u0131rd\u0131lar. \u018fl-B\u0259lazurinin verdiyi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, \u0259r\u0259b s\u0259rk\u0259rd\u0259si M\u0259rvan ibn M\u0259h\u0259mm\u0259d VIII \u0259srd\u0259 \u0130slam\u0131 q\u0259bul etmi\u015f x\u0259z\u0259rl\u0259ri Samur v\u0259 \u015eabran aras\u0131ndak\u0131 Maskata k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr (3).<\/p>\n<p>Sara A\u015furb\u0259yli qeyd edir ki, M\u00fcsk\u00fcr toponimin\u0259 ilk d\u0259f\u0259 XII \u0259sr g\u00fcrc\u00fc m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 rast g\u0259linmi\u015fdir. Dem\u0259k olar ki, XII-XIII \u0259srl\u0259rd\u0259n etibar\u0259n m\u00fcsk\u00fcr ad\u0131 i\u015fl\u0259dilm\u0259y\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r. Bu vaxta q\u0259d\u0259r is\u0259 \u0259razinin ad\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Masqut formas\u0131nda ke\u00e7mi\u015fdir. Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanov G\u00fcl\u00fcstani-\u0130r\u0259m \u0259s\u0259rind\u0259 qeyd edir ki, ilk d\u0259f\u0259 M\u00fcsk\u00fcr ad\u0131na XIII \u0259srd\u0259 rast g\u0259linmi\u015fdir. Yuxar\u0131da qeyd etdiyimiz kimi m\u0259nb\u0259l\u0259r M\u00fcsk\u00fcr ad\u0131n\u0131n massaget v\u0259 ya maskut ad\u0131n\u0131n d\u0259yi\u015fmi\u015f fonetik ad\u0131na uy\u011fun g\u0259ldiyini qeyd edirl\u0259r. M\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 M\u00fcsk\u00fcr v\u0259 ya M\u00fc\u015fk\u00fcr s\u00f6z\u00fc \u201cq\u0131\u015flaq\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 da ifad\u0259 edir. H\u0259qiq\u0259t\u0259n, bu ad M\u00fcsk\u00fcr mahal\u0131n\u0131n yerl\u0259\u015fdiyi co\u011frafi \u0259raziy\u0259 uy\u011fun g\u0259lir. Bel\u0259 ki, bu \u0259razi q\u0131\u015flaq \u00fc\u00e7\u00fcn yararl\u0131 bir yerdir. Yay aylar\u0131nda maldarl\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olan \u0259hali da\u011fl\u0131q \u0259razil\u0259r\u0259 gedir, q\u0131\u015f aylar\u0131nda is\u0259 \u00f6z mahallar\u0131na qay\u0131d\u0131rd\u0131lar (4).<\/p>\n<p>XVI \u0259srd\u0259 S\u0259v\u0259fi-Osmanl\u0131 m\u00fcharib\u0259si zaman\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rind\u0259 Osmanl\u0131lar\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irdiyi inzibati b\u00f6lg\u00fc i\u00e7\u0259risind\u0259 Z\u0259rdab sancaql\u0131\u011f\u0131 v\u0259 M\u00fcsk\u00fcr sancaql\u0131\u011f\u0131n\u0131n ad\u0131 \u00e7\u0259kilir. Osmanl\u0131lar \u015eamax\u0131 \u0259yal\u0259tini 16 sancaql\u0131\u011fa b\u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fc: Lah\u0131c, A\u011fda\u015f, Q\u0259b\u0259l\u0259, Salyan, Z\u0259rdab, \u015e\u0259ki, Bak\u0131, Sade-ru, Qara Ulus, Axt\u0131 v\u0259 \u0130xir, Diku (bu ad\u0131n D\u0259kk\u0259, indiki D\u0259kk\u0259oba oldu\u011funu ehtimal etm\u0259k olar), Siryan (Sirhan), Osmani, Xudaverd, Mahmudabad, \u018fr\u0259\u015f sancaql\u0131qlar\u0131. D\u0259rb\u0259nd \u0259yal\u0259ti is\u0259 8 sancaql\u0131\u011fa b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015fd\u00fc: D\u0259mirqap\u0131 (Sancaq pa\u015fa), \u015eabran (\u015eaburan), Axt\u0131, Quba, M\u00fcsk\u00fcr, K\u00fcr\u0259, \u00c7irak, Rustov sancaql\u0131qlar\u0131 (3).<\/p>\n<p>Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanovun m\u0259lumatlar\u0131ndan ayd\u0131n olur ki, Qarav\u0259lli v\u0259 M\u00fcsk\u00fcrl\u00fc \u0259halisinin Z\u0259rdab \u0259razisin\u0259 k\u00f6\u00e7m\u0259mi\u015fd\u0259n \u0259vv\u0259l ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u0259razi \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tinin t\u0259rkibin\u0259 daxil idi. Buradak\u0131 \u0259halinin dini-d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 diqq\u0259t yetirdikd\u0259 onlar\u0131n \u0130slam dininin s\u00fcnni m\u0259zh\u0259binin \u015fafii qoluna m\u0259nsub olduqlar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fck. Qoruqba\u011f\u0131 k\u0259ndinin \u00f6z\u00fc d\u0259 hal-haz\u0131rda vaxtil\u0259 \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tinin t\u0259rkibin\u0259 daxil olmu\u015f \u015eirvan d\u00fcz\u00fcnd\u0259 yerl\u0259\u015fir (5).<\/p>\n<p>Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanov \u201cG\u00fcl\u00fcstani-\u0130r\u0259m\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 M\u00fcsk\u00fcr \u0259halisi i\u00e7\u0259risind\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015f M\u00f6vlana \u015eeyx Molla Yusif M\u00fcsk\u00fcrl\u00fcn\u00fcn v\u0259 1719-1721-ci ill\u0259rd\u0259 \u015eirvan \u00fcsyan\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, 1721-1727-ci ill\u0259rd\u0259 \u015eirvan \u0259yal\u0259tinin hakimi olmu\u015f Hac\u0131 Davud M\u00fcsk\u00fcrl\u00fcn\u00fcn ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kir (5).<\/p>\n<p>XIX \u0259srd\u0259 \u015eirvan d\u00fcz\u00fcn\u0259 k\u00f6\u00e7 etmi\u015f m\u00fcsk\u00fcrl\u00fc tayfas\u0131n\u0131n ad\u0131 h\u0259min \u0259razid\u0259 ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bu c\u00fcr adlanm\u0131\u015fd\u0131r. \u00c7\u00fcnki M\u00fcsk\u00fcrl\u00fc ad\u0131 konkret bir tayfa deyil, h\u0259m\u00e7inin, q\u0259dimd\u0259 Samur v\u0259 V\u0259lv\u0259l\u0259\u00e7ay aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f ell\u0259rin \u00fcmumi ad\u0131d\u0131r. Haz\u0131rda M\u00fcsk\u00fcrl\u00fc toponimi Quban\u0131n M\u00fcsk\u00fcr k\u0259ndi v\u0259 Q\u0259b\u0259l\u0259nin Q\u0259b\u0259l\u0259-M\u00fcsk\u00fcrl\u00fc k\u0259ndinin ad\u0131nda saxlan\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>M\u00fcsk\u00fcr mahal\u0131 XIX \u0259srd\u0259 M\u00fcsk\u00fcr, D\u0259d\u0259li v\u0259 onlar\u0131n \u0259traf\u0131ndak\u0131 dig\u0259r ki\u00e7ik k\u0259ndl\u0259rin birl\u0259\u015fmi\u015f inzibati \u0259razisi idi.<\/p>\n<p>Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanov \u201cG\u00fcl\u00fcstani-\u0130r\u0259m\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 \u00f6z d\u00f6vr\u00fc haqq\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259lumatda bel\u0259 qeyd edir: \u201cT\u0259b\u0259rsaran (Tabasaran \u2013 T.\u018f.) mahal\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n qismi, Ma\u011farti, M\u0259ra\u011f\u0259, Xo\u00e7ni v\u0259 \u00c7\u0131raq adl\u0131 d\u00f6rd k\u0259ndd\u0259, D\u0259rb\u0259nd \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 v\u0259 onun h\u0259r iki t\u0259r\u0259find\u0259 olan Ulus v\u0259 T\u0259r\u0259k\u0259m\u0259 mahal\u0131ndak\u0131 k\u0259ndl\u0259rin ham\u0131s\u0131nda, Tip, M\u00fcsk\u00fcr, \u015eabran mahallar\u0131nda v\u0259 Quba \u015f\u0259h\u0259rinin \u00f6z\u00fcnd\u0259, Salyan il\u0259 \u015eirvan\u0131n dig\u0259r mahallar\u0131nda, Bak\u0131n\u0131n alt\u0131 t\u0259r\u0259k\u0259m\u0259 k\u0259ndind\u0259 v\u0259 b\u00fct\u00fcn \u015e\u0259ki \u00f6lk\u0259sind\u0259 \u0259halinin dili t\u00fcrkc\u0259dir. Bunlar \u0259ks\u0259riyy\u0259til\u0259 t\u00fcrkm\u0259n (az\u0259rbaycanl\u0131lar da bura daxil edilir \u2013 T.\u018f.), mo\u011fol v\u0259 tatar n\u0259slind\u0259n olub, b\u0259zil\u0259ri d\u0259, Osmanl\u0131-S\u0259f\u0259vi m\u00fcharib\u0259l\u0259ri zaman\u0131nda, S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 v\u0259 bundan sonra g\u0259lmi\u015fl\u0259r\u201d (5).<\/p>\n<p>T.T.Mustafazad\u0259 qeyd edir ki, Quba xanl\u0131\u011f\u0131 zaman\u0131nda M\u00fcsk\u00fcr mahal\u0131n\u0131n \u0259halisi s\u00fcnni m\u0259zh\u0259bli olub \u0259ks\u0259riyy\u0259ti t\u00fcrk dilind\u0259, bir hiss\u0259si is\u0259 tat dilind\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131 (6). Haz\u0131rda Qoruqba\u011f\u0131 k\u0259ndind\u0259 ya\u015fayan v\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sind\u0259 dan\u0131\u015fma\u011f\u0131na baxmayaraq m\u00fcsk\u00fcrl\u00fcl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n tat adland\u0131r\u0131lan \u0259hali d\u0259, \u00e7ox g\u00fcman ki, T.T.Mustafazad\u0259nin qeyd etdiyi kimi, vaxtil\u0259 M\u00fcsk\u00fcr mahal\u0131nda ya\u015fayan s\u00fcnni m\u0259zh\u0259bli \u0259hali olmu\u015f, XIX \u0259srin ortalar\u0131nda M\u00fcsk\u00fcr mahal\u0131ndan g\u0259l\u0259n \u0259hali il\u0259 birlikd\u0259 burada m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Qeyd ed\u0259k ki, bu \u0259hali d\u0259 antropoloji c\u0259h\u0259td\u0259n kaspi tipin\u0259 aiddir v\u0259 \u0259slind\u0259 ilk orta \u0259srl\u0259rd\u0259 tarixi \u00c7ola vilay\u0259tinin yerli alban tayfalar\u0131n\u0131n davam\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r. Yuxar\u0131da qeyd etdiyimiz kimi XIX \u0259srd\u0259 M\u00fcsk\u00fcrl\u00fc ad\u0131 konkret bir tayfa deyil, Samur v\u0259 V\u0259lv\u0259l\u0259\u00e7ay \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan ell\u0259rin \u00fcmumi ad\u0131 idi. Onu da qeyd etdik ki, Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanova \u0259sas\u0259n XIX \u0259srd\u0259 M\u00fcsk\u00fcr mahal\u0131nda \u0259halinin ham\u0131s\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sind\u0259 dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 m\u0259lumdur (5). Art\u0131q bu d\u00f6vrd\u0259 Qoruqba\u011f\u0131 \u0259razisind\u0259 m\u0259skunla\u015fan mahal<\/p>\n<p>sakinl\u0259rinin ham\u0131s\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan t\u00fcrk\u00fc oldu\u011fu v\u0259 antropoloji c\u0259h\u0259td\u0259n dolixokran kaspi tipin\u0259 m\u0259xsus olmas\u0131 bir daha onlar\u0131n m\u0259n\u015f\u0259yinin avtoxton oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir. H\u0259tta \u00e7ar Rusiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259rtib olunmu\u015f x\u0259rit\u0259d\u0259 Bak\u0131 quberniyas\u0131n\u0131n m\u00fcasir Z\u0259rdab \u0259razisin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n hiss\u0259sind\u0259 \u0259halinin Az\u0259rbaycan tatarlar\u0131 oldu\u011fu g\u00f6st\u0259rilir. O da m\u0259lumdur ki, \u00e7arizm d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri rus tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda Az\u0259rbaycan tatarlar\u0131 ad\u0131 il\u0259 tan\u0131n\u0131rd\u0131. Bir m\u0259s\u0259l\u0259ni d\u0259 qeyd ed\u0259k ki, \u0130lk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Samur v\u0259 V\u0259lv\u0259l\u0259\u00e7ay h\u00f6vz\u0259sin\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n \u0130slam\u0131 q\u0259bul etmi\u015f y\u00fcz min x\u0259z\u0259r ail\u0259sinin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fcy\u00fc m\u0259lumdur. Bunu n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, o zaman Qoruqba\u011f\u0131 \u0259halisinin etnik m\u0259n\u015f\u0259yind\u0259 x\u0259z\u0259rl\u0259rin d\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259y\u0259 bil\u0259rik. Bel\u0259 ki, \u00c7ola \u0259yal\u0259tind\u0259 m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f h\u0259min m\u00fcs\u0259lman x\u0259z\u0259rl\u0259r \u0130slam\u0131 q\u0259bul etmi\u015f albanlarla qaynay\u0131b qar\u0131\u015fm\u0131\u015f v\u0259 M\u00fcsk\u00fcr \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan \u0259halinin \u0259sas t\u0259rkib hiss\u0259si olmu\u015fdur. H\u0259tta 763-764-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 x\u0259z\u0259rl\u0259rin vaxtil\u0259 Qafqaz Albaniyas\u0131n\u0131n \u018fc\u0259ri vilay\u0259tin\u0259 daxil olmu\u015f \u0259razil\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r y\u00fcr\u00fc\u015f etdiyi xat\u0131rlan\u0131r. Bu vilay\u0259t is\u0259 haz\u0131rki Ucar v\u0259 Z\u0259rdab rayonlar\u0131n\u0131n \u0259razisini \u0259hat\u0259 etmi\u015fdir (7). Bel\u0259 oldu\u011fu halda demoqrafik art\u0131m\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 almaqla mahal\u0131n \u0259halisinin genetik m\u0259nsubiyy\u0259tind\u0259 x\u0259z\u0259rl\u0259rin d\u0259 rolu oldu\u011funu qeyd etm\u0259liyik. N\u0259tic\u0259d\u0259 M\u00fcsk\u00fcrl\u00fc ad\u0131 il\u0259 tan\u0131nan \u0259halinin vilay\u0259td\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f alban, masqut (massaget), x\u0259z\u0259r v\u0259 hunlar\u0131n birlikd\u0259 genetik kodunu da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259m\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu is\u0259 Qoruqba\u011f\u0131 \u0259razisind\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Z\u0259rdab rayonunun dig\u0259r d\u00f6rd k\u0259ndind\u0259 ya\u015fayan m\u00fcsk\u00fcrl\u00fcl\u0259rin etnik m\u0259n\u015f\u0259yini ayd\u0131nla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fch\u00fcm m\u0259lumatd\u0131r (8; 9; 10; 11).<\/p>\n<p>M\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 Quban\u0131n M\u00fcsk\u00fcr (M\u00fc\u015fk\u00fcr), Q\u0259b\u0259l\u0259nin Q\u0259b\u0259l\u0259-M\u00fcsk\u00fcrl\u00fc v\u0259 Z\u0259rdab\u0131n Qoruqba\u011f\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, 4 m\u00fcsk\u00fcrl\u00fc k\u0259ndind\u0259 ya\u015fayan \u0259hali antropoloji c\u0259h\u0259td\u0259n kaspi tipin\u0259 m\u0259xsusdur.<\/p>\n<p>XIX \u0259srd\u0259 Qoruqba\u011f\u0131 k\u0259ndi sal\u0131nanda burada bir \u00e7ox Qaradolaq tayfalar\u0131 da m\u0259sk\u0259n salm\u0131\u015fd\u0131r. Qaradolaqlar Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131 zaman\u0131nda xanl\u0131\u011f\u0131n \u015eirvan xanl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 s\u0259rh\u0259ddind\u0259, y\u0259ni K\u00fcr \u00e7ay\u0131n\u0131n sahilind\u0259 Qaradolaq mahal\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259n\u015f\u0259yini Nadir \u015fah d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 D\u0259rvi\u015f Qulu v\u0259 onun sonradan P\u0259nah\u0259li xan t\u0259r\u0259find\u0259n b\u0259y r\u00fctb\u0259si il\u0259 m\u00fckafatland\u0131r\u0131lan Ad\u0131g\u00f6z\u0259l b\u0259y v\u0259 \u0130mamqulu b\u0259y zaman\u0131ndan g\u00f6t\u00fcr\u0259n bu tayfan\u0131n Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n Qaradolaq mahal\u0131nda, qism\u0259n d\u0259 \u015eirvan xanl\u0131\u011f\u0131nda Qarasubasar mahal\u0131nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 m\u0259lumdur. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, M\u00fcsk\u00fcr b\u0259yl\u0259ri il\u0259 Qaradolaq b\u0259yl\u0259ri aras\u0131nda h\u0259r zaman yax\u0131n \u0259laq\u0259 olmu\u015fdur. T.C.R\u0259sulov yaz\u0131r ki, Qoruqba\u011f\u0131 me\u015f\u0259si K\u00fcr \u00e7ay\u0131n\u0131n sa\u011f sahilind\u0259 Qaradolaq tayfas\u0131n\u0131n m\u0259skunla\u015fd\u0131\u011f\u0131 Qaradolaq b\u0259yl\u0259rind\u0259n olan N\u0259c\u0259fqulu b\u0259yin ad\u0131 il\u0259 adlanan N\u0259c\u0259fqulub\u0259yli k\u0259ndinin \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015fmi\u015fdir. Bu \u0259razid\u0259 K\u00fcr \u00e7ay\u0131 planda \u0259yri x\u0259ttli oldu\u011fundan (meandrl\u0131), \u00e7ayda s\u00fcni \u00fcsulla d\u00fczl\u0259ndirm\u0259 i\u015fl\u0259ri apar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. N\u0259tic\u0259d\u0259 me\u015f\u0259liyin bir hiss\u0259si \u00e7ay\u0131n sahilind\u0259 qalm\u0131\u015f v\u0259 \u015eirvan \u0259razisin\u0259 qat\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r (12).<\/p>\n<p>Qeyd olunan m\u0259nb\u0259l\u0259rin m\u0259lumatlar\u0131, tarixi v\u0259 etno-antropoloji materiallar Qoruqba\u011f\u0131 \u0259halisinin Az\u0259rbaycan\u0131n alban d\u00f6vr\u00fc \u0259halisinin davam\u00e7\u0131s\u0131 v\u0259 avtoxton kaspi tipin\u0259 m\u0259xsus \u0259hali oldu\u011funu, tarix boyu \u015eirvan \u0259razisind\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259m\u0259y\u0259 \u0259sas verir. Antropoloq \u0130.\u0130.Pantyuxov Qafqaz xalqlar\u0131n\u0131n antropoloji t\u0259snifat\u0131n\u0131 ver\u0259rk\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259halisinin dolixokefal oldu\u011funu yaz\u0131r v\u0259 c\u0259dv\u0259ld\u0259 Az\u0259rbaycan tatarlar\u0131n\u0131n k\u0259ll\u0259 \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259rini 77,6 \u2013 79,1 oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir (13). Antropoloq K.H.M\u0259mm\u0259dov Az\u0259rbaycan \u0259halisinin Kaspi tipin\u0259 aid oldu\u011funu v\u0259 dolixokefal ba\u015f qurulu\u015funa malik olduqlar\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir (14; 15). Qoruqba\u011f\u0131 \u0259halisinin d\u0259 antropoloji tipi \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259hz Kaspi tipi xarakterikdir v\u0259 burada g\u00f6st\u0259ricil\u0259r 77-79-dur. Bu bir daha Qoruqba\u011f\u0131l\u0131lar\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259dim sakinl\u0259rind\u0259n oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259m\u0259y\u0259 \u0259sas verir (16; 17).<\/p>\n<p><span style=\"color: #0000ff;\"><strong><span style=\"color: #ff0000;\">\u018fliyev Taleh Vasif o\u011flu, AMEA Arxeologiya v\u0259 Etnoqrafiya \u0130nstitutunun elmi i\u015f\u00e7isi<\/span><\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #ff0000;\"><strong>\u0130stifad\u0259 olunmu\u015f \u0259d\u0259biyyat\u0131n siyah\u0131s\u0131:<\/strong><\/span><\/p>\n<p>1. Bayramova N. \u015eamax\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131, Bak\u0131, T\u0259hsil, 2009, 396 s.<\/p>\n<p>2. S\u00fcm\u0259r F. O\u011fuzlar, Bak\u0131, Yaz\u0131\u00e7\u0131, 1992, 432 s.<\/p>\n<p>3. \u018fliyev T.V. Qoruqba\u011f\u0131 (Z\u0259rdab rayonu) \u0259halisinin etnik m\u0259n\u015f\u0259yi haqq\u0131nda (arxeoloji, etnoqrafik v\u0259 antropoloji materiallar \u0259sas\u0131nda) \/ \u00dcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyevin anadan olmas\u0131n\u0131n 87-ci ild\u00f6n\u00fcm\u00fc m\u00fcnasib\u0259til\u0259 BDU Tarix fak\u00fclt\u0259si professor-m\u00fc\u0259llim hey\u0259tinin v\u0259 magistrantlar\u0131n\u0131n elmi-praktik konfrans\u0131n\u0131n materiallar\u0131, Bak\u0131, 2010, s. 117-120<\/p>\n<p>4. \u0410\u0448\u0443\u0440\u0431\u0435\u0439\u043b\u0438 \u0421.\u0411. \u0413\u043e\u0441\u0443\u0434\u0430\u0440\u0441\u0442\u0432\u043e \u0428\u0438\u0440\u0432\u0430\u043d\u0448\u0430\u0445\u043e\u0432 (\u0412\u042b-\u0425\u0412\u042b \u0432\u0432.), \u0411\u0430\u043a\u0443: \u042d\u043b\u043c, 1983, 343 \u0441.<\/p>\n<p>5. \u0411\u0430\u043a\u0438\u0445\u0430\u043d\u043e\u0432 \u0410. \u0413\u044e\u043b\u0438\u0441\u0442\u0430\u043d\u0438-\u0418\u0440\u0430\u043c, \u0411\u0430\u043a\u0443, 1991, 305 \u0441.<\/p>\n<p>6. Mustafazad\u0259 T.T. Quba xanl\u0131\u011f\u0131, Bak\u0131, Elm, 2005, 480 s.<\/p>\n<p>7. V\u0259lixanl\u0131 N.M. \u018fr\u0259b xilaf\u0259ti v\u0259 Az\u0259rbaycan, Bak\u0131, Az\u0259rn\u0259\u015fr, 1993, 157 s.<\/p>\n<p>8. Piriyev V.Z. Az\u0259rbaycan\u0131n tarixi-siyasi co\u011frafiyas\u0131, Bak\u0131, M\u00fc\u0259llim, 2006, 147 s.<\/p>\n<p>9. M\u0259mm\u0259dova F. Az\u0259rbaycan\u0131n siyasi tarixi v\u0259 tarixi co\u011frafiyas\u0131, Bak\u0131, 1993, 260 s.<\/p>\n<p>10. \u018fliyev T.V. X\u0259z\u0259r xaqanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n tarixnin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sind\u0259 arxeoloji t\u0259dqiqatlar\u0131n rolu \/\/ Tarix v\u0259 onun probleml\u0259ri, Bak\u0131, 2012, N 2, s. 359-364<\/p>\n<p>11. \u018fliyev T.V. \u018flican v\u0259 T\u00fcryan\u00e7ay h\u00f6vz\u0259si v\u0259 x\u0259z\u0259rl\u0259r (tarixi-arxeoloji materiallar v\u0259 toponiml\u0259r \u0259sas\u0131nda) \/\/ Tarix v\u0259 onun probleml\u0259ri, Bak\u0131, 2013, N 3, s.<\/p>\n<p>12. R\u0259sulov T.C. A\u011fcab\u0259dinin Qaradolaq b\u0259ylikl\u0259rinin tarixi, Bak\u0131, 2004, 67 s.<\/p>\n<p>13. \u041f\u0430\u043d\u0442\u044e\u0445\u043e\u0432 \u0418.\u0418. \u0420\u0430\u0441\u044b \u041a\u0430\u0432\u043a\u0430\u0437\u0430, \u0422\u0438\u0444\u043b\u0438\u0441, 1900<\/p>\n<p>14. M\u0259mm\u0259dov K.B. Antropologiyan\u0131n \u0259saslar\u0131, Bak\u0131, 2006, 190 s.<\/p>\n<p>15. M\u0259mm\u0259dov K.B. \u00d6n Asiya \u0259halisinin antropologiyas\u0131 haqq\u0131nda \/ http: ulu turk yurdu Borchal\u0131.com<\/p>\n<p>16. Qeybullayev Q.A. Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fc tarixind\u0259n, Bakl, Az\u0259rn\u0259\u015fr, 1994, 248 s.<\/p>\n<p>17. \u0413\u0435\u0439\u0431\u0443\u043b\u043b\u0430\u0435\u0432 \u0413.\u0410. \u041a \u044d\u0442\u043d\u043e\u0433\u0435\u043d\u0435\u0437\u0443 \u0430\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0446\u0435\u0432 (\u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u043a\u043e-\u044d\u0442\u043d\u043e\u0433\u0440\u0430\u0444\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u0435 \u0438\u0441\u0441\u043b\u0435\u0434\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u0435), \u0442. \u042b, \u0411\u0430\u043a\u0443, \u042d\u043b\u043c, 1991, 552 \u0441.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u0410\u043b\u0438\u0435\u0432 \u0422\u0430\u043b\u0435\u0445 \u0412\u0430\u0441\u0438\u0444 \u043e\u0433\u043b\u044b<\/p>\n<p>\u0418\u043d\u0441\u0442\u0438\u0442\u0443\u0442 \u0410\u0440\u0445\u0435\u043e\u043b\u043e\u0433\u0438\u0438 \u0438 \u042d\u0442\u043d\u043e\u0433\u0440\u0430\u0444\u0438\u0438 \u041d\u0410\u041d\u0410 \u043d\u0430\u0443\u0447\u043d\u044b\u0439 \u0441\u043e\u0442\u0440\u0443\u0434\u043d\u0438\u043a, \u0434\u0438\u0441\u0441\u0435\u0440\u0442\u0430\u043d\u0442<\/p>\n<p>\u0420\u0415\u0417\u042e\u041c\u0415<\/p>\n<p>\u0421\u0442\u0430\u0442\u044c\u044f \u043f\u043e\u0441\u0432\u044f\u0449\u0435\u043d\u0430 \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u0438 \u043f\u0440\u043e\u0438\u0441\u0445\u043e\u0436\u0434\u0435\u043d\u0438\u044e \u043f\u043b\u0435\u043c\u0435\u043d\u0430 \u041c\u044e\u0441\u043a\u044e\u0440\u043b\u0443 \u0438 \u0413\u0430\u0440\u0430\u0432\u0435\u043b\u043b\u0438 \u043d\u0430 \u0442\u0435\u0440\u0440\u0438\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u0413\u043e\u0440\u0443\u0433\u0431\u0430\u0433\u0438 (\u0417\u0435\u0440\u0434\u0430\u0431\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0440\u0430\u0439\u043e\u043d), \u044f\u0432\u043b\u044f\u044e\u0449\u0438\u0435\u0441\u044f \u043e\u0434\u043d\u0438\u043c \u0438\u0437 \u0434\u0440\u0435\u0432\u043d\u0438\u0445 \u043f\u043b\u0435\u043c\u0435\u043d\u0430 \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0430. \u041d\u0430\u0441\u0435\u043b\u0435\u043d\u0438\u0435 \u041c\u044e\u0441\u043a\u044e\u0440\u043b\u0443, \u043e\u0442\u043d\u043e\u0441\u044f\u0449\u0438\u0435\u0441\u044f \u043a \u043f\u043b\u0435\u043c\u0435\u043d\u0430\u043c \u0430\u043b\u0431\u0430\u043d\u043e-\u043c\u0430\u0441\u0441\u0430\u0433\u0435\u0442\u043e\u0432, \u043f\u0440\u0438\u043d\u0430\u0434\u043b\u0435\u0436\u0438\u0442 \u043f\u043b\u0435\u043c\u0435\u043d\u0438 \u043c\u0430\u0441\u043a\u0443\u0442. \u041d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u0435 \u043f\u043b\u0435\u043c\u0435\u043d\u0438 \u041c\u044e\u0441\u043a\u044e\u0440\u043b\u0443 \u0441\u043e\u0445\u0440\u0430\u043d\u0438\u043b\u043e \u0441\u0432\u043e\u0435 \u043d\u0430\u0438\u043c\u0435\u043d\u043e\u0430\u043d\u0438\u0435 \u0432 \u0442\u043e\u043f\u043e\u043d\u0438\u043c\u0430\u0445 \u043d\u0430 \u0442\u0435\u0440\u0440\u0438\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u0413\u0443\u0431\u0430, \u041a\u0430\u0431\u0430\u043b\u0430 \u0438 \u0417\u0435\u0440\u0434\u0430\u0431\u0430. \u0421\u0440\u0435\u0434\u043d\u0435\u0432\u0435\u043a\u043e\u0432\u044b\u0435 \u0438\u0441\u0442\u043e\u0447\u043d\u0438\u043a\u0438, \u0434\u0430\u0432 \u0441\u0432\u0435\u0434\u0435\u043d\u0438\u044f \u043e \u043f\u043b\u0435\u043c\u0435\u043d\u0438, \u043e\u0442\u043c\u0435\u0447\u0430\u044e\u0442 \u0438\u0445 \u043c\u0435\u0441\u0442\u0430 \u043f\u0440\u043e\u0436\u0438\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f \u043d\u0430 \u041a\u0430\u0432\u043a\u0430\u0437\u0435.<\/p>\n<p>\u041d\u0430\u0441\u0435\u043b\u0435\u043d\u0438\u0435 \u0413\u0430\u0440\u0430\u0432\u0435\u043b\u043b\u0438, \u043e\u0442\u043d\u043e\u0441\u044f\u0449\u0438\u0435\u0441\u044f \u043a \u043f\u043b\u0435\u043c\u0435\u043d\u0430\u043c \u043e\u0433\u0443\u0437, \u043f\u0440\u0438\u043d\u0430\u0434\u043b\u0435\u0436\u0438\u0442 \u043f\u043b\u0435\u043c\u0435\u043d\u0438 \u0421\u0430\u043b\u0443\u0440. \u041d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u0435 \u043f\u043b\u0435\u043c\u0435\u043d\u0438 \u0413\u0430\u0440\u0430\u0432\u0435\u043b\u043b\u0438 \u0441\u043e\u0445\u0440\u0430\u043d\u0438\u043b\u043e \u0441\u0432\u043e\u0435 \u043d\u0430\u0438\u043c\u0435\u043d\u043e\u0430\u043d\u0438\u0435 \u0432 \u0442\u043e\u043f\u043e\u043d\u0438\u043c\u0430\u0445 \u043d\u0430 \u0442\u0435\u0440\u0440\u0438\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u0410\u0433\u0434\u0436\u0430\u0431\u0435\u0434\u0438, \u0418\u043c\u0438\u0448\u043b\u0438, \u0421\u0430\u043b\u0438\u0430\u043d \u0438 \u0417\u0435\u0440\u0434\u0430\u0431\u0430.<\/p>\n<p>Aliyev Taleh Vasif oghlu<\/p>\n<p>The Institute of Archaeology and Ethnography of NASA<\/p>\n<p>scientific worker, candidate for a degree<\/p>\n<p>SUMMARY<\/p>\n<p>The article has been devoted to the history and the origin of the kins of Muskurlu and Garavelli \u2013 one of the ancient kins of Azerbaijan the territory of Gorugbaghi (Zardab region). Muskurlu population belong to the masgut kin from one of the Albano-massaget kins. Name of the Muskurlu kin has kept in the name of toponims in the territory of Guba, Gabala and Zardab. When the Middle Age sources give information about the kin, they note that they lived in the Caucasus.<\/p>\n<p>Garavelli population belong to the Salur kin from one of the Oghuz tribes. Name of Garavelli kin has kept in the name of toponims in the territory of Aghjabedi, Imishli, Salyan and Zardab.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Qoruqba\u011f\u0131 \u0259halisinin etnogenezi haqq\u0131nda (tarixi v\u0259 etno-antropoloji materiallar \u0259sas\u0131nda) Z\u0259rdab rayonunun K\u00fcrsahili k\u0259ndl\u0259rind\u0259n biri olan Qoruqba\u011f\u0131 k\u0259ndi \u00e7ay\u0131n sol sahilind\u0259, Yarm\u0259mm\u0259dba\u011f\u0131 inzibati \u0259razi vahidliyinin \u0259razisind\u0259, \u015eirvan d\u00fcz\u00fcnd\u0259 yerl\u0259\u015fir. Ke\u00e7mi\u015fd\u0259 Z\u0259rdab k\u0259nd icmas\u0131na m\u0259xsus olmu\u015f \u0259kin v\u0259 ba\u011f sah\u0259sinin ad\u0131d\u0131r. \u201cZ\u0259rdab\u201d ad\u0131na ilk d\u0259f\u0259 XV \u0259sr\u0259 aid A\u011fqoyunlu m\u0259nb\u0259l\u0259rin\u0259 m\u0259xsus yaz\u0131larda rast g\u0259linmi\u015fdir. Qoruqba\u011f\u0131 s\u00f6z\u00fc is\u0259 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":{"0":"post-10172","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-tarix"},"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.0 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Z\u0259rdab\u0131n Qoruqba\u011f\u0131 k\u0259nd \u0259halisinin etnogenezi - ARA\u015eDIRMA, \u0130LK D\u018fF\u018f - Z\u0259rdab.com<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"az_AZ\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Z\u0259rdab\u0131n Qoruqba\u011f\u0131 k\u0259nd \u0259halisinin etnogenezi - ARA\u015eDIRMA, \u0130LK D\u018fF\u018f - Z\u0259rdab.com\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Qoruqba\u011f\u0131 \u0259halisinin etnogenezi haqq\u0131nda (tarixi v\u0259 etno-antropoloji materiallar \u0259sas\u0131nda) Z\u0259rdab rayonunun K\u00fcrsahili k\u0259ndl\u0259rind\u0259n biri olan Qoruqba\u011f\u0131 k\u0259ndi \u00e7ay\u0131n sol sahilind\u0259, Yarm\u0259mm\u0259dba\u011f\u0131 inzibati \u0259razi vahidliyinin \u0259razisind\u0259, \u015eirvan d\u00fcz\u00fcnd\u0259 yerl\u0259\u015fir. Ke\u00e7mi\u015fd\u0259 Z\u0259rdab k\u0259nd icmas\u0131na m\u0259xsus olmu\u015f \u0259kin v\u0259 ba\u011f sah\u0259sinin ad\u0131d\u0131r. \u201cZ\u0259rdab\u201d ad\u0131na ilk d\u0259f\u0259 XV \u0259sr\u0259 aid A\u011fqoyunlu m\u0259nb\u0259l\u0259rin\u0259 m\u0259xsus yaz\u0131larda rast g\u0259linmi\u015fdir. Qoruqba\u011f\u0131 s\u00f6z\u00fc is\u0259 [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Z\u0259rdab.com\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2013-05-25T10:00:47+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2016-09-27T13:17:17+00:00\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"17 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\"},\"headline\":\"Z\u0259rdab\u0131n Qoruqba\u011f\u0131 k\u0259nd \u0259halisinin etnogenezi &#8211; ARA\u015eDIRMA, \u0130LK D\u018fF\u018f\",\"datePublished\":\"2013-05-25T10:00:47+00:00\",\"dateModified\":\"2016-09-27T13:17:17+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172\"},\"wordCount\":4206,\"commentCount\":0,\"articleSection\":[\"Z\u018fRDABIN TAR\u0130X\u0130\"],\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172\",\"name\":\"Z\u0259rdab\u0131n Qoruqba\u011f\u0131 k\u0259nd \u0259halisinin etnogenezi - ARA\u015eDIRMA, \u0130LK D\u018fF\u018f - Z\u0259rdab.com\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#website\"},\"datePublished\":\"2013-05-25T10:00:47+00:00\",\"dateModified\":\"2016-09-27T13:17:17+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Z\u0259rdab\u0131n Qoruqba\u011f\u0131 k\u0259nd \u0259halisinin etnogenezi &#8211; ARA\u015eDIRMA, \u0130LK D\u018fF\u018f\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/\",\"name\":\"Z\u0259rdab.com\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"admin\"},\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Z\u0259rdab\u0131n Qoruqba\u011f\u0131 k\u0259nd \u0259halisinin etnogenezi - ARA\u015eDIRMA, \u0130LK D\u018fF\u018f - Z\u0259rdab.com","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172","og_locale":"az_AZ","og_type":"article","og_title":"Z\u0259rdab\u0131n Qoruqba\u011f\u0131 k\u0259nd \u0259halisinin etnogenezi - ARA\u015eDIRMA, \u0130LK D\u018fF\u018f - Z\u0259rdab.com","og_description":"Qoruqba\u011f\u0131 \u0259halisinin etnogenezi haqq\u0131nda (tarixi v\u0259 etno-antropoloji materiallar \u0259sas\u0131nda) Z\u0259rdab rayonunun K\u00fcrsahili k\u0259ndl\u0259rind\u0259n biri olan Qoruqba\u011f\u0131 k\u0259ndi \u00e7ay\u0131n sol sahilind\u0259, Yarm\u0259mm\u0259dba\u011f\u0131 inzibati \u0259razi vahidliyinin \u0259razisind\u0259, \u015eirvan d\u00fcz\u00fcnd\u0259 yerl\u0259\u015fir. Ke\u00e7mi\u015fd\u0259 Z\u0259rdab k\u0259nd icmas\u0131na m\u0259xsus olmu\u015f \u0259kin v\u0259 ba\u011f sah\u0259sinin ad\u0131d\u0131r. \u201cZ\u0259rdab\u201d ad\u0131na ilk d\u0259f\u0259 XV \u0259sr\u0259 aid A\u011fqoyunlu m\u0259nb\u0259l\u0259rin\u0259 m\u0259xsus yaz\u0131larda rast g\u0259linmi\u015fdir. Qoruqba\u011f\u0131 s\u00f6z\u00fc is\u0259 [&hellip;]","og_url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172","og_site_name":"Z\u0259rdab.com","article_published_time":"2013-05-25T10:00:47+00:00","article_modified_time":"2016-09-27T13:17:17+00:00","author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"17 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136"},"headline":"Z\u0259rdab\u0131n Qoruqba\u011f\u0131 k\u0259nd \u0259halisinin etnogenezi &#8211; ARA\u015eDIRMA, \u0130LK D\u018fF\u018f","datePublished":"2013-05-25T10:00:47+00:00","dateModified":"2016-09-27T13:17:17+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172"},"wordCount":4206,"commentCount":0,"articleSection":["Z\u018fRDABIN TAR\u0130X\u0130"],"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172","name":"Z\u0259rdab\u0131n Qoruqba\u011f\u0131 k\u0259nd \u0259halisinin etnogenezi - ARA\u015eDIRMA, \u0130LK D\u018fF\u018f - Z\u0259rdab.com","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#website"},"datePublished":"2013-05-25T10:00:47+00:00","dateModified":"2016-09-27T13:17:17+00:00","author":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172#breadcrumb"},"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=10172#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.zerdab.com\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Z\u0259rdab\u0131n Qoruqba\u011f\u0131 k\u0259nd \u0259halisinin etnogenezi &#8211; ARA\u015eDIRMA, \u0130LK D\u018fF\u018f"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#website","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/","name":"Z\u0259rdab.com","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.zerdab.com\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"az"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g","caption":"admin"},"url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10172","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=10172"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10172\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":23635,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10172\/revisions\/23635"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=10172"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=10172"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=10172"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}