{"id":13482,"date":"2013-11-26T08:00:54","date_gmt":"2013-11-26T04:00:54","guid":{"rendered":"http:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482"},"modified":"2013-11-29T22:57:07","modified_gmt":"2013-11-29T18:57:07","slug":"h%c9%99s%c9%99n-b%c9%99y-z%c9%99rdabinin-m%c9%99n%c9%99vi-atasi-f%c9%99r%c9%99c-b%c9%99y-agayev","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482","title":{"rendered":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin m\u0259n\u0259vi atas\u0131 &#8211; F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev"},"content":{"rendered":"<figure id=\"attachment_13364\" aria-describedby=\"caption-attachment-13364\" style=\"width: 200px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/Akif-A\u015f\u0131rl\u0131-foto.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"size-full wp-image-13364\" alt=\"Akif A\u015f\u0131rl\u0131\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/Akif-A\u015f\u0131rl\u0131-foto.jpg\" width=\"200\" height=\"200\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-13364\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"color: #0000ff;\"><strong>Akif A\u015f\u0131rl\u0131, \u201c\u015e\u0259rq\u201d q\u0259zetinin ba\u015f redaktoru.<\/strong><\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat\u0131, f\u0259aliyy\u0259ti bar\u0259d\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 m\u0259qal\u0259l\u0259r, kitablar yaz\u0131lsa da, g\u00f6r\u00fcl\u0259n i\u015fl\u0259r bu b\u00f6y\u00fck az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n \u00f6m\u00fcr yolunu tam \u0259hat\u0259 etmir. Ara\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131, elmi t\u0259hlili apar\u0131lmal\u0131 bir \u00e7ox m\u0259qamlar var. Sovet d\u00f6n\u0259mind\u0259 ateist, darvin\u015f\u00fcnas alim, inqilab\u00e7\u0131-demokrat epitetl\u0259ril\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 t\u0259hlil\u0259 \u00e7\u0259kil\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259yin d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, f\u0259ls\u0259f\u0259si, f\u0259aliyy\u0259ti t\u0259qdim olunan d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259 s\u00f6yk\u0259nmirdi. \u00c7\u00fcnki ortada materialist f\u0259ls\u0259f\u0259, marksizm-leninizm metodologiyas\u0131 vard\u0131. Bu kanonlar\u0131 ke\u00e7m\u0259k zor bir i\u015f say\u0131l\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Daha b\u00f6y\u00fck suallar do\u011furan v\u0259 20 ild\u0259n \u00e7oxdur\u00a0 tarixin arxivin\u0259 at\u0131lan ideoloji yasaqlar bir k\u0259nara qals\u0131n, Z\u0259rdabinin he\u00e7 do\u011fum tarixind\u0259 d\u0259 d\u0259qiqlik yoxdur. B\u0259zi Z\u0259rdabi\u015f\u00fcnaslar, H\u0259s\u0259n b\u0259yin 1837-ci ild\u0259, ba\u015fqa bir qismi is\u0259 1842-ci ild\u0259 anadan oldu\u011funu yaz\u0131r. Atas\u0131 S\u0259lim b\u0259yin iri torpaq m\u00fclkiyy\u0259t\u00e7isi kimi m\u00fclk\u0259dar olmas\u0131n\u0131 isbatlama\u011fa \u00e7al\u0131\u015fanlar da var. \u018fslind\u0259, S\u0259lim b\u0259y, \u00e7ar \u00e7inovniki kimi prapor\u015fik h\u0259rbi r\u00fctb\u0259sind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n imtiyazlara sahib idi. \u00d6vladlar\u0131n\u0131n rusca t\u0259hsil al\u0131b d\u00fcny\u0259vi elml\u0259r\u0259 yiy\u0259l\u0259nm\u0259sini arzulay\u0131rd\u0131. El\u0259 bu ist\u0259kl\u0259 d\u0259 o, H\u0259s\u0259n b\u0259yi mollaxanadan birba\u015f \u015eamax\u0131ya apard\u0131 v\u0259 \u015f\u0259h\u0259r m\u0259kt\u0259bin\u0259 qoydu. H\u0259s\u0259n b\u0259yin ibtidai t\u0259hsil ald\u0131\u011f\u0131 bu ill\u0259rd\u0259 atas\u0131 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fdi v\u0259 bundan sonra onun h\u0259yat\u0131n\u0131n \u00e7\u0259tin m\u0259rh\u0259l\u0259si ba\u015flad\u0131. 1858-ci ild\u0259 IV sinfi \u0259la qiym\u0259tl\u0259rl\u0259 ba\u015fa vuran bu u\u015fa\u011f\u0131n yolda\u015flar\u0131ndan d\u0259rin z\u0259kas\u0131, iti f\u0259hmi, m\u0259ntiqi il\u0259 se\u00e7ilm\u0259si \u015eamax\u0131 realn\u0131 m\u0259kt\u0259bin direktorunun diqq\u0259tind\u0259n yay\u0131nmad\u0131. Ancaq atas\u0131n\u0131n erk\u0259n d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fm\u0259si s\u0259b\u0259bind\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259yin b\u00f6y\u00fck qarda\u015f\u0131 onun t\u0259hsilinin davam\u0131n\u0131 ist\u0259mirdi. H\u0259s\u0259n b\u0259yi \u00f6z\u00fc il\u0259 Z\u0259rdaba aparmaq niyy\u0259tind\u0259ydi. M\u0259kt\u0259b direktoru Qafqaz T\u0259hsil \u0130dar\u0259sinin m\u00fcdiri baron Alekesandr Pavlovi\u00e7d\u0259n xahi\u015f edir ki, bu m\u0259s\u0259l\u0259ni yoluna qoymaqdan \u00f6tr\u00fc Tiflisd\u0259 ya\u015fayan, istefada olan general-leytenant F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayevl\u0259 dan\u0131\u015fs\u0131n. General-leytenant F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev H\u0259s\u0259n b\u0259yin atas\u0131 S\u0259lim b\u0259yin day\u0131s\u0131 idi. M\u0259likzad\u0259l\u0259r ail\u0259sinin a\u011fsaqqal\u0131 hesab olunan F.A\u011fayev bac\u0131s\u0131 n\u0259v\u0259sini Tiflis\u0259 g\u0259tirir v\u0259 onu \u00f6z himay\u0259sin\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u0259r\u0259k t\u0259lim-t\u0259rbiy\u0259si il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olur. Bununla da H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin orta v\u0259 ali t\u0259hsil almas\u0131na ya\u015f\u0131l i\u015f\u0131q yand\u0131r\u0131l\u0131r v\u0259 onun i\u015f\u0131ql\u0131 g\u0259l\u0259c\u0259yinin t\u0259m\u0259li qoyulur. 1861-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r H\u0259s\u0259n b\u0259y general-leytenant F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayevin himay\u0259sind\u0259 ya\u015fay\u0131r, onun m\u00fclahiz\u0259l\u0259rini dinl\u0259yir, \u00e7\u0259kdiyi iztirablara, a\u011f\u0131r-ac\u0131s\u0131na \u015fahidlik edir. \u00c7ar ordusunda b\u00fct\u00fcn \u015f\u00f6hr\u0259tli m\u0259qamlara y\u00fcks\u0259l\u0259n, Tiflisd\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 b\u00f6y\u00fck m\u0259bl\u0259\u011fd\u0259 f\u0259rdi t\u0259qa\u00fcdl\u0259 z\u0259ngin h\u0259yat s\u00fcr\u0259n, istefada olan general-leytenant\u0131n a\u011f\u0131r g\u00fcnl\u0259r ya\u015famas\u0131, iztirab ke\u00e7irm\u0259sinin s\u0259b\u0259bi y\u0259qin ki, ilk bax\u0131\u015fdan q\u0259rib\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259r. Ancaq F\u0259r\u0259c b\u0259y h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 a\u011f\u0131r g\u00fcnl\u0259r ke\u00e7irir, \u00f6z xalq\u0131ndan, milli ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259rd\u0259n,\u00e7ox\u0259sirlik islam qanunlar\u0131ndan uzaq d\u00fc\u015fm\u0259sinin sars\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 ya\u015fay\u0131rd\u0131. \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zetinin 50 illiyind\u0259 F\u0259rhad A\u011fazad\u0259 (\u015e\u0259rqli) H\u0259s\u0259n b\u0259yl\u0259 \u0259laq\u0259li yazd\u0131\u011f\u0131 kitab\u0131n ilk s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 toxunur: \u201cTiflisd\u0259 d\u0259rsl\u0259rind\u0259n asud\u0259 olan saatlar\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259y xalq aras\u0131nda ke\u00e7ir\u0259rdi, onun d\u0259rdl\u0259rin\u0259 yax\u0131ndan b\u0259l\u0259d olmaq ist\u0259rdi. B\u0259zi saatlar\u0131n\u0131 general F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayevin evind\u0259 ke\u00e7ir\u0259rdi. Bu m\u0259\u015fhur general g\u00f6z\u0259l bir rus q\u0131z\u0131na a\u015fiq olub ald\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259, \u00e7ar h\u00f6kum\u0259tinin d\u0259h\u015f\u0259tli qanunlar\u0131 t\u0259l\u0259bi il\u0259 xristianl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur olmu\u015fdu. C\u0259br\u0259n xristianl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul etmi\u015f F\u0259r\u0259c b\u0259y t\u00fcrkl\u0259rin v\u0259 ba\u015fqa qafqazl\u0131lar\u0131n t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u00fcn\u00fc g\u00f6r\u00fcnc\u0259, \u00e7ox k\u0259d\u0259rl\u0259n\u0259rdi. Onlar\u0131n aras\u0131na girib, faydalar\u0131na \u00e7al\u0131\u015fmaq ist\u0259dis\u0259 d\u0259, istibdad v\u0259 xristianl\u0131q qanunlar\u0131 buna imkan verm\u0259di v\u0259 qanunlar\u0131 onun \u00fcst\u00fcn\u0259 ba\u011flad\u0131. Bu f\u0259q\u0259r\u0259nin&#8230; H\u0259s\u0259n b\u0259y\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck t\u0259sirl\u0259ri olmu\u015fdu\u201d.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan m\u0259tbuat tarixind\u0259, maarif\u00e7ilik h\u0259r\u0259kat\u0131nda \u0259sl f\u0259dai kimi \u00f6z\u00fcn\u0259 yer el\u0259y\u0259n F\u0259rhad A\u011fazad\u0259nin bu m\u00fclahiz\u0259sin\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi haqq\u0131nda yaz\u0131lan dig\u0259r monoqrafiyalarda, kitablarda rast g\u0259linmir. H\u0259tta H\u0259s\u0259n b\u0259yin h\u0259yat v\u0259 m\u0259sl\u0259k yolda\u015f\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n, q\u0131z\u0131 Q\u0259ribsoltan xan\u0131m\u0131n, k\u00fcr\u0259k\u0259ni \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovun xatir\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 n\u0259d\u0259ns\u0259 bu fakta diqq\u0259t y\u00f6n\u0259ldilmir. Bunun bil\u0259r\u0259kd\u0259n edildiyini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k do\u011fru olmazd\u0131. S\u0259b\u0259bi \u018f.Top\u00e7uba\u015fovdan f\u0259rqli olaraq H\u0259nif\u0259 xan\u0131m v\u0259 Q\u0259ribsoltan xan\u0131m\u0131n xatir\u0259l\u0259rini Az\u0259rbaycan\u0131n sovet d\u00f6n\u0259mind\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 almas\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki bu xatir\u0259l\u0259rd\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin formala\u015fmas\u0131nda \u00e7ar general\u0131 F.A\u011fayevin rolu oldu\u011funu vur\u011fulamaq Sovet ideologiyas\u0131n\u0131n prinsipl\u0259rin\u0259 zidd idi. Amma H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin m\u0259\u015fhur rus tarix\u00e7isi, 1870-1871-ci ill\u0259rd\u0259 Moskva D\u00f6vl\u0259t Universitetinin rektoru, professor Salavyovun q\u0131z\u0131 il\u0259 evl\u0259nm\u0259m\u0259si h\u0259r iki xatir\u0259d\u0259 \u0259ksini tap\u0131b. F\u0259rhad A\u011fazad\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259yin ilk m\u0259h\u0259bb\u0259tin\u0259 F\u0259r\u0259c A\u011fayevin h\u0259yat\u0131 timsal\u0131nda daha geni\u015f toxunur: \u201cH\u0259s\u0259n b\u0259y m\u0259\u015fhur rus tarix\u00e7isi Salavyov il\u0259 dostla\u015fm\u0131\u015fd\u0131. Bunun evind\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y intizar\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n bir qonaq idi. Tarix\u00e7i Salavyov \u00fc\u00e7\u00fcn H\u0259s\u0259n b\u0259yin ona s\u00f6yl\u0259diyi m\u0259lumatlar p\u0259k qiym\u0259tli san\u0131l\u0131rd\u0131. Bu evd\u0259 Salavyovun q\u0131z\u0131 il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcr, konu\u015fur v\u0259 bu \u0259laq\u0259nin n\u0259tic\u0259si olaraq q\u0131z\u0131 sevir, q\u0131z da H\u0259s\u0259n b\u0259y\u0259 a\u015fiq olur. Onunla nigahlan\u0131b Qafqaza getm\u0259k ist\u0259yirl\u0259r. H\u0259s\u0259n b\u0259y raz\u0131 ola bilmir, birinci v\u0259 \u0259n q\u00fcdr\u0259tli m\u0259h\u0259bb\u0259ti r\u0259dd edib, Qafqaza qay\u0131d\u0131r\u201d. F.A\u011fazad\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259yin ilk m\u0259h\u0259bb\u0259td\u0259n imtina s\u0259b\u0259bl\u0259rini general-leytenant F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayevin u\u011fursuz ail\u0259 taleyin\u0259, onun xalqdan uzaqla\u015fmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirir: \u201cH\u0259s\u0259n b\u0259yin bu qorxusunun \u0259sil s\u0259b\u0259bi xalqdan uzaqla\u015fmaq qorxusu idi. Tiflisd\u0259 oxuyark\u0259n bu kimi hallar\u0131 general F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayevin ya\u015fay\u0131\u015f\u0131nda d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 etmi\u015fdi. Arvad\u0131n\u0131n xatir\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn xristianl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul etmi\u015f F\u0259r\u0259c b\u0259yin camaat xeyrin\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmaq yollar\u0131 istibdad qanunlar\u0131yla ba\u011flanm\u0131\u015fd\u0131. H\u0259s\u0259n b\u0259y bu hal\u0259ti he\u00e7 bir zaman unutmam\u0131\u015fd\u0131\u201d.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259ks\u0259r generallar\u0131 kimi h\u0259rb tariximizin bir par\u00e7as\u0131 olan F.A\u011fayevin d\u0259 h\u0259yat\u0131, h\u0259rbi xidm\u0259tl\u0259ri bar\u0259d\u0259 \u0259limizd\u0259 yet\u0259rinc\u0259 faktlar yoxdur. \u00c7ox sa\u011f olsun ki, yorulmaz t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 \u015e\u0259mistan N\u0259zirli dig\u0259r generallar\u0131m\u0131z kimi F.A\u011fayevin d\u0259 h\u0259yat\u0131na qism\u0259n i\u015f\u0131q sal\u0131b. Amma b\u0259zi m\u0259nb\u0259\u0259l\u0259r\u0259 \u0259sas\u0259n dem\u0259k olar ki, m\u0259s\u0259l\u0259 F\u0259rhad A\u011fazad\u0259nin yazd\u0131\u011f\u0131 kimi deyil. \u018fslind\u0259 F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev \u201cxristianl\u0131\u011f\u0131 sevdiyi rus q\u0131z\u0131n\u0131n\u201d xatiri \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0259bul etm\u0259yib. Bu o d\u00f6vr\u00fcn t\u0259l\u0259bi, qaydas\u0131 idi. \u0130st\u0259r h\u0259rbd\u0259, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 elmd\u0259 ir\u0259lil\u0259yi\u015fin yolu m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n islam dinind\u0259n imtinas\u0131, xristianl\u0131\u011f\u0131n q\u0259bulundan ke\u00e7irdi.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin m\u0259n\u0259vi atas\u0131, onun Tiflis gimnaziyas\u0131nda v\u0259 Moskva universitetind\u0259 t\u0259hsil almas\u0131n\u0131n \u0259sas t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131s\u0131 F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev \u0259sl\u0259n \u015eu\u015fal\u0131d\u0131r. B\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 1811, b\u0259zil\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 is\u0259 1814-c\u00fc ild\u0259 do\u011fulub. \u0130lk h\u0259rbi t\u0259hsilini Tiflisd\u0259 al\u0131b. 1837-ci ild\u0259 Qafqaz \u018flahidd\u0259 Ordusu m\u00fcs\u0259lman korpusunun m\u00fcs\u0259lman s\u00fcvari polkunda xidm\u0259t edib.<\/p>\n<p>X\u00fcsusi h\u0259rbi istedada sahib olan F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev xidm\u0259tinin 7-ci ilind\u0259 qvardiya rotmeystrliyind\u0259n eskadron komandirliyin\u0259d\u0259k y\u00fcks\u0259lib. V\u0259 sonra&#8230; Maraql\u0131d\u0131r ki, F.A\u011fayevin h\u0259yat\u0131n\u0131n b\u00fcsb\u00fct\u00fcn d\u0259yi\u015fm\u0259 m\u0259rh\u0259l\u0259si bundan sonra, onun Peterburqa getm\u0259sind\u0259n, \u00e7ar I Nikolay\u0131n x\u00fcsusi polkuna komandirlik etm\u0259si d\u00f6n\u0259mind\u0259n ba\u015flay\u0131r. Ucaboy, q\u0131vraq, h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rind\u0259 \u00e7eviklik olan F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev \u00e7ar\u0131n x\u00fcsusi m\u00fchafiz\u0259 d\u0259st\u0259sinin komandiri kimi \u00e7ar ail\u0259sinin diqq\u0259tini \u00e7\u0259kir. \u00c7ox ke\u00e7mir ki, F\u0259r\u0259c b\u0259y ail\u0259nin sevimlisin\u0259 \u00e7evrilir. Bu igid az\u0259rbaycanl\u0131 zabit 1844-c\u00fc ild\u0259 I Nikolay\u0131n v\u0259 Mariya Aleksandrovnan\u0131n ist\u0259yin\u0259 v\u0259 o d\u00f6vr\u00fcn t\u0259l\u0259bin\u0259 uy\u011fun xa\u00e7 suyuna \u00e7\u0259kilir. Xristianl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul ed\u0259n F\u0259r\u0259c b\u0259yin ad\u0131 da d\u0259yi\u015fir. R\u0259smi h\u0259rbi s\u0259n\u0259dl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, F.A\u011fayev 1844-c\u00fc ild\u0259n sonra Nikolay Nikolayevi\u00e7 A\u011fayev olur. 1853-c\u00fc ild\u0259 Kr\u0131m m\u00fcharib\u0259si ba\u015flayanda Nikolay Nikolayevi\u00e7 A\u011fayev, Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t alay t\u0259\u015fkil edir, K\u00fcr\u0259kd\u0259r\u0259 \u0259m\u0259liyyat\u0131nda 60 minlik qo\u015funa qar\u015f\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcr. T\u0259bii ki, F.A\u011fayevin d\u00f6y\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fc qo\u015fun hiss\u0259l\u0259ri Osmanl\u0131-t\u00fcrk ordusu idi. 1854-c\u00fc ild\u0259 \u00e7e\u00e7en milis alay\u0131 da F.A\u011fayevin s\u0259r\u0259ncam\u0131na verilir. 1856-c\u0131 ild\u0259 general-mayor h\u0259rbi r\u00fctb\u0259sin\u0259 y\u00fcks\u0259lir v\u0259 bir m\u00fcdd\u0259td\u0259n sonra istefaya \u00e7\u0131x\u0131r. 40 il rus ordusuna xidm\u0259t ed\u0259n Nikolay Nikolayevi\u00e7 A\u011fayev istefas\u0131ndan sonra \u015eu\u015faya qay\u0131tm\u0131r. Tiflisd\u0259 \u201c\u00f6z sevimli rus xan\u0131m\u0131\u201d il\u0259 ya\u015fay\u0131r. V\u0259 g\u0259rgin bir h\u0259yat s\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi Tiflis gimnaziyas\u0131nda oxudu\u011fu m\u00fcdd\u0259td\u0259 atas\u0131n\u0131n day\u0131s\u0131 F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayevin pessimist duy\u011fular\u0131na \u015f\u0259rik olur v\u0259 bundan ibr\u0259t g\u00f6t\u00fcr\u0259r\u0259k g\u0259l\u0259c\u0259k h\u0259yat\u0131n\u0131n istiqam\u0259tl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir. F.A\u011fayevd\u0259n f\u0259rqli olaraq H\u0259s\u0259n b\u0259y rus sevgilisind\u0259n imtina edir, Salavyovun q\u0131z\u0131 il\u0259 yox, Ter vilay\u0259tinin Nal\u00e7ik \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n olan milliyy\u0259tc\u0259 t\u00fcrk H\u0259nif\u0259 xan\u0131m Abayeva il\u0259 ail\u0259 qurur. \u0130lk m\u00fcs\u0259lman xeyriyy\u0259 c\u0259miyy\u0259tinin t\u0259sisind\u0259, ilk milli, anadilli \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zetinin yarad\u0131lmas\u0131nda, Bak\u0131da q\u0131zlar m\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u0131nda, kims\u0259siz u\u015faqlar\u0131n himay\u0259 olunmas\u0131nda H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabiy\u0259 \u0259n yax\u0131ndan k\u00f6m\u0259k ed\u0259n, ona dayaq olanda H\u0259nif\u0259 xan\u0131m M\u0259likzad\u0259 idi. H\u0259nif\u0259 xan\u0131m H\u0259s\u0259n b\u0259yi he\u00e7 zaman t\u0259k qoymad\u0131, onun b\u00fct\u00fcn i\u015fl\u0259rin\u0259 yax\u0131ndan k\u00f6m\u0259k etdi, ideyalar\u0131na \u015f\u0259rik oldu, t\u0259zyiq-t\u0259hdidl\u0259r\u0259 onunla birg\u0259 sin\u0259 g\u0259rdi. H\u0259s\u0259n b\u0259yl\u0259 birg\u0259 16 il Z\u0259rdabda \u201cs\u00fcrg\u00fcn\u201d h\u0259yat\u0131 ya\u015fad\u0131. B\u00fct\u00fcn bu m\u0259hrumiyy\u0259tl\u0259r\u0259, t\u0259zyiql\u0259r\u0259 qeyri-mill\u0259tl\u0259rd\u0259n olan h\u0259yat yolda\u015f\u0131 d\u00f6z\u0259, tab g\u0259tir\u0259 bil\u0259rdimi?<\/p>\n<p>El\u0259 bu s\u0259b\u0259bd\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259y \u201c\u018fkin\u00e7i\u201dnin ilk say\u0131nda xaricd\u0259 t\u0259hsil alan t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k yaz\u0131rd\u0131: \u201cDo\u011frudur, qeyri-mill\u0259tl\u0259t sizin kamal\u0131n\u0131z\u0131 g\u00f6r\u00fcb siz\u0259 art\u0131q r\u00fctb\u0259 ver\u0259c\u0259kl\u0259r. Amma insaf deyil ki, be\u015f g\u00fcn \u00f6mr\u00fcn l\u0259zz\u0259tind\u0259n \u00f6tr\u00fc qarda\u015flar\u0131n\u0131z\u0131 at\u0131b, onlar\u0131 kor v\u0259 s\u0259rgardan qoyas\u0131n\u0131z\u201d.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259yin u\u011fursuz ail\u0259 taleyind\u0259n ibr\u0259t g\u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fc yax\u0131n qohumu F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev 1891-ci ilin noyabr\u0131n 26-da Tiflisd\u0259 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fib. V\u0259siyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259, islam ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259sin\u0259 uy\u011fun d\u0259fn olunmas\u0131n\u0131 arzulayan F\u0259r\u0259c b\u0259y Tiflis m\u00fcs\u0259lman ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n bir araya g\u0259lm\u0259siyl\u0259 ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259y\u0259 uy\u011fun m\u00fcs\u0259lman q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131nda d\u0259fn olunub. Ba\u015fda\u015f\u0131na general-leytenant Nikolay Nikolayevi\u00e7 A\u011fayev deyil, F\u0259r\u0259c A\u011fayev yaz\u0131rlar.<\/p>\n<p>Bu m\u0259zarl\u0131\u011f\u0131n bir hiss\u0259si, hans\u0131 ki, F.A\u011fayevin d\u0259 d\u0259fn olundu\u011fu yer 1946-c\u0131 ild\u0259 da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131 v\u0259 yerind\u0259 Botanika ba\u011f\u0131 sal\u0131nd\u0131. H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin orta v\u0259 ali t\u0259hsil almas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bkar\u0131, geni\u015f m\u0259nada d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn formala\u015fmas\u0131nda b\u00f6y\u00fck \u0259m\u0259yi olan general-leytenant F.A\u011fayevin m\u0259zar\u0131 da bax bel\u0259c\u0259 yox oldu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat\u0131, f\u0259aliyy\u0259ti bar\u0259d\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 m\u0259qal\u0259l\u0259r, kitablar yaz\u0131lsa da, g\u00f6r\u00fcl\u0259n i\u015fl\u0259r bu b\u00f6y\u00fck az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n \u00f6m\u00fcr yolunu tam \u0259hat\u0259 etmir. Ara\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131, elmi t\u0259hlili apar\u0131lmal\u0131 bir \u00e7ox m\u0259qamlar var. Sovet d\u00f6n\u0259mind\u0259 ateist, darvin\u015f\u00fcnas alim, inqilab\u00e7\u0131-demokrat epitetl\u0259ril\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 t\u0259hlil\u0259 \u00e7\u0259kil\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259yin d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, f\u0259ls\u0259f\u0259si, f\u0259aliyy\u0259ti t\u0259qdim olunan d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259 s\u00f6yk\u0259nmirdi. \u00c7\u00fcnki ortada materialist f\u0259ls\u0259f\u0259, marksizm-leninizm metodologiyas\u0131 vard\u0131. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[20],"tags":[],"class_list":{"0":"post-13482","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-kinci-zrdab-ziyali-qzet-tbitsunas"},"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.0 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin m\u0259n\u0259vi atas\u0131 - F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev - Z\u0259rdab.com<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"az_AZ\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin m\u0259n\u0259vi atas\u0131 - F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev - Z\u0259rdab.com\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat\u0131, f\u0259aliyy\u0259ti bar\u0259d\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 m\u0259qal\u0259l\u0259r, kitablar yaz\u0131lsa da, g\u00f6r\u00fcl\u0259n i\u015fl\u0259r bu b\u00f6y\u00fck az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n \u00f6m\u00fcr yolunu tam \u0259hat\u0259 etmir. Ara\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131, elmi t\u0259hlili apar\u0131lmal\u0131 bir \u00e7ox m\u0259qamlar var. Sovet d\u00f6n\u0259mind\u0259 ateist, darvin\u015f\u00fcnas alim, inqilab\u00e7\u0131-demokrat epitetl\u0259ril\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 t\u0259hlil\u0259 \u00e7\u0259kil\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259yin d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, f\u0259ls\u0259f\u0259si, f\u0259aliyy\u0259ti t\u0259qdim olunan d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259 s\u00f6yk\u0259nmirdi. \u00c7\u00fcnki ortada materialist f\u0259ls\u0259f\u0259, marksizm-leninizm metodologiyas\u0131 vard\u0131. [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Z\u0259rdab.com\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2013-11-26T04:00:54+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2013-11-29T18:57:07+00:00\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"12 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\"},\"headline\":\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin m\u0259n\u0259vi atas\u0131 &#8211; F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev\",\"datePublished\":\"2013-11-26T04:00:54+00:00\",\"dateModified\":\"2013-11-29T18:57:07+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482\"},\"wordCount\":2446,\"commentCount\":0,\"articleSection\":[\"H\u018fS\u018fN B\u018fY Z\u018fRDAB\u0130\"],\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482\",\"name\":\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin m\u0259n\u0259vi atas\u0131 - F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev - Z\u0259rdab.com\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#website\"},\"datePublished\":\"2013-11-26T04:00:54+00:00\",\"dateModified\":\"2013-11-29T18:57:07+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin m\u0259n\u0259vi atas\u0131 &#8211; F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/\",\"name\":\"Z\u0259rdab.com\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"admin\"},\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin m\u0259n\u0259vi atas\u0131 - F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev - Z\u0259rdab.com","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482","og_locale":"az_AZ","og_type":"article","og_title":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin m\u0259n\u0259vi atas\u0131 - F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev - Z\u0259rdab.com","og_description":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat\u0131, f\u0259aliyy\u0259ti bar\u0259d\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 m\u0259qal\u0259l\u0259r, kitablar yaz\u0131lsa da, g\u00f6r\u00fcl\u0259n i\u015fl\u0259r bu b\u00f6y\u00fck az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n \u00f6m\u00fcr yolunu tam \u0259hat\u0259 etmir. Ara\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131, elmi t\u0259hlili apar\u0131lmal\u0131 bir \u00e7ox m\u0259qamlar var. Sovet d\u00f6n\u0259mind\u0259 ateist, darvin\u015f\u00fcnas alim, inqilab\u00e7\u0131-demokrat epitetl\u0259ril\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 t\u0259hlil\u0259 \u00e7\u0259kil\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259yin d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, f\u0259ls\u0259f\u0259si, f\u0259aliyy\u0259ti t\u0259qdim olunan d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259 s\u00f6yk\u0259nmirdi. \u00c7\u00fcnki ortada materialist f\u0259ls\u0259f\u0259, marksizm-leninizm metodologiyas\u0131 vard\u0131. [&hellip;]","og_url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482","og_site_name":"Z\u0259rdab.com","article_published_time":"2013-11-26T04:00:54+00:00","article_modified_time":"2013-11-29T18:57:07+00:00","author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"12 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136"},"headline":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin m\u0259n\u0259vi atas\u0131 &#8211; F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev","datePublished":"2013-11-26T04:00:54+00:00","dateModified":"2013-11-29T18:57:07+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482"},"wordCount":2446,"commentCount":0,"articleSection":["H\u018fS\u018fN B\u018fY Z\u018fRDAB\u0130"],"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482","name":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin m\u0259n\u0259vi atas\u0131 - F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev - Z\u0259rdab.com","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#website"},"datePublished":"2013-11-26T04:00:54+00:00","dateModified":"2013-11-29T18:57:07+00:00","author":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482#breadcrumb"},"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=13482#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.zerdab.com\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin m\u0259n\u0259vi atas\u0131 &#8211; F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#website","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/","name":"Z\u0259rdab.com","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.zerdab.com\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"az"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g","caption":"admin"},"url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13482","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=13482"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13482\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13590,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13482\/revisions\/13590"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=13482"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=13482"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=13482"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}