{"id":14521,"date":"2014-02-11T08:00:22","date_gmt":"2014-02-11T04:00:22","guid":{"rendered":"http:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521"},"modified":"2023-12-04T14:56:07","modified_gmt":"2023-12-04T10:56:07","slug":"professor-eld%c9%99niz-h%c9%99s%c9%99nov-z%c9%99rdabin-tarixin%c9%99-dair-maraqli-uz%c9%99-cixardi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521","title":{"rendered":"Professor Eld\u0259niz H\u0259s\u0259nov Z\u0259rdab\u0131n tarixin\u0259 dair maraql\u0131 faktlar \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xard\u0131"},"content":{"rendered":"<p><span style=\"color: #0000ff;\"><b><i>Tarixi abid\u0259l\u0259rimizi ya\u015fatmal\u0131, etnoqrafiyam\u0131z\u0131, arxeologiyam\u0131z\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259li v\u0259 onlar\u0131 tarixi yadda\u015f olaraq kitablara k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259liyik!<\/i><\/b><\/span><\/p>\n<figure id=\"attachment_30028\" aria-describedby=\"caption-attachment-30028\" style=\"width: 235px\" class=\"wp-caption alignleft\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"size-full wp-image-30028\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/eldeniz-hesenov.png\" alt=\"\" width=\"235\" height=\"313\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-30028\" class=\"wp-caption-text\">Eld\u0259niz H\u0259s\u0259nov,<br \/>Aqrar elml\u0259ri \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, Beyn\u0259lxalq Ekoenergetika Akademiyas\u0131n\u0131n ekologiya \u00fczr\u0259 professoru, Az\u0259rbaycan Jurnalistl\u0259r v\u0259 Yaz\u0131\u00e7\u0131lar Birliyinin \u00fczv\u00fc, \u201cQ\u0131z\u0131l q\u0259l\u0259m\u201d, \u201cAli Media\u201d m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131, Z\u0259rdabi\u015f\u00fcnas, Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin Ekologiya v\u0259 torpaq\u015f\u00fcnasl\u0131q fakult\u0259sinin m\u00fc\u0259llimi.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: right;\"><b>\u00a0<\/b><i>\u201cH\u0259r bir alim, jurnalist b\u00fct\u00fcnl\u00fckd\u0259 \u201cq\u0259l\u0259m\u00e7alanlar\u201d \u00f6z k\u0259ndl\u0259rinin, q\u0259s\u0259b\u0259l\u0259rinin, \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin tarixini yazma\u011fa t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs g\u00f6st\u0259rsinl\u0259r. Do\u011frudur, bu, \u00e7\u0259tindir, lakin faydal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki bir h\u0259qiq\u0259tdir ki, tarix\u00e7il\u0259r \u00fcmumi tarix yaz\u0131rlar v\u0259 h\u0259r bir ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sinin tarixini h\u0259min yerin sakinl\u0259ri q\u0259d\u0259r d\u0259qiq bilm\u0259zl\u0259r&#8230;\u201d.\u00a0 <strong>Ziya\u00a0 B\u00fcnyadov<\/strong><\/i><b><i><br \/>\n<\/i><\/b><\/p>\n<p><span style=\"color: #0000ff;\"><b><i>\u015eirvan xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n Xan\u00e7oban\u0131 mahal\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 olmu\u015f, indiki<\/i><\/b><b> <\/b><b><i>Z\u0259rdab rayonunun \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n ke\u00e7mi\u015f L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli obas\u0131n\u0131n yurd yerl\u0259ri,\u00a0 onun \u0259traf\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n yer-yurd adlar\u0131, \u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201d m\u0259zarl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 a\u00e7\u0131qlama<\/i><\/b><\/span><\/p>\n<p><b><i>\u00a0<\/i><\/b>\u018fg\u0259r biz q\u0259dim \u015eirvan tarixi \u0259razisin\u0259 daxil olan indiki Z\u0259rdab rayonunun, onun ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rinin tarixini geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 bilm\u0259k ist\u0259yiriks\u0259, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 dahi <b><i>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi<\/i><\/b> yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na istinad etm\u0259liyik.<\/p>\n<p>Olduqca maraql\u0131d\u0131r ki, Az\u0259rbaycanda tarixi vilay\u0259t olan, m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 \u00f6lk\u0259 adland\u0131r\u0131lan <b><i>\u015eirvan<\/i><\/b> \u0259vv\u0259ll\u0259r K\u00fcr \u00e7ay\u0131 il\u0259 indiki \u015eabran rayonunun \u0259razisind\u0259 olan \u015eabran, X\u0259z\u0259r d\u0259nizi il\u0259 Q\u0259b\u0259l\u0259 aras\u0131ndak\u0131 \u0259razini \u0259hat\u0259 etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Orta \u0259srl\u0259rd\u0259 \u015eirvan \u0259razisind\u0259 eyniadl\u0131 <b><i>\u015eirvan \u015f\u0259h\u0259ri<\/i><\/b> d\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur. M\u00fcxt\u0259lif t\u0259bii co\u011frafi \u015f\u0259rait\u0259 malik olan \u015eirvan\u0131n \u0259razisi da\u011fl\u0131q, d\u00fcz\u0259n v\u0259 yaylaqlardan ibar\u0259tdir. Buradan G\u00f6y\u00e7ay, Girdiman, A\u011fsu, K\u00fcr, T\u00fcryan\u00e7ay, Qarasu v\u0259 s. \u00e7aylar ax\u0131r.<\/p>\n<p>B\u0259li, z\u0259ngin flora v\u0259 faunas\u0131 olan \u015eirvan b\u00f6lg\u0259sinin q\u0131\u015flaq v\u0259 yaylaqlarla bollu\u011fu q\u0259dim zamanlardan t\u0259r\u0259k\u0259m\u0259\u00e7ilikl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan <b><i>Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n L\u0259l\u0259hm\u0259dli elinin \u015eirvan \u0259razisind\u0259<\/i><\/b> m\u0259skunla\u015fmas\u0131na \u015f\u0259rait yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><b><i>L\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259rin<\/i><\/b> tarixi yurd yeri olan <b><i>\u015eirvan vilay\u0259ti<\/i><\/b> \u0259srl\u0259r boyu Az\u0259rbaycan\u0131n iqtisadi, ictimai, siyasi, m\u0259d\u0259ni v\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat h\u0259yat\u0131nda b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n \u0259kin\u00e7ilik v\u0259 heyvandarl\u0131q \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli m\u00fchit\u0259 malik olmu\u015fdur. Vilay\u0259t \u00f6z ad\u0131n\u0131 \u015eirvan adl\u0131 b\u00f6y\u00fck bir \u015f\u0259h\u0259rin ad\u0131ndan alm\u0131\u015fd\u0131r. \u015eirvan vilay\u0259ti \u0259kin\u00e7ilik v\u0259 heyvandarl\u0131q \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli iqtisadi m\u00fchit\u0259 malik olmu\u015fdur. T\u0259bii co\u011frafi \u015f\u0259raitin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u015eirvan \u015fimal v\u0259 c\u0259nub \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda m\u00fch\u00fcm ke\u00e7id \u0259h\u0259miyy\u0259tin\u0259 malik idi. \u015eirvan \u0259razisinin bir t\u0259r\u0259fd\u0259n karvan ticar\u0259t yollar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 olmas\u0131, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n h\u0259rbi-strateji \u0259h\u0259miyy\u0259ti v\u0259 t\u0259bii z\u0259nginliyi onun m\u00f6vqeyini daha da y\u00fcks\u0259ltmi\u015fdir. H\u0259l\u0259 \u00e7ar Rusiyas\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u015eamax\u0131 m\u00fch\u00fcm ticar\u0259t v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259rk\u0259zi olan zaman indiki <b><i>L\u0259l\u0259hm\u0259dli k\u0259ndl\u0259ri \u015eamax\u0131 yolunun \u00fcst\u00fcnd\u0259 idi.<\/i><\/b> Rusiyadan, Qaraba\u011fdan, \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131ndan, Bor\u00e7al\u0131dan g\u0259l\u0259n tacirl\u0259r bu yol il\u0259 \u015eamax\u0131ya gedirdil\u0259r. Lap q\u0259dim zamanlardan <b><i>D\u0259li Qu\u015f\u00e7u (ke\u00e7mi\u015f L\u0259l\u0259hm\u0259dli) k\u0259ndi<\/i><\/b> \u0259razisind\u0259n ke\u00e7\u0259n yol L\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259rin ya\u015fl\u0131 n\u0259slinin v\u0259 bug\u00fcnk\u00fc n\u0259slin yadda\u015f\u0131nda <b><i>\u201c\u015eah yolu\u201d<\/i><\/b> kimi qalmaqdad\u0131r.<\/p>\n<p>\u015eirvan\u0131n s\u0259rh\u0259ddi ayr\u0131-ayr\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 m\u00fcxt\u0259lif tarixi hadis\u0259l\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq d\u0259yi\u015fmi\u015fdir. M\u0259zy\u0259dil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin hakimiyy\u0259ti d\u00f6vl\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u015eirvan \u00f6lk\u0259sinin s\u0259rh\u0259ddi c\u0259nubdan K\u00fcr \u00e7ay\u0131, \u015f\u0259rqd\u0259n X\u0259z\u0259r d\u0259nizi, \u015fimaldan D\u0259rb\u0259nd v\u0259 yaxud da Samur \u00e7ay\u0131, q\u0259rbd\u0259n G\u00f6y\u00e7ay v\u0259 b\u0259z\u0259n d\u0259 \u015e\u0259kiy\u0259 q\u0259d\u0259r uzanm\u0131\u015fd\u0131r. B\u0259rd\u0259 \u015eirvana tabe olmu\u015f, Beyl\u0259qan is\u0259 \u015eirvan torpaqlar\u0131 t\u0259rkibind\u0259 olmu\u015fdur. Bununla \u015eirvan s\u0259rh\u0259dl\u0259ri Araz \u00e7ay\u0131na q\u0259d\u0259r uzanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u015eirvanda IX y\u00fczillikd\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259lmi\u015f M\u0259zy\u0259dil\u0259r s\u00fclal\u0259si Abbasil\u0259r xilaf\u0259tinin hakimiyy\u0259ti alt\u0131nda olanda bu \u0259razid\u0259 vali olmu\u015f, Xilaf\u0259t z\u0259ifl\u0259dikd\u0259n sonra is\u0259 m\u00fcst\u0259qill\u0259\u015fmi\u015f v\u0259 \u00f6zl\u0259rini <b><i>\u015eirvan\u015fah<\/i><\/b> elan etmi\u015fl\u0259r. XI y\u00fczilliyin birinci yar\u0131s\u0131nda \u015eirvanda M\u0259zy\u0259dil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin hakimiyy\u0259tin\u0259 son qoyulmu\u015fdur.<\/p>\n<p>\u015eirvan \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan q\u0259dim <b><i>L\u0259l\u0259hm\u0259dli tayfas\u0131<\/i><\/b> maldarl\u0131qla, \u0259sas\u0259n qoyun\u00e7uluqla m\u0259\u015f\u011ful olmu\u015fdur. Onlar \u015eirvan\u0131n d\u00fcz\u0259n, aran zonas\u0131nda yar\u0131mk\u00f6\u00e7\u0259ri, oturaq maldarl\u0131qla (qoyun\u00e7uluq) yana\u015f\u0131, tax\u0131l\u00e7\u0131l\u0131q, pamb\u0131q\u00e7\u0131l\u0131qla da m\u0259\u015f\u011ful olmu\u015flar.<\/p>\n<p>Bu g\u00fcn L\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259rin qan\u0131na, can\u0131na hopmu\u015f \u0259m\u0259ksev\u0259rlik, torpa\u011fa ba\u011fl\u0131l\u0131q bir n\u00f6v onlara babalar\u0131ndan miras qalm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><b><i>S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259<\/i><\/b> \u0259sas torpaq m\u00fclkiyy\u0259t formas\u0131 divan (d\u00f6vl\u0259t) v\u0259 xass\u0259 (h\u00f6kmdar) torpaqlar\u0131 idi. Sonralar S\u0259f\u0259vil\u0259rin y\u00fcr\u00fctd\u00fcy\u00fc m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fdirm\u0259 siyas\u0259ti il\u0259 \u0259laq\u0259dar divani torpaqlar\u0131 hesab\u0131na \u015f\u0259rti torpaq <b><i>m\u00fclkiyy\u0259ti formas\u0131 tiyul<\/i><\/b> geni\u015f yay\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><b><i>Tayfan\u0131n<\/i><\/b> hans\u0131 s\u0259b\u0259bd\u0259n <b><i>L\u0259l\u0259hm\u0259dli adlanmas\u0131 bar\u0259d\u0259<\/i><\/b> s\u00f6z a\u00e7maq ist\u0259rdik. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, t\u00fcrksoylu bir el, oba kimi <b><i>l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259r <\/i><\/b>a\u011fsaqqallar\u0131na <b><i>\u201cL\u0259l\u0259\u201d <\/i><\/b>dey\u0259 m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fl\u0259r. Bunu biz L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d tayfas\u0131n\u0131n a\u011fsaqqal\u0131 <b><i>\u018fhm\u0259d ki\u015fiy\u0259 L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d,<\/i><\/b> \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 b\u00f6y\u00fcy\u0259 <b><i>\u201cl\u0259l\u0259\u201d<\/i><\/b> dey\u0259 m\u00fcraci\u0259t edilm\u0259si fakt\u0131ndan ayd\u0131n g\u00f6r\u00fcr\u00fck.<\/p>\n<p>Bir \u00e7ox m\u00fc\u0259llifl\u0259rin kitablar\u0131nda L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d \u015f\u0259xsiyy\u0259tind\u0259n s\u00f6hb\u0259t a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 onun \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259taiy\u0259 yax\u0131n \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rd\u0259n biri oldu\u011fu g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>M\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n biz\u0259 m\u0259lumdur ki, \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai S\u0259f\u0259vi qo\u015funlar\u0131 il\u0259 1500-1501-ci ill\u0259rd\u0259 \u018frzincandan T\u0259briz\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259rk\u0259n indiki Z\u0259rdab \u015f\u0259h\u0259rinin qar\u015f\u0131s\u0131ndan K\u00fcr\u00fc ke\u00e7mi\u015f, <b><i>Z\u0259rdaba-\u201cQoyun \u00fclumu\u201dna (bu, Z\u0259rdab\u0131n ke\u00e7mi\u015f ad\u0131 olmu\u015fdur)<\/i><\/b> g\u0259lmi\u015f, buradan Q\u0259b\u0259l\u0259y\u0259, sonra is\u0259 \u015eamax\u0131ya y\u00fcr\u00fc\u015f etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><i>Bu h\u0259min ke\u00e7iddir ki, qo\u015fun buradan K\u00fcr\u00fc ke\u00e7\u0259r\u0259k <b>\u201c\u015eah yolu\u201d<\/b> boyunca yerl\u0259\u015f\u0259n q\u0259dim <b>L\u0259l\u0259hm\u0259dli torpa\u011f\u0131ndan,<\/b> onun <b>\u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201d<\/b> \u0259razisind\u0259n Q\u0259b\u0259l\u0259y\u0259 v\u0259 eyni zamanda \u015eamax\u0131ya h\u0259r\u0259k\u0259t etmi\u015fdir.<\/i><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan<b> <\/b>tarixinin yer alt\u0131nda, yer \u00fcst\u00fcnd\u0259 bu g\u00fcn\u0259d\u0259k a\u00e7\u0131lmam\u0131\u015f qalan \u00e7oxlu sayda sirli \u201cx\u0259zin\u0259\u201dl\u0259ri vard\u0131r.<b> <\/b>Onlardan bir qismi Z\u0259rdab rayonunun D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndind\u0259ki (ke\u00e7mi\u015f L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli k\u0259ndi) <b><i>\u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201d m\u0259zarl\u0131\u011f\u0131,<\/i><\/b> onun \u0259traf\u0131nda olan yer, yurd adlar\u0131, ke\u00e7mi\u015f v\u0259 bu g\u00fcnk\u00fc ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nl\u0259ri\u00a0 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Olsun ki o d\u00f6vrd\u0259 h\u0259rbi, strateji \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb ed\u0259n <b><i>\u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201d<\/i><\/b> \u0259razisind\u0259 qanl\u0131 toqqu\u015fma ba\u015f vermi\u015f v\u0259 k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131n n\u0259tic\u0259sind\u0259 <b><i>\u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201d m\u0259zarl\u0131\u011f\u0131<\/i><\/b> yaranm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Z\u0259rdab\u0131n ke\u00e7mi\u015f ad\u0131 <b><i>olan \u201cQoyun \u00fclumu\u201d- qoyun y\u0131\u011f\u0131\u015fan, qoyun c\u0259ml\u0259\u015f\u0259n, topla\u015fan yer m\u0259nas\u0131n\u0131 verir. <\/i><\/b>H\u0259min yer q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259rd\u0259n b\u0259ri qoyun\u00e7uluq t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan, Z\u0259rdab k\u0259ndi il\u0259 qon\u015fu torpaq istifad\u0259\u00e7isi olmu\u015f L\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259rl\u0259 d\u0259 ba\u011fl\u0131 olmu\u015fdur.<\/p>\n<p><b><i>L\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259r,<\/i><\/b><i> h\u0259min yerd\u0259n (\u0259razid\u0259n) x\u00fcsusil\u0259 yaylaq m\u00f6vs\u00fcm\u00fcnd\u0259 istifad\u0259 ed\u0259r, qoyun s\u00fcr\u00fcl\u0259rini h\u0259min yerd\u0259n ke\u00e7ir\u0259r\u0259k Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n yay otlaq sah\u0259l\u0259rin\u0259 qald\u0131rar, h\u0259m\u00e7inin K\u00fcr \u00e7ay\u0131ndan su m\u0259nb\u0259yi kimi, K\u00fcr \u00e7ay\u0131 boyunca yerl\u0259\u015f\u0259n tuqay me\u015f\u0259l\u0259rind\u0259n k\u00f6lg\u0259lik, d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259 yeri kimi istifad\u0259 ed\u0259rdil\u0259r.<\/i><\/p>\n<p><b><i>Oktay \u018ff\u0259ndiyev<\/i><\/b> \u201cAz\u0259rbaycan S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131r: <i>\u201cI \u015eah T\u0259hmasib G\u00fcrc\u00fcstan y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259n qay\u0131dark\u0259n G\u0259nc\u0259d\u0259n ke\u00e7di, \u201cYevlax\u201d adlanan yerd\u0259 dayand\u0131\u2026 Z\u00fclhiccinin 11-d\u0259 \u201cQoyun \u00fclumu\u201d ke\u00e7idinin yan\u0131ndan K\u00fcr\u00fc ke\u00e7di\u2026\u201d<\/i><\/p>\n<p>Z\u0259rdab\u0131n indiki <b><i>D\u0259li Qu\u015f\u00e7u<\/i><\/b> <b><i>(ke\u00e7mi\u015f L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli)<\/i><\/b> k\u0259ndinin tarixi \u00e7ox q\u0259diml\u0259r\u0259 s\u00f6yk\u0259nir. <b><i>L\u0259l\u0259hm\u0259dli s\u00fclal\u0259si<\/i><\/b> q\u0259dim Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131ndan olmaqla, indiki <b><i>D\u0259li Qu\u015f\u00e7u (L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli),<\/i><\/b> <b><i>D\u0259kk\u0259oba (M\u0259scidli oba), Qo\u015faoba (V\u0259lixanl\u0131, N\u0259c\u0259fal\u0131l\u0131, Hac\u0131l\u0131, Qarav\u0259lili), Xanm\u0259mm\u0259dli v\u0259 H\u00fcseynxanl\u0131<\/i><\/b> k\u0259ndl\u0259rinin yerl\u0259\u015fdiyi \u0259razil\u0259rd\u0259 m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><b><i>L\u0259l\u0259hm\u0259dli elinin<\/i><\/b> n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin d\u0259fn olundu\u011fu indiki <b><i>D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259nd q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n 500 illik tarixi vard\u0131r.<\/i><\/b> Deyil\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259, bu 500 illik tarixd\u0259n qabaq L\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259rin q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131 <b><i>\u201c\u00c7al\u0131 Piri\u201d<\/i><\/b> deyil\u0259n \u0259razid\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Tan\u0131nm\u0131\u015f t\u0259tqiqat\u00e7\u0131-jurnalist <b><i>\u018fjd\u0259r F\u0259rz\u0259linin<\/i><\/b> \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud yolu\u201d kitab\u0131n\u0131 bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 diqq\u0259tl\u0259 oxumu\u015fam v\u0259 do\u011frudan da m\u00fc\u0259llif bu kitab\u0131 dil\u00e7ilik, arxeologiya, etnoqrafiya, co\u011frafiya, etimologiya, jurnalistika v\u0259 sair elml\u0259rin qov\u015fa\u011f\u0131nda q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015f, ulu dastan\u0131m\u0131z <b><i>\u201cKitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud\u201ddak\u0131<\/i><\/b> b\u0259zi s\u00f6zl\u0259rin m\u0259nas\u0131n\u0131, s\u00f6z a\u00e7\u0131m\u0131n\u0131 \u015f\u0259rh etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>O c\u00fcml\u0259d\u0259n m\u00fc\u0259llif Z\u0259rdabda q\u0259dim k\u0259ndl\u0259rin oldu\u011funu qeyd ed\u0259r\u0259k yaz\u0131r: <i>\u201cD\u0259kk\u0259oba, D\u0259li Qu\u015f\u00e7u, B\u0259yimli, Otmanoba, \u00c7all\u0131, \u015e\u0259ftaxal, Qarav\u0259lli, \u018flv\u0259nd, Z\u0259rdab &#8230; \u018fg\u0259r arxeoloji axtar\u0131\u015flar apar\u0131lsa, s\u00f6z yox ki, bu q\u0259dim ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nl\u0259rimizd\u0259n d\u0259 xeyli inand\u0131r\u0131c\u0131 maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t n\u00fcmun\u0259l\u0259ri a\u015fkara \u00e7\u0131xa bil\u0259r. Biz arxeoloqlar he\u00e7 d\u0259 bel\u0259 bir i\u015f\u0259 s\u00f6vq etmirik. Bizim tarixi d\u0259lill\u0259rimiz, \u201cmaddi\u201d n\u00fcmun\u0259l\u0259rimiz d\u0259 el\u0259 s\u00f6zd\u00fcr, add\u0131r. Bu etimologiya da \u201cs\u00f6z\u00fcn arxeologiyas\u0131\u201dd\u0131r. Onunla da hesabla\u015fmamaq m\u00fcmk\u00fcn deyil\u201d.<\/i><\/p>\n<p>T\u0259dqiqat\u00e7\u0131 kitabda L\u0259l\u0259hm\u0259dli elinin ke\u00e7mi\u015f <b><i>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli<\/i><\/b> (indiki D\u0259li Qu\u015f\u00e7u) v\u0259 <b><i>M\u0259scidli oba<\/i><\/b> (indiki D\u0259kk\u0259oba) k\u0259ndl\u0259rinin adlar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 a\u015fa\u011f\u0131da g\u00f6st\u0259ril\u0259n f\u0259rziyy\u0259l\u0259r\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirmi\u015fdir:<\/p>\n<p><i>\u201c Guya bir d\u0259li var imi\u015f, qu\u015f saxlay\u0131rm\u0131\u015f, Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 o, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 k\u0259nd\u0259 \u201cD\u0259li Qu\u015f\u00e7u\u201d deyibl\u0259r. Bir d\u0259 guya bir \u015fah olub, buradan ke\u00e7\u0259nd\u0259 q\u0131z\u0131l qu\u015funu verib ki, m\u0259n s\u0259f\u0259rd\u0259n qay\u0131d\u0131nca bu qu\u015fu saxlay\u0131n. Bunlar da \u015fah qu\u015fu oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 bu qu\u015fa ya\u011f yedizdirirl\u0259r v\u0259 qu\u015f da bundan d\u0259li olur. \u015eah da bu k\u0259ndin ad\u0131n\u0131 qoyur \u201cD\u0259li Qu\u015f\u00e7u\u201d.<\/i><\/p>\n<p><i>\u201c Bu yozumlar\u0131n he\u00e7 biri inand\u0131r\u0131c\u0131 deyil. \u201cD\u0259li\u201d s\u00f6z\u00fc \u0259slind\u0259 a\u011f\u0131ll\u0131, m\u0259rd, igid, d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259 bar\u0131\u015fmayan, \u00f6z haqq\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b ed\u0259n v\u0259 qoruyan m\u0259zmunundand\u0131r. Nec\u0259 ki M\u0259cnun z\u0259man\u0259sind\u0259ki adamlar\u0131n ham\u0131s\u0131ndan a\u011f\u0131ll\u0131 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn onu anlamayanlar t\u0259r\u0259find\u0259n \u201cd\u0259li\u201d l\u0259q\u0259bini alm\u0131\u015fd\u0131. D\u0259d\u0259 Qorqudun v\u0259 Koro\u011flunun \u201cd\u0259lil\u0259ri\u201d d\u0259 \u201cigidl\u0259ri\u201d m\u0259zmununda deyilib. D\u0259li Qu\u015f\u00e7u-\u0130gid Qu\u015f\u00e7udur. H\u0259m d\u0259 burada qu\u015fdan s\u00f6hb\u0259t getmir. Qu\u015f-qus-hus-kas-aks-\/-yks\/-o\u011fuz-b\u00fct\u00f6v od\/insan m\u0259zmunlu ulu k\u00f6k\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Ba\u015fqa \u0259razil\u0259rd\u0259ki Qu\u015f\u00e7u, Quzanl\u0131 (A\u011fdamda), H\u00fcs\u00fcl\u00fc (A\u011fcab\u0259did\u0259), H\u00fcs\u0259nli, H\u0259s\u0259nli (\u0259lb\u0259tt\u0259, \u015f\u0259xs adlar\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 almadan) yen\u0259 d\u0259 h\u0259min k\u00f6k\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Tarixd\u0259n b\u0259lli Qusan\/ Qu\u015fan \u00f6lk\u0259, tayfa adlar\u0131 da ulu inamla ba\u011fl\u0131 yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Bir d\u0259 m\u0259nim fikrimc\u0259, Qu\u015f\u00e7u-h\u0259min ulu koddan yaranm\u0131\u015f t\u00fcrkdilli q\u0259bil\u0259 ad\u0131 olub. Bu m\u0259nada\u00a0 D\u0259li Qu\u015f\u00e7u \u0130gid Qu\u015f\u00e7u q\u0259bil\u0259sind\u0259n olanlar m\u0259zmunundand\u0131r\u201d.<\/i><\/p>\n<p>T\u0259dqiqat\u00e7\u0131 indiki D\u0259kk\u0259oba k\u0259ndinin (ke\u00e7mi\u015f M\u0259scidli oba) ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 is\u0259 bel\u0259 yaz\u0131r: <i>\u201c Burada \u201coba\u201d m\u0259lum, \u00f6z\u00fc d\u0259 t\u00fcrk s\u00f6z\u00fc, \u201cd\u0259kk\u0259\u201d is\u0259 d\u0259k\/dak- daq\/deh-dek\/dekabr, dekada, deka-meron\/, d\u0259k\/d\u0259g-d\u0259hn\u0259, d\u0259yirman-d\u0259girman-dib, ba\u015flan\u011f\u0131c m\u0259zmununda\/, dekabr-q\u0259dimd\u0259 onuncu ay m\u0259zmunu da\u015f\u0131y\u0131b, nec\u0259 ki, dekada, ong\u00fcnl\u00fck dem\u0259kdir. D\u0259kk\u0259 oba da Onuncu obad\u0131r. G\u00f6rd\u00fcy\u00fcm\u00fcz kimi burada m\u00fcxt\u0259lif dill\u0259r\u0259 aid s\u00f6zl\u0259r var. Lakin t\u00fcrk dilinin v\u0259 do\u011fma \u201cda\u011f\u201d-uca, h\u00fcnd\u00fcrl\u00fck, b\u00f6y\u00fckl\u00fck v\u0259 bundan \u0259vv\u0259l \u00e7arpaz da\u011flamaq, yan\u0131b qovrulmaq, \u00fcr\u0259yin\u0259 da\u011f \u00e7\u0259km\u0259k m\u0259zmunlu s\u00f6z\u00fc d\u0259 var. H\u0259r halda ulu kod unudulmamal\u0131d\u0131r\u201d.<\/i><\/p>\n<p>Burada bir ha\u015fiy\u0259 \u00e7\u0131xaraq qeyd edim ki, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 q\u0259dim k\u0259ndl\u0259rin adlar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 g\u00f6st\u0259rdiyi f\u0259rziyy\u0259l\u0259r\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirm\u0259mi\u015fd\u0259n \u00f6nc\u0259 h\u0259min ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rinin r\u0259smi m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 istinad\u0259n 100 il bundan \u00f6nc\u0259 nec\u0259 adland\u0131\u011f\u0131na da diqq\u0259t yetirmi\u015f olsayd\u0131 daha m\u0259qs\u0259d\u0259uy\u011fun olard\u0131. \u018fjd\u0259r m\u00fc\u0259llim yer adlar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 x\u0259rit\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259rini ara\u015fd\u0131rm\u0131\u015f olsayd\u0131, <b><i>L\u0259l\u0259hm\u0259dli m\u0259sk\u0259nl\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259<\/i><\/b> o zaman <b><i>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli adl\u0131 k\u0259nd ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sinin<\/i><\/b> m\u00f6vcud oldu\u011funun, dig\u0259r <b><i>haz\u0131rk\u0131 L\u0259l\u0259hm\u0259dli k\u0259ndl\u0259rinin<\/i><\/b> yerinin is\u0259, k\u0259nd ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si kimi deyil, <b><i>bin\u0259, yurd, yataq, qazma, q\u0131\u015flaq (d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259) kimi <\/i><\/b>\u0259ks olundu\u011funun \u015fahidi olard\u0131.<\/p>\n<p>Dem\u0259liy\u0259m ki, D\u0259kk\u0259oba (M\u0259scidli oba) k\u0259ndi L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259din \u00f6z\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 olan ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si olaraq t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n ki\u00e7ikliyin\u0259, camaat\u0131n (\u0259halinin) say\u0131na g\u00f6r\u0259 <b><i>d\u0259ng\u0259-(d\u0259kk\u0259),<\/i><\/b> sonradan <b><i>M\u0259scidli oba, D\u0259kk\u0259oba<\/i><\/b> kimi adlanan ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259din\u00a0 <b><i>V\u0259li xan, N\u0259c\u0259f Al\u0131, Xan M\u0259mm\u0259d, H\u00fcseyn xan, Hac\u0131, Qara V\u0259li adl\u0131 \u00f6vladlar\u0131n\u0131n<\/i><\/b> (o\u011fullar\u0131n\u0131n) \u00f6zl\u0259ri <b><i>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259din ad\u0131n\u0131 \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdirmi\u015fl\u0259r.<\/i><\/b> V\u0259 onlar\u0131n h\u0259r biri atalar\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli (indiki D\u0259li Qu\u015f\u00e7u) k\u0259ndind\u0259 d\u00fcnyaya g\u0259lmi\u015fl\u0259r. L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259din <b><i>6 o\u011flunun h\u0259r birini<\/i><\/b> ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda indiki Z\u0259rdab rayonunun \u0259razisind\u0259, K\u00fcr v\u0259 T\u00fcryan\u00e7ay\u0131n bir qolu olan Qarasu \u00e7ay\u0131 \u0259traf\u0131nda, d\u00fcz\u0259n-k\u00fcdr\u00fc (\u00f6r\u00fc\u015f-otlaq) yerl\u0259rind\u0259 <b><i>bin\u0259 sal\u0131b, yurd\u00e7u etm\u0259si, m\u0259skunla\u015fd\u0131rmas\u0131, istifad\u0259l\u0259rin\u0259 ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 torpaqlara v\u0259 icmaya onlar\u0131 vali t\u0259yin etm\u0259si onun uzaqg\u00f6r\u0259n q\u0259bil\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 olmas\u0131ndan x\u0259b\u0259r verir.<\/i><\/b><\/p>\n<p><b><i>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli k\u0259ndi<\/i><\/b> xanl\u0131qlar d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n 1920-ci il\u0259d\u0259k \u00f6z banisinin ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131m\u0131\u015fd\u0131r. L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d\u0259 v\u0259 onun o\u011flanlar\u0131na m\u0259xsus olmu\u015f torpaqlar, \u00fcmumilikd\u0259 indiki Z\u0259rdab rayonunun \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n torpaqlar tam toxunulmaz olaraq b\u0259y v\u0259 xan torpaqlar\u0131 kimi <b><i>Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n (L\u0259l\u0259hm\u0259dli elinin) v\u0259 bir ne\u00e7\u0259 dig\u0259r tayfan\u0131n istifad\u0259sind\u0259 olan torpaqlar-m\u00fclk yerl\u0259ri olmu\u015fdur.<\/i><\/b><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanda Sovet hakimiyy\u0259ti qurulduqdan sonra M\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u0130nqilab Komit\u0259sinin 1920-ci il 5 may tarixli dekreti il\u0259 xanlar\u0131n, b\u0259yl\u0259rin, m\u00fclk\u0259darlar\u0131n, h\u0259m\u00e7inin monast\u0131rlar\u0131n, kils\u0259l\u0259rin, m\u0259scidl\u0259rin b\u00fct\u00fcn torpaqlar\u0131, v\u0259qf yerl\u0259ri m\u00fcsadir\u0259 edil\u0259r\u0259k, millil\u0259\u015fdirilib k\u0259ndlil\u0259rin istifad\u0259sin\u0259 verilmi\u015fdir. Bu zaman yerl\u0259rd\u0259 b\u00f6y\u00fck m\u00fclk, torpaq, var-d\u00f6vl\u0259t sahibl\u0259rinin ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131yan bir s\u0131ra k\u0259nd ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rinin, o c\u00fcml\u0259d\u0259n <b><i>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259din ad\u0131 il\u0259<\/i><\/b> \u0259b\u0259dil\u0259\u015f\u0259n <b><i>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli k\u0259ndinin d\u0259 ad\u0131 d\u0259yi\u015fdirilmi\u015fdir.<\/i><\/b><\/p>\n<p>Qeyd edim ki, <b><i>q\u0259dim t\u00fcrk tayfalar\u0131ndan<\/i><\/b> biri <b><i>Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131 olmu\u015fdur.<\/i><\/b> Bu adda\u00a0 \u015eamax\u0131da, Tovuzda, \u015eabranda, Bor\u00e7al\u0131da v\u0259 sair yerl\u0259rd\u0259 k\u0259ndl\u0259r vard\u0131r. \u0130ndiki Z\u0259rdab rayonu \u0259razisind\u0259 t\u0259r\u0259k\u0259m\u0259\u00e7ilikl\u0259, \u0259kin\u00e7ilikl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan L\u0259l\u0259hm\u0259dli elinin q\u0259dim Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131na m\u0259nsub olmas\u0131, D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndinin ad\u0131ndan da m\u0259lum olur.<\/p>\n<p>Zaman k\u0259siyind\u0259, Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131 daxilind\u0259 <b><i>L\u0259l\u0259 ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015f<\/i><\/b> d\u00f6vr\u00fcn <b><i>\u018fhm\u0259d adl\u0131 q\u0259bil\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131, m\u00fclk, var-d\u00f6vl\u0259t sahibi, el a\u011fsaqqal\u0131 yeti\u015fir.<\/i><\/b> \u0130stifad\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck torpaq sah\u0259l\u0259ri, m\u00fclk yerl\u0259ri olan v\u0259 tayfadaxili qohumluq \u0259laq\u0259l\u0259rini geni\u015fl\u0259ndir\u0259n L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d <b><i>6 o\u011flunun h\u0259r birini<\/i><\/b> ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda torpaq sah\u0259l\u0259rin\u0259 <b><i>vali t\u0259yin edir<\/i><\/b> v\u0259 onlar\u0131n h\u0259r biri ayr\u0131ca olaraq heyvandarl\u0131q v\u0259 \u0259kin\u00e7ilik t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olurlar.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d obas\u0131n\u0131n tayfadaxili qohumluq \u0259laq\u0259l\u0259ri geni\u015fl\u0259nir. Bu n\u0259sil art\u0131q <b><i>\u201cL\u0259l\u0259hm\u0259dli tayfas\u0131\u201d<\/i><\/b> ad\u0131 il\u0259 tarix\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr. \u00d6z\u00fcn\u00fcn bin\u0259 oldu\u011fu yer <b><i>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli ad\u0131n\u0131 al\u0131r<\/i><\/b> v\u0259 1920-ci il\u0259d\u0259k \u00f6z ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131m\u0131\u015f olur.<\/p>\n<p>Tarixi yadda\u015flarda, al\u0131n q\u0131r\u0131\u015flar\u0131nda bir elin, oban\u0131n tarixini ya\u015fadan L\u0259l\u0259hm\u0259dli \u00f6vladlar\u0131 olan ata v\u0259 analar\u0131m\u0131z\u0131n, n\u0259n\u0259 v\u0259 babalar\u0131m\u0131z\u0131n Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n \u201cD\u0259li Qu\u015f\u00e7u\u201d adland\u0131r\u0131lmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 s\u00f6yl\u0259dikl\u0259rind\u0259 hardasa bir m\u0259ntiq vard\u0131r.<\/p>\n<p>Bununla \u0259laq\u0259dar ulular\u0131m\u0131z\u0131n s\u00f6yl\u0259dikl\u0259ri yadda\u015flar\u0131m\u0131zda bel\u0259 h\u0259kk olunmu\u015fdur: <i>\u201cL\u0259l\u0259hm\u0259dli obas\u0131n\u0131n m\u0259nsub oldu\u011fu Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n bin\u0259 oldu\u011fu, d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259 sald\u0131\u011f\u0131 \u0259razid\u0259n ke\u00e7\u0259n \u201c\u015eah yolu\u201d il\u0259 s\u0259f\u0259r\u0259 gedib-g\u0259l\u0259n \u015fah sevimli \u201cq\u0131z\u0131lqu\u015f\u201dunu da \u00f6z\u00fc il\u0259 apar\u0131b-g\u0259tirirmi\u015f.<\/i><\/p>\n<p><i>S\u0259f\u0259r zaman\u0131 \u015fah Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259 karvan yolunun \u00fcst\u00fcnd\u0259 q\u0259bil\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n \u201caman evi\u201dnd\u0259 qonaq olur. Burada \u015fah\u0131n qu\u015funa da x\u00fcsusi xidm\u0259t g\u00f6st\u0259rilir. Ona s\u00fcd, qat\u0131q, ya\u011f, pendir-a\u011fart\u0131 yedizdirilir. Bu xidm\u0259ti seyr ed\u0259n \u015fah, s\u0259f\u0259rd\u0259n qay\u0131danad\u0259k \u201cq\u0131z\u0131lqu\u015f\u201dunun burada saxlan\u0131lmas\u0131n\u0131 tayfa ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131na tap\u015f\u0131r\u0131r. \u015eah s\u0259f\u0259rd\u0259 olark\u0259n \u00a0onun \u201cq\u0131z\u0131lqu\u015f\u201duna n\u0259 q\u0259d\u0259r qulluq g\u00f6st\u0259rils\u0259 d\u0259 o, ya\u011fdan savay\u0131 he\u00e7 bir \u015fey yemir. Sahibind\u0259n-\u015fahdan ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u0259n qu\u015f bikefl\u0259yir v\u0259 d\u0259li olur. <\/i><\/p>\n<p><i>\u015eah s\u0259f\u0259rd\u0259n qay\u0131dark\u0259n Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 ona t\u0259zim edir v\u0259 deyir; \u00a0\u015fahsa\u011f olsun, Sizin \u201cq\u0131z\u0131lqu\u015f\u201da n\u0259 q\u0259d\u0259r qulluq g\u00f6st\u0259rils\u0259 d\u0259, ona veril\u0259n qidalardan yaln\u0131z ya\u011fla qidalanm\u0131\u015fd\u0131r. Sahibi-\u015fahdan ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u0259n \u201cq\u0131z\u0131lqu\u015f\u201d bikefl\u0259mi\u015f, el\u0259 bil ki, d\u0259li olmu\u015fdur. B\u0259lk\u0259 Sizi g\u00f6r\u00fcb \u00f6z\u00fcn\u0259 g\u0259l\u0259. Cavab\u0131nda \u015fah deyir, siz Qu\u015f\u00e7u deyilsiniz! D\u0259li Qu\u015f\u00e7usunuz!\u201d<\/i><\/p>\n<p>Buradan da q\u0259dim T\u00fcrk-O\u011fuz elinin, \u015eirvan diyar\u0131n\u0131n K\u00fcr \u00e7ay\u0131 \u0259traf\u0131 \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan <b><i>Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131 \u201cD\u0259li Qu\u015f\u00e7u\u201d adlanma\u011fa ba\u015flay\u0131r.<\/i><\/b> Yuxar\u0131da qeyd olundu\u011fu kimi tarixd\u0259n biz\u0259 m\u0259lumdur ki, 1920-ci il\u0259d\u0259k D\u0259li Qu\u015f\u00e7u he\u00e7 bir s\u0259n\u0259dd\u0259 yer, yurd, k\u0259nd ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si kimi \u0259ks olunmam\u0131\u015fd\u0131r. \u0130ndiki D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndi plan v\u0259 x\u0259rit\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259, yaz\u0131l\u0131 r\u0259smi arxiv materiallar\u0131nda h\u0259min tarix\u0259d\u0259k L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli adlanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><b><i>Hesab edirik ki, 500 ili \u0259hat\u0259 ed\u0259n bir d\u00f6vr \u0259rzind\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si kimi L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d \u015f\u0259xsiyy\u0259tinin ad\u0131 il\u0259 \u0259b\u0259dil\u0259\u015f\u0259n L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli k\u0259ndinin ad\u0131 \u00f6z\u00fcn\u0259 qaytar\u0131lmal\u0131d\u0131r!<\/i><\/b><\/p>\n<p><b><i>\u00a0\u018flb\u0259tt\u0259, bu, h\u0259r bir L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli n\u0259slinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259sinin arzu v\u0259 ist\u0259yidir.<\/i><\/b><\/p>\n<p>Ax\u0131 qeyd etdiyim kimi, indiki D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndi L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259din ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 olmaqla L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli, D\u0259kk\u0259oba k\u0259ndi is\u0259 M\u0259scidli oba ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si kimi m\u00f6vcud olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>T\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n \u0259d\u0259bi abid\u0259si kimi O\u011fuzun \u0259fsan\u0259vi tarixini bir \u00e7ox aliml\u0259r q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015flar. M\u0259nzum <b><i>\u201cO\u011fuznam\u0259\u201dl\u0259r<\/i><\/b> daha \u00e7ox ara\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Ke\u00e7mi\u015f tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n ayd\u0131n olur ki, O\u011fuzlar dan\u0131\u015f\u0131q t\u0259rzind\u0259 <b><i>\u201cel\u201d<\/i><\/b> k\u0259lm\u0259sini i\u015fl\u0259tmi\u015fl\u0259r. O\u011fuz elini meydana g\u0259tir\u0259n t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcll\u0259rd\u0259n birin\u0259 boy deyilir ki, <b><i>Mahmud Ka\u015f\u011fari <\/i><\/b>bu s\u00f6z\u00fcn o\u011fuzca oldu\u011funu bildirmi\u015fdir. Eyni zamanda Ka\u015f\u011fariy\u0259 g\u00f6r\u0259 boylar\u0131n \u00f6z\u00fc <b><i>obalara<\/i><\/b> ayr\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>T\u0259sad\u00fcfi deyildir ki, <b><i>L\u0259l\u0259hm\u0259dli eli, obas\u0131<\/i><\/b> s\u00f6z\u00fc bu g\u00fcn d\u0259 bu s\u00fclal\u0259 aras\u0131nda daima i\u015fl\u0259dil\u0259n termindir. Qeyd ed\u0259k ki, <b><i>ail\u0259d\u0259n obalar, obalardan boylar, boylardan is\u0259 O\u011fuz eli meydana g\u0259lmi\u015fdir.<\/i><\/b> O\u011fuz elind\u0259 \u0259sl q\u0259bil\u0259 birlikl\u0259ri boylard\u0131r.<\/p>\n<p>S\u0131r-D\u0259rya o\u011fuzlar\u0131 XI \u0259srd\u0259 24 boydan ibar\u0259t idi. Bunu yazan <b><i>Ka\u015f\u011fari <\/i><\/b>eyni zamanda bu boylardan <b><i>22-n\u0259 aid bir siyah\u0131 da t\u0259rtib etmi\u015fdir.<\/i><\/b> O\u011fuz boylar\u0131na aid b\u00fct\u00f6v siyah\u0131 is\u0259 tarix\u00e7i <b><i>R\u0259\u015fid\u0259ddin t\u0259r\u0259find\u0259n verilmi\u015fdir.<\/i><\/b><\/p>\n<p>Qeyd olundu\u011fu kimi, Ulu O\u011fuz elinin <b><i>qollara-tayfalara<\/i><\/b> ayr\u0131lmas\u0131 <b><i>boy <\/i><\/b>adland\u0131r\u0131l\u0131r. Eyni zamanda \u201cKitabi D\u0259d\u0259 Qorqud\u201dda h\u0259r boyda da O\u011fuz igidl\u0259rind\u0259n birinin d\u00f6y\u00fc\u015f mac\u0259ralar\u0131, ya\u011f\u0131 il\u0259 \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131, habel\u0259 sevgisi, n\u0259cib insani x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri g\u00f6z\u0259l b\u0259dii l\u00f6vh\u0259l\u0259rl\u0259 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>O\u011fuzlar <b><i>\u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201dda<\/i><\/b> \u0130\u00e7 O\u011fuz v\u0259 D\u0131\u015f O\u011fuz adl\u0131 <b><i>iki qoldan<\/i><\/b> ibar\u0259tdir. <b><i>On iki boyun<\/i><\/b> ham\u0131s\u0131nda <b><i>h\u0259r iki tayfan\u0131n birliyind\u0259n s\u00f6hb\u0259t a\u00e7\u0131l\u0131r.<\/i><\/b> Lakin sonradan \u0130\u00e7 O\u011fuza D\u0131\u015f O\u011fuz ya\u011f\u0131 k\u0259silir.<\/p>\n<p><b><i>D\u0259d\u0259 Qorqudun \u00f6z\u00fc Bayat boyundan \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r.<\/i><\/b><\/p>\n<p>\u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201dda on iki boyun h\u0259r birind\u0259 b\u00fct\u00fcn \u0259hvalatlar D\u0259d\u0259 Qorqudun ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Boylar\u0131n m\u0259zmunu v\u0259 qurulu\u015fu bel\u0259dir ki, sonda D\u0259d\u0259 g\u0259lib qopuz \u00e7al\u0131b oxuyur v\u0259 xeyir-dua s\u00f6yl\u0259y\u0259r\u0259k dastan\u0131 tamamlay\u0131r. Onun xeyir-duas\u0131 m\u00fcdrik, uzaqg\u00f6r\u0259n bir el a\u011fsaqqal\u0131n\u0131n, bilici, z\u00f6vql\u00fc-qopuzlu bir ozan\u0131n t\u0259miz, n\u0259cib arzu v\u0259 ist\u0259kl\u0259rinin ifad\u0259sidir.<\/p>\n<p><i>B\u0259li, ulu O\u011fuz yurdunun <b>L\u0259l\u0259hm\u0259dli elinin-obas\u0131n\u0131n D\u0259d\u0259 Qorqudu hesab edil\u0259n,<\/b> tayfa ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131, b\u00f6y\u00fck bir el a\u011fsaqqal\u0131 olan <b>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259din<\/b> \u00f6z\u00fcn\u00fcn s\u0259l\u0259fl\u0259rinin dilind\u0259 s\u00f6yl\u0259nil\u0259n \u0259hvalatlar, na\u011f\u0131l v\u0259 r\u0259vay\u0259tl\u0259r, deyiml\u0259r, ifad\u0259 t\u0259rzl\u0259ri q\u0259dim <b>Az\u0259rbaycan torpa\u011f\u0131nda ya\u015fayan o\u011fuzlar\u0131n dilind\u0259n g\u0259lir.<\/b><\/i><\/p>\n<p>Bu g\u00fcn\u00fcn \u00f6z\u00fcnd\u0259 <b><i>L\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259rin ifad\u0259 v\u0259 dan\u0131\u015f\u0131q t\u0259rzl\u0259rind\u0259,<\/i><\/b> <i>\u201cboy, de g\u00f6r\u00fcm s\u0259n\u0259 n\u0259 olub?\u201d, \u201cboy, ba\u015f\u0131ma xeyir\u201d, \u201cboy, bin\u0259van\u0131n evi y\u0131x\u0131ld\u0131\u201d, \u201cnolub n\u0259 boz-boyat\u0131 g\u00f6t\u00fcrm\u00fcs\u0259n\u201d, \u201cbozlama\u201d (y\u0259ni a\u011flama), \u201cn\u0259 s\u0131zlay\u0131rsan\u201d, \u201c\u00f6ys\u00fcz-e\u015fiksiz qald\u0131q\u201d<\/i> v\u0259 yaxud da yas m\u0259rasiml\u0259rind\u0259 a\u011fla\u015fma zaman\u0131, <i>\u201cm\u0259n s\u0259nsiz neyl\u0259r\u0259m oy-boy\u201d, \u201cboy, ba\u015f\u0131ma qaynar qazan \u0259l\u0259ndi\u201d, alq\u0131\u015f ed\u0259nd\u0259 \u201cevin avadan\u201d <\/i>ifad\u0259l\u0259ri vard\u0131r<i>.<\/i> G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, burada boy s\u00f6z\u00fc, ifad\u0259si insanlara g\u00fcv\u0259nc, d\u0259rd-s\u0259r yeri olaraq el a\u011fsaqqal\u0131 Qorqud D\u0259d\u0259y\u0259\u00a0 s\u0131\u011f\u0131nmaq, ona m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k imdad dil\u0259m\u0259k m\u0259nas\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Q\u0259dim o\u011fuz-t\u00fcrk tayfalar\u0131 v\u0259 onlar\u0131n \u0259cdad\u0131 O\u011fuz xan (O\u011fuz xaqan) haqq\u0131ndak\u0131 epik r\u0259vay\u0259tl\u0259r, \u0259sas\u0259n, \u015fifahi t\u0259rzd\u0259 yay\u0131lan \u201cO\u011fuznam\u0259\u201d r\u0259vay\u0259tl\u0259ri orta \u0259srl\u0259rd\u0259 yaz\u0131ya al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. \u201cO\u011fuznam\u0259\u201dnin \u0259n q\u0259dim versiyalar\u0131ndan biri XIII-XIV \u0259srl\u0259r\u0259 (ba\u015fqa bir ehtimala g\u00f6r\u0259 X \u0259sr\u0259) aid karluq-uy\u011fur versiyas\u0131d\u0131r (XV \u0259sr\u0259 aid \u0259lyazmas\u0131 Paris Milli kitabxanas\u0131nda saxlan\u0131l\u0131r).<\/p>\n<p>\u201cO\u011fuznam\u0259\u201dd\u0259 O\u011fuz xan\u0131n igidl\u0259rind\u0259n, onun o\u011fullar\u0131ndan, o\u011fuzlar\u0131n, el\u0259c\u0259 d\u0259 s\u0259lcuqlar\u0131n h\u0259rbi y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259n b\u0259hs olunur. Ehtimal etm\u0259k olar ki, \u0259sas\u0259n t\u0259r\u0259k\u0259m\u0259\u00e7ilik h\u0259yat\u0131 ke\u00e7ir\u0259n o\u011fuzlar\u0131n h\u0259yat t\u0259rzi il\u0259 l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259rin t\u0259r\u0259k\u0259m\u0259\u00e7ilik h\u0259yat\u0131 bir-birinin eynidir, \u00e7\u00fcnki l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259r d\u0259 t\u00fcrk-o\u011fuz elind\u0259n olmu\u015flar.<\/p>\n<p><b><i>\u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201d kitab\u0131nda<\/i><\/b> g\u00f6st\u0259rildiyi kimi, ta q\u0259dim zamanlardan <b><i>O\u011fuz eli y\u0131\u011fcam ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r.<\/i><\/b> Tayfalar\u0131n \u00e7oxlu\u011fu onlar\u0131 bir-birind\u0259n ayr\u0131 salmaz, qohumun qohuma, n\u0259slin n\u0259sl\u0259, tayfan\u0131n tayfaya, b\u00fct\u00fcnl\u00fckd\u0259 oban\u0131n obaya, elin el\u0259 s\u0131\u011f\u0131nma\u011f\u0131, xeyird\u0259-\u015f\u0259rd\u0259 \u00e7iyin-\u00e7iyin\u0259 durma\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn O\u011fuz elinin birliyini t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><b><i>L\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259rin<\/i><\/b> d\u0259d\u0259-babalar\u0131, \u0259cdadlar\u0131 tarix\u0259n \u015eirvan\u015fahlar \u00f6lk\u0259sind\u0259, ayr\u0131-ayr\u0131 vaxtlarda ictimai-siyasi birlik olaraq yarad\u0131lan d\u00f6vl\u0259t, \u015f\u0259h\u0259r, b\u0259yl\u0259rb\u0259ylik, xanl\u0131q, sultanl\u0131q, quberniya, q\u0259za, mahal v\u0259 sair kimi inzibati \u0259razi vahidl\u0259rinin daxilind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015flar.<\/p>\n<p>Tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n, arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259n biz\u0259 m\u0259lumdur ki, h\u0259l\u0259 xanl\u0131qlar d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 qon\u015fu xanl\u0131qlar aras\u0131nda \u0259razi toqqu\u015fmalar\u0131 \u0259n\u0259n\u0259vi hal alm\u0131\u015fd\u0131. \u015eamax\u0131 xanlar\u0131 \u015eamax\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131 \u0259razisin\u0259 daxil olmu\u015f bir \u00e7ox mahallarla yana\u015f\u0131, indiki Z\u0259rdab rayonunun \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n mahallar\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k ist\u0259y\u0259n qon\u015fu Quba, \u015e\u0259ki, Qaraba\u011f, L\u0259nk\u0259ran xanlar\u0131 il\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparmal\u0131 olmu\u015flar.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi \u201cKaspi\u201d q\u0259zetinin 5 noyabr 1882-ci il tarixli n\u00f6mr\u0259sind\u0259 yaz\u0131rd\u0131: <b><i>\u201cZ\u0259rdab, 26 oktyabr 1882-ci il.\u201d<\/i><\/b> 600 evi \u00f6z\u00fcnd\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259n Z\u0259rdab ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si K\u00fcr\u00fcn h\u0259r iki sahili boyunca 50 verst <b><i>(53.5 km-E.H.) <\/i><\/b>uzan\u0131r ki, ke\u00e7mi\u015f zamanlarda (Az\u0259rbaycan\u0131n Rusiyaya birl\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259n qabaq) \u015eirvan, Qaraba\u011f v\u0259 \u015e\u0259ki il\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259nirdi. Dem\u0259k olar ki, h\u0259min \u0259razil\u0259r b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 Z\u0259rdab b\u0259yl\u0259rinin s\u0259rb\u0259st m\u00fclkl\u0259ri idi. Bu b\u0259yl\u0259r v\u0259ziyy\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k gah bu, gah da o biri s\u0259rh\u0259d xanl\u0131\u011f\u0131na birl\u0259\u015fmi\u015fl\u0259r. Ruslar\u0131n g\u0259li\u015fi vaxt\u0131 Z\u0259rdab \u015eirvan xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u00a0 t\u0259rkibin\u0259 daxil idi v\u0259 bundan \u00e7ox sonra, 1850-ci ill\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r o, b\u00f6l\u00fcnm\u0259y\u0259n bir tam idi\u201d.<\/p>\n<p>M\u00f6vzu il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u015eamax\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yaranmas\u0131, xanl\u0131qda m\u00fc\u0259yy\u0259n zaman k\u0259siyind\u0259 ba\u015f vermi\u015f tarixi hadis\u0259l\u0259r, onu idar\u0259 ed\u0259n hakiml\u0259r, idar\u0259\u00e7ilik sistemi bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat verm\u0259kl\u0259 yadda\u015f\u0131m\u0131z\u0131 bir q\u0259d\u0259r t\u0259z\u0259l\u0259m\u0259k yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259rdi.<\/p>\n<p>M\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 bildirilir ki, <a title=\"Nadir \u015fah \u018ff\u015far\" href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nadir_%C5%9Fah_%C6%8Ff%C5%9Far\">Nadir \u015fah \u018ff\u015far<\/a>\u0131n yaratd\u0131\u011f\u0131 imperiyan\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar XVIII y\u00fczilliyin ortalar\u0131nda <strong>K\u00f6hn\u0259 <a title=\"\u015eamax\u0131\" href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eamax%C4%B1\">\u015eamax\u0131da<\/a><\/strong>\u00a0varl\u0131 ail\u0259d\u0259n olan Xan\u00e7oban\u0131 tayfas\u0131n\u0131n S\u0259rk\u0259rl\u0259r n\u0259slinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259si Allahverdi b\u0259yin o\u011flanlar\u0131n\u0131n, Yeni \u015eamax\u0131da is\u0259 Hac\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018flinin hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259lm\u0259si il\u0259 ikihakimiyy\u0259tlilik \u0259sas\u0131nda \u015eirvanda m\u00fcst\u0259qil xanl\u0131q yaran\u0131r.<\/p>\n<p>Bel\u0259 ki, 1747-ci\u00a0 il may\u0131n 9-da Nadir \u015fah \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Onun \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra yerl\u0259rd\u0259 m\u00fcst\u0259qil xanl\u0131lar meydana g\u0259ldi. Bu xanl\u0131qlardan biri \u015eamax\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131 idi. \u015eamax\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131nda 1747-1763-c\u00fc ill\u0259r \u0259rzind\u0259 ikihakimiyy\u0259tlilik h\u00f6km s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. <b><i>\u015eamax\u0131da hakimiyy\u0259t ba\u015f\u0131nda Xan\u00e7oban\u0131 tayfas\u0131ndan \u018fsg\u0259r b\u0259yin o\u011fullar\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d S\u0259id xan v\u0259 A\u011fas\u0131 xan olmu\u015fdur.<\/i><\/b> A\u011fsuda is\u0259 Nadir \u015fah\u0131n \u015eirvanda vergi\u00a0 toplayan\u0131 t\u0259yin olunmu\u015f Hac\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fli xan hakimiyy\u0259ti \u0259l\u0259 ke\u00e7irmi\u015fdi. <b><i>Xan\u00e7oban\u0131 tayfas\u0131ndan \u00e7\u0131xan M\u0259h\u0259mm\u0259d S\u0259id xan v\u0259 A\u011fas\u0131 xan qarda\u015flar\u0131, \u018fsg\u0259r xan, Qas\u0131m xan M\u0259h\u0259mm\u0259d S\u0259id xan o\u011flu v\u0259 Mustafa xan A\u011fas\u0131 xan o\u011flu ayr\u0131-ayr\u0131 vaxtlarda \u015eamax\u0131 hakimi olmu\u015flar.<\/i><\/b><\/p>\n<p>Tarixd\u0259n biz\u0259 m\u0259lumdur ki, <i>Hac\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fli xan Z\u0259m\u0259vai 1748-1765-ci ill\u0259rd\u0259, M\u0259mm\u0259d S\u0259id xan Xan\u00e7obanl\u0131 1748-1786-c\u0131, A\u011fas\u0131 xan Xan\u00e7obanl\u0131 1765-1768-ci, F\u0259t\u0259li xan Qubal\u0131 1768-1769-cu, Abdulla b\u0259y 1769-1770-ci (1770-ci ild\u0259n Bak\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131), Eldar b\u0259y 1770-1773-c\u00fc, F\u0259t\u0259li xan Qubal\u0131 1773-1786-c\u0131 (t\u0259krar), A\u011fas\u0131 xan Xan\u00e7obanl\u0131 1778-1786-c\u0131 (t\u0259krar), \u018fsg\u0259r xan Xan\u00e7obanl\u0131 1786-1789-cu, Qas\u0131m xan Xan\u00e7obanl\u0131 1789-1792-ci, Mustafa xan Xan\u00e7obanl\u0131 1792-1820-ci ill\u0259rd\u0259 \u015eamax\u0131 hakimi olmu\u015flar.<\/i><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-large wp-image-14523\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel-536x550.jpg\" alt=\"Z\u0259rdab\u0131n tarixi\" width=\"536\" height=\"550\" \/><\/a><\/p>\n<p>V.H.\u018fliyev, F.S.X\u0259lilov<b><i> \u201cA\u011fsunun tarixi s\u0259hif\u0259l\u0259ri\u201d <\/i><\/b>( Bak\u0131, \u201cAdilo\u011flu\u201d n\u0259\u015friyyat\u0131, \u00a02001, 94 s\u0259h.) adl\u0131 kitab\u0131nda yaz\u0131r: \u201cBel\u0259 \u015f\u0259raitd\u0259 1755-ci ild\u0259 \u015e\u0259ki xan\u0131 Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi A\u011fsunu m\u00fchasir\u0259 etdi. Hac\u0131\u00a0 M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fli xan Qubal\u0131 H\u00fcseyn \u018fli xan\u0131n yan\u0131na k\u00f6m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn qa\u00e7d\u0131. Qubadan 3000 atl\u0131 H\u00fcseyn \u018fli xan\u0131n, 500 atl\u0131 Qaytaq usmisi H\u0259mz\u0259nin\u00a0 olmaqla b\u00f6y\u00fck qo\u015funla qay\u0131td\u0131. A\u011fsu \u0259traf\u0131nda d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi xan a\u011f\u0131r itki ver\u0259r\u0259k geri \u00e7\u0259kildi. Hac\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fli xan\u0131n A\u011fsu \u015f\u0259h\u0259r qap\u0131s\u0131n\u0131n a\u00e7arlar\u0131n\u0131 t\u0259qdim etm\u0259sin\u0259 baxmayaraq H\u00fcseyn \u018fli xan onlar\u0131 q\u0259bul etm\u0259di. \u00dc\u00e7 g\u00fcnl\u00fck ziyaf\u0259td\u0259n sonra o \u00f6z xanl\u0131\u011f\u0131na qay\u0131td\u0131. 1762-ci ild\u0259 Zaqafqaziyan\u0131\u00a0 b\u00fcr\u00fcy\u0259n g\u00fccl\u00fc taun x\u0259st\u0259liyind\u0259n A\u011fsu \u0259halisi \u00e7ox ziyan \u00e7\u0259kdi. 1763-c\u00fc\u00a0 ild\u0259 A\u011fsu v\u0259 \u015eamax\u0131 vahid xanl\u0131qda birl\u0259\u015fdi. (Bu\u00a0 hadis\u0259ni A.A.Bak\u0131xanov 1765-ci\u00a0 il\u0259\u00a0 aid\u00a0 edir). M\u0259h\u0259mm\u0259d S\u0259id xan v\u0259 A\u011fas\u0131 xan A\u011fsunu \u0259l\u0259 ke\u00e7irib, Hac\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fli\u00a0 xan\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fcl\u0259r.<\/p>\n<p>Paytaxt A\u011fsudan \u015eamax\u0131ya k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc. 1767-ci ild\u0259 Quba xan\u0131 F\u0259t\u0259li xan \u015e\u0259ki\u00a0 xan\u0131 H\u00fcseyn xan il\u0259 birl\u0259\u015fdi. M\u00fctt\u0259fiql\u0259r iki t\u0259r\u0259fd\u0259n \u015eamax\u0131 \u015f\u0259h\u0259rini m\u00fchasir\u0259 etdil\u0259r. M\u0259h\u0259mm\u0259d S\u0259id xan v\u0259 A\u011fas\u0131 xan m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259 bilm\u0259dil\u0259r. H\u00fcseyn xan A\u011fas\u0131\u00a0 xan\u0131n g\u00f6zl\u0259rini \u00e7\u0131xartd\u0131rd\u0131. F\u0259t\u0259li xan is\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d S\u0259id xan\u0131 D\u0259rb\u0259nd\u0259 g\u00f6nd\u0259rdi. Paytaxt yenid\u0259n A\u011fsuya k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc. H\u0259r iki xan \u015f\u0259h\u0259r\u0259 \u00f6z naibini t\u0259yin etdi. \u015eirvan\u0131n S\u0259rd\u0259rin v\u0259 H\u0259s\u0259n mahallar\u0131 \u015e\u0259ki xanl\u0131\u011f\u0131na, qalan hiss\u0259si is\u0259 Quba xanl\u0131\u011f\u0131na birl\u0259\u015fdirildi.<\/p>\n<p>1768-ci il avqust ay\u0131nda \u015e\u0259ki xan\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yin\u0259 arxalanan Hac\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fli\u00a0 xan\u0131n o\u011flu Manaf b\u0259y F\u0259t\u0259li xana qar\u015f\u0131 sui-q\u0259sd t\u0259\u015fkil etdi. Q\u0259sdin \u00fcst\u00fc a\u00e7\u0131ld\u0131qda\u00a0 F\u0259t\u0259li\u00a0 xan \u015eirvan \u00fcz\u0259rin\u0259 qo\u015fun yeritdi. \u015eamax\u0131 v\u0259 A\u011fsu \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri tutuldu. O, sentyabrda H\u00fcseyn xan\u0131n qo\u015fununu m\u0259\u011flub etdi. \u015e\u0259ki xan\u0131n\u0131n A\u011fsudak\u0131 vergi y\u0131\u011fanlar\u0131n\u0131 qovdu. Quba xan\u0131 F\u0259t\u0259li xan t\u0259r\u0259find\u0259n 1769-cu il iyul ay\u0131nda A\u011fsu \u015f\u0259h\u0259ri da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131 v\u0259 \u0259halisi \u015eamax\u0131ya k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.<\/p>\n<p>1774-c\u00fc ild\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d S\u0259id xan azad olundu. \u018fvv\u0259ll\u0259rd\u0259 oldu\u011fu kimi o, A\u011fsu \u015f\u0259h\u0259rini, A\u011fas\u0131 xan is\u0259 vilay\u0259tl\u0259ri idar\u0259 etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Lakin A\u011fas\u0131 xan il\u0259 F\u0259t\u0259li xan\u0131n m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri daima d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik xarakteri da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131ndan 1785-ci ild\u0259 \u015eirvanda n\u00f6vb\u0259ti d\u00f6y\u00fc\u015f oldu. A\u011fas\u0131 xan m\u0259\u011flub olub, o\u011flanlar\u0131 il\u0259 birg\u0259 Qubaya g\u00f6nd\u0259rildi. 1787-ci ild\u0259 qarda\u015f\u0131n\u0131n v\u0259ziyy\u0259tinin gec-tez onu da haqlayaca\u011f\u0131n\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259n M\u0259h\u0259mm\u0259d S\u0259id xan gizli olaraq F\u0259t\u0259li xan il\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 haz\u0131rla\u015f\u0131rd\u0131. F\u0259t\u0259li xan bu haqda x\u0259b\u0259r tutanda M\u0259h\u0259mm\u0259d S\u0259id xan \u015e\u0259kiy\u0259 qa\u00e7d\u0131. Lakin \u015e\u0259ki xan\u0131 onu v\u0259 o\u011flanlar\u0131n\u0131 F\u0259t\u0259li xana verm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu.<\/p>\n<p>S\u0259rk\u0259r ail\u0259sinin\u00a0 k\u00fctl\u0259vi\u00a0 h\u0259bs\u00a0 olunmas\u0131\u00a0 M\u0259h\u0259mm\u0259d\u00a0 S\u0259id\u00a0 xan\u0131n\u00a0 o\u011flanlar\u0131 \u018fsg\u0259r\u00a0 b\u0259y, Qas\u0131m b\u0259y v\u0259 A\u011fas\u0131 xan\u0131n o\u011flu Mustafa b\u0259yin Qaraba\u011fa qa\u00e7mas\u0131na s\u0259b\u0259b oldu. Lakin \u015e\u0259ki xan\u0131n\u0131n \u0259mri il\u0259 onlar \u018fr\u0259\u015fd\u0259 h\u0259bs olundular. Buna baxmayaraq, \u015e\u0259ki xan\u0131n\u0131n F\u0259t\u0259li xana g\u00f6nd\u0259rdiyi el\u00e7il\u0259r yolda S\u0259rk\u0259r ail\u0259sini azad etdil\u0259r. Xan o\u011flanlar\u0131 Cara, oradan Avar xan\u0131 Umma xan\u0131n yan\u0131na getdil\u0259r. Umma xan A\u011fsuda olan F\u0259t\u0259li\u00a0 xan\u0131n \u00fcz\u0259rin\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t etdi. \u015e\u0259h\u0259ri \u00fc\u00e7 ay m\u00fchasir\u0259d\u0259 saxlad\u0131. Umma xan F\u0259t\u0259li xanla qan d\u00fc\u015fm\u0259ni olmas\u0131na baxmayaraq raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259ldi, qohum oldu v\u0259 Avar xanl\u0131\u011f\u0131na qay\u0131td\u0131. Xan o\u011fullar\u0131 is\u0259 Qaraba\u011fa, oradan Axalkalaka, sonra is\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 getdil\u0259r. 1788-ci ild\u0259 F\u0259t\u0259li xan\u0131n \u0259mri il\u0259 Salyanda saxlan\u0131lan M\u0259h\u0259mm\u0259d S\u0259id xan v\u0259 o\u011flanlar\u0131, Bak\u0131da saxlanan A\u011fas\u0131 xan v\u0259 o\u011flanlar\u0131, h\u0259m\u00e7inin Qubada saxlanan M\u0259h\u0259mm\u0259d R\u0259zi b\u0259y \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. S\u0259rk\u0259r ail\u0259sinin k\u00fctl\u0259vi m\u0259hv edilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>1789-cu ild\u0259 F\u0259t\u0259li xan da \u00f6ld\u00fc. Onun o\u011flu \u018fhm\u0259d xan \u015e\u0259ki xan\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d\u00a0 H\u0259s\u0259n xan\u0131n, \u018fsg\u0259r b\u0259yin, Qas\u0131m b\u0259yin, Mustafa b\u0259yin v\u0259 Manaf b\u0259yin birl\u0259\u015fmi\u015f\u00a0 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin \u015eirvana girm\u0259sin\u0259 mane\u00a0 ola\u00a0 bilm\u0259di. S\u0259rk\u0259r ail\u0259si vilay\u0259tl\u0259ri, Manaf\u00a0 b\u0259y\u00a0 is\u0259 A\u011fsu \u015f\u0259h\u0259rini idar\u0259 etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. Lakin tezlikl\u0259 S\u0259rk\u0259r ail\u0259si A\u011fsu \u015f\u0259h\u0259rini\u00a0 tutub Manaf xan\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fcl\u0259r. \u018fsg\u0259r b\u0259y \u015eirvan xan\u0131 oldu.<\/p>\n<p>Manaf xan\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259si Quba v\u0259 \u015e\u0259ki xanlar\u0131n\u0131 \u018fsg\u0259r xana qar\u015f\u0131 birl\u0259\u015fdirdi.\u00a0 Onlar A\u011fsu \u015f\u0259h\u0259rini iki t\u0259r\u0259fd\u0259n m\u00fchasir\u0259 etdil\u0259r. Lakin \u018fsg\u0259r xan l\u0259zgil\u0259r\u0259 5000\u00a0 t\u00fcm\u0259n g\u00f6nd\u0259rib, onlar\u0131n m\u00fchasir\u0259d\u0259n imtina etm\u0259sin\u0259 nail oldu. M\u00fctt\u0259fiq xanlar m\u00fchasir\u0259d\u0259n \u0259l \u00e7\u0259kdil\u0259r.<\/p>\n<p>\u015eirvanl\u0131lara g\u00f6r\u0259 \u018fsg\u0259r xan z\u0259if h\u00f6kmdar idi. Onun yerin\u0259 qarda\u015f\u0131 Qas\u0131m b\u0259yi\u00a0 oturtdular. Lakin\u00a0 Qas\u0131m\u00a0 xan\u00a0 da\u00a0 onlar\u0131n \u00fcmidini\u00a0 do\u011frultmad\u0131. Qas\u0131m xan\u0131n \u018flv\u0259ndd\u0259\u00a0 olan Mustafa b\u0259y \u00fcz\u0259rin\u0259 y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 m\u0259\u011flub olmas\u0131 \u015eirvanda siyasi v\u0259ziyy\u0259t\u0259 \u0259sasl\u0131 t\u0259sir etdi.<\/p>\n<p>1792-ci ild\u0259 H\u00f6vz\u00fc Y\u00fczba\u015f\u0131 b\u0259y v\u0259 S\u0259rd\u0259rinli \u00d6m\u0259r Sultan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi feodal qrupu Mustafa b\u0259yi hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259tirdil\u0259r <b><i>(1792-ci ild\u0259 \u015eirvan \u0259yanlar\u0131 Hovuz mahal\u0131n\u0131n naibi Y\u00fczba\u015f\u0131 b\u0259y v\u0259 S\u0259rd\u0259rin mahal\u0131n\u0131n naibi \u00d6m\u0259r Sultan\u0131n t\u0259klifi il\u0259 Mustafa b\u0259yi \u018flv\u0259ndd\u0259n A\u011fsuya d\u0259v\u0259t etdil\u0259r-E.H.). <\/i><\/b>\u00a0Mustafa xan \u015eirvan xan\u0131 oldu. Qas\u0131m xan t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 il\u0259 Q\u0259b\u0259l\u0259y\u0259, oradan Quba xanl\u0131\u011f\u0131na getdi.<\/p>\n<p>1794-c\u00fc ild\u0259 Qas\u0131m xanla birl\u0259\u015f\u0259n Quba v\u0259 \u015e\u0259ki xanlar\u0131 A\u011fsu \u015f\u0259h\u0259rini bir ne\u00e7\u0259 ay \u0259rzind\u0259 m\u00fchasir\u0259d\u0259 saxlad\u0131lar. Leysan ya\u011f\u0131\u015f\u0131n\u0131n ya\u011fmas\u0131ndan istifad\u0259 ed\u0259n S\u0259rd\u0259rinli\u00a0 \u00d6m\u0259r Sultan onlar\u0131n q\u00fcvv\u0259sin\u0259 g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z z\u0259rb\u0259 endirdi. M\u0259\u011flub olmu\u015f xanlar geri qay\u0131td\u0131lar.<\/p>\n<p>1795-ci\u00a0 ild\u0259\u00a0 A\u011fa\u00a0 M\u0259h\u0259mm\u0259d\u00a0 xan\u00a0 Qacar\u00a0 Az\u0259rbaycana\u00a0 y\u00fcr\u00fc\u015f etdi. O, Mustafa xan D\u0259v\u0259lini \u015eirvan \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdi. \u015e\u0259ki xan\u0131 da onlara qo\u015fuldu. \u015eirvan xan\u0131 Mustafa xan A\u011fsu \u015f\u0259h\u0259rinin \u0259halisinin \u0259sas\u0259n Xan\u00e7oban\u0131 n\u0259slind\u0259n olanlar\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fc il\u0259 Fit\u00a0 da\u011f\u0131na\u00a0 apard\u0131. A\u011fsu \u015f\u0259h\u0259rinin qalan \u0259halisi Quba v\u0259 ba\u015fqa \u0259yal\u0259tl\u0259r\u0259 qa\u00e7d\u0131. \u015e\u0259h\u0259r da\u011f\u0131ld\u0131, qar\u0259t olundu. S\u0259rdar Mustafa xan D\u0259v\u0259li \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n qa\u00e7a bilm\u0259y\u0259nl\u0259ri m\u0259hv etdi. Bel\u0259likl\u0259, Nadir \u015fah\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu\u011fu A\u011fsu \u015f\u0259h\u0259ri A\u011fa M\u0259h\u0259mm\u0259d \u015eah Qacar t\u0259r\u0259find\u0259n dem\u0259k olar ki, s\u00fcquta u\u011frad\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>1798-ci ild\u0259 \u015eirvan\u0131 yenid\u0259n g\u00fccl\u00fc taun x\u0259st\u0259liyi b\u00fcr\u00fcd\u00fc v\u0259 \u0259n \u00e7ox ziyan A\u011fsu \u0259halisin\u0259 d\u0259ydi.<\/p>\n<p><b><i>1806-c\u0131 ild\u0259 \u015eahzad\u0259 Abbas Mirz\u0259 \u015eirvana g\u0259ldi.<\/i><\/b> Mustafa\u00a0 xan\u0131n\u00a0 K\u00fcr sahilind\u0259ki d\u0259st\u0259sini m\u0259\u011flub edib \u015eariyan, Muradxanl\u0131 tayfalar\u0131n\u0131\u00a0 (6000\u00a0 ail\u0259) Mu\u011fana\u00a0 k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc. O, A\u011fsuya g\u0259ldikd\u0259 Mustafa xan \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisi il\u0259 Fit da\u011f\u0131na \u00e7\u0259kildi v\u0259 m\u00fcdafi\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131\u201d.<\/p>\n<p>\u015eamax\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n k\u0259nd v\u0259 obalar\u0131n\u0131n daxil oldu\u011fu 17 mahal\u0131n t\u0259rkibind\u0259 \u015eamax\u0131 xan\u0131 Mustafa xan\u0131n hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 (1792-1820) indiki Z\u0259rdab rayonunun inzibati \u0259razisi daxilind\u0259, <b><i>Z\u0259rdab \u015f\u0259h\u0259ri (ke\u00e7mi\u015f Z\u0259rdab k\u0259ndi), \u018flv\u0259nd, \u00c7all\u0131, X\u0259l\u0259c (ke\u00e7mi\u015f Komsomol X\u0259l\u0259ci) k\u0259ndl\u0259ri Qarasubasar mahal\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259;<\/i><\/b><\/p>\n<p><b><i>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli k\u0259ndi v\u0259 onun bir k\u00f6kd\u0259n, n\u0259sild\u0259n olan do\u011fma qollar\u0131-L\u0259l\u0259hm\u0259dli obas\u0131<\/i><\/b><b><i> (D\u0259kk\u0259oba, V\u0259lixanl\u0131<\/i><\/b><b><i>,<\/i><\/b> <b><i>N\u0259c\u0259fal\u0131l\u0131, Qarav\u0259lili, Hac\u0131l\u0131,<\/i><\/b><b><i> H\u00fcseynxanl\u0131 v\u0259 Xanm\u0259mm\u0259dli) Xan\u00e7oban\u0131 mahal\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 olmu\u015fdur.<\/i><\/b><\/p>\n<p>1820-ci ild\u0259 \u015eamax\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131 l\u0259\u011fv edildikd\u0259n sonra da, 1821-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq bir m\u00fcdd\u0259t, eyni il\u0259 <b><i>Qarasubasar mahal\u0131<\/i><\/b> indiki Ucar, Z\u0259rdab, A\u011fda\u015f v\u0259 K\u00fcrd\u0259mir rayonlar\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur. Burada 1821-ci ild\u0259 10 k\u0259ndd\u0259 (\u015eilyan, Qarab\u00f6rkl\u00fc, Birinci L\u0259ki, \u0130kinci L\u0259ki, \u018flv\u0259nd, Tilank\u00f6y\u00fcn, Muradxan, X\u0259l\u0259c, Z\u0259rdab, \u00c7all\u0131) 815 ail\u0259 ya\u015fay\u0131rd\u0131. Qarasubasar mahal\u0131n\u0131n sakinl\u0259ri \u0259kin\u00e7ilik v\u0259 barama\u00e7\u0131l\u0131q, pamb\u0131q\u00e7\u0131l\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olurdular. <b><i>Mahal\u0131n naibi H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin babas\u0131 M\u0259lik R\u0259him b\u0259y idi.<\/i><\/b><\/p>\n<p><b><i>Xan\u00e7oban\u0131 mahal\u0131<\/i><\/b> indiki \u015eamax\u0131, A\u011fsu, \u0130smay\u0131ll\u0131, K\u00fcrd\u0259mir v\u0259 Z\u0259rdab rayonlar\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur. Burada 1821-ci ild\u0259 46 obada (Axta\u00e7\u0131, Gar\u0131s, Qaraqoyunlu, Padar, X\u0259lilli, Kolan\u0131, M\u0259lik\u00e7obanl\u0131, \u015eahs\u00fcnl\u00fc, \u018fr\u0259bxan\u0259dan, M\u00fcsk\u00fcri, Ovculu, Mollalar, G\u00f6yd\u0259ll\u0259kli, Muradl\u0131, S\u0131\u011f\u0131rl\u0131, Qurd, Pirh\u0259s\u0259nli, \u0130lx\u0131\u00e7\u0131, Sarvan, Mustafal\u0131, Binasl\u0131, \u00c7ayl\u0131, Qaram\u0259mm\u0259dli, \u018fr\u0259bu\u015fa\u011f\u0131, D\u0259lil\u0259r, \u00c7ovurqanl\u0131, Adnal\u0131, Ba\u011f\u0131rl\u0131, Alpout, \u018flicanl\u0131, N\u0259mirli, Sorsor, Eld\u0259ll\u0259kli, Xanazad, \u015eahsultanl\u0131, M\u00fcsk\u00fcrl\u00fc Molla Q\u0259dim, \u015e\u0131xl\u0131, Axundlu, \u00c7\u0131raql\u0131, Axta\u00e7\u0131 Salyan, Elli-G\u00f6zl\u00fc, Veys\u0259lli, M\u0259rzili, <b><i>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli, <\/i><\/b>Qaraxanl\u0131, Qarav\u0259lli A\u011fam\u0259mm\u0259d) 1492 ail\u0259 ya\u015fay\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Xan\u00e7oban\u0131 mahal\u0131n\u0131n sakinl\u0259ri maldarl\u0131q v\u0259 \u0259kin\u00e7ilikl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olurdular. <b><i>Mahal\u0131n naibi M\u0259lik Umud idi.<\/i><\/b><\/p>\n<p>Mahallar\u0131 xan tala\u011f\u0131 (f\u0259rman\u0131) il\u0259 t\u0259yin olunmu\u015f <b><i>mahal b\u0259yl\u0259ri (naibl\u0259r)<\/i><\/b> idar\u0259 edirdil\u0259r. K\u0259ndl\u0259ri v\u0259 obalar\u0131 <b><i>kovxalar v\u0259 y\u00fczba\u015f\u0131lar idar\u0259 edirdil\u0259r.<\/i><\/b> Onlar\u0131 k\u0259nd v\u0259 ya oba icmas\u0131 se\u00e7irdi.<\/p>\n<p>Yuxar\u0131da qeyd etdiyimiz kimi, inzibati c\u0259h\u0259td\u0259n \u015eamax\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131 mahallara b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015fd\u00fc ki, onun da m\u0259rk\u0259zi idar\u0259 aparat\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131, h\u0259r mahal\u0131n da \u00f6z idar\u0259 orqanlar\u0131 var idi. Mahallar\u0131 b\u0259yl\u0259rd\u0259n t\u0259yin olunmu\u015f <b><i>mahal naibl\u0259ri<\/i><\/b> idar\u0259 edirdil\u0259r. Mahal naibl\u0259ri xan\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n etdiyi vergil\u0259ri k\u0259nd icmalar\u0131 aras\u0131nda b\u00f6l\u00fcr, vergi verm\u0259kd\u0259n boyun qa\u00e7\u0131ranlar\u0131 vergil\u0259ri \u00f6d\u0259m\u0259y\u0259 m\u0259cbur edir, laz\u0131m g\u0259ldikd\u0259 k\u0259ndlil\u0259ri qo\u015funa s\u0259f\u0259rb\u0259r edir, m\u00fcharib\u0259 v\u0259 y\u00fcr\u00fc\u015f zaman\u0131 onlara komandanl\u0131q edir, mahal\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259rini qoruyurdular.<\/p>\n<p><i>\u015eamax\u0131 xanlar\u0131 Xan\u00e7oban\u0131 mahal\u0131ndan oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn bu mahal\u0131n t\u0259rkibind\u0259 olan obalar\u0131n \u0259halisin\u0259 vergi t\u0259yin etm\u0259mi\u015fl\u0259r. Bunun \u0259v\u0259zind\u0259 <b>Xan\u00e7oban\u0131 mahal\u0131n\u0131n sakinl\u0259ri Mustafa xana onun t\u0259l\u0259b etdiyi q\u0259d\u0259r qoyun verirdil\u0259r.<\/b><\/i><\/p>\n<p>\u015eamax\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131nda <b><i>divan<\/i><\/b>-d\u00f6vl\u0259t torpaqlar\u0131, xass\u0259, m\u00fclk, tiyul, v\u0259qf v\u0259 camaat torpaq m\u00fclkiyy\u0259ti formalar\u0131 m\u00f6vcud olmu\u015fdur. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 xanl\u0131qda \u0259n iri torpaq sahibi xan v\u0259 xan n\u0259slinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259si idil\u0259r.<\/p>\n<p>Xan v\u0259 xan ail\u0259sin\u0259 m\u0259xsus torpaqlar <b><i>xas <\/i><\/b>adlan\u0131rd\u0131. Xanl\u0131qlar d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 <b><i>divan <\/i><\/b>torpaqlar\u0131 il\u0259 <b><i>xas<\/i><\/b> torpaqlar\u0131 aras\u0131nda s\u0259dd getdikc\u0259 aradan qalxm\u0131\u015f v\u0259 ham\u0131s\u0131 <b><i>xan torpaqlar\u0131<\/i><\/b> adlanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u015eamax\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131nda torpaq m\u00fclkiyy\u0259tinin geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f formalar\u0131ndan biri d\u0259 <b><i>m\u00fclk<\/i><\/b> idi. <b><i>M\u00fclk<\/i><\/b> x\u00fcsusi xidm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 xan t\u0259r\u0259find\u0259n b\u0259yl\u0259r\u0259 v\u0259 dig\u0259r \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 veril\u0259n <b><i>m\u00fclkiyy\u0259t <\/i><\/b>idi.<b><i> <\/i><\/b><\/p>\n<p>\u015eamax\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131nda k\u0259nd \u0259halisinin ba\u015fl\u0131ca m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti maldarl\u0131qla yana\u015f\u0131, \u0259kin\u00e7ilik olub, k\u0259ndlil\u0259r \u0259sas\u0259n bu\u011fda, arpa, \u00e7\u0259ltik \u0259kirdil\u0259r. Bundan \u0259lav\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131n iqtisadi h\u0259yat\u0131nda ip\u0259k\u00e7ilik \u0259sas yer tuturdu. Xanl\u0131\u011f\u0131n aran torpaqlar\u0131nda, o c\u00fcml\u0259d\u0259n indiki Z\u0259rdab \u0259razisind\u0259 ip\u0259k\u00e7ilikl\u0259-barama istehsal\u0131 il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olurdular. <b><i>Mustafa xan\u0131n qarda\u015f\u0131 \u0130smay\u0131l b\u0259yin idar\u0259 etdiyi \u018flv\u0259ndd\u0259 ip\u0259k daha \u00e7ox idi. <\/i><\/b><\/p>\n<p>T\u0259bii ki xanl\u0131\u011f\u0131n xeyrin\u0259 h\u0259r bir m\u0259hsul \u00fczr\u0259 m\u00fcxt\u0259lif adda vergil\u0259r toplan\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p><b><i>Z\u0259rdab, L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli, \u018flv\u0259nd v\u0259 Cavad k\u0259ndl\u0259rind\u0259n ke\u00e7\u0259r\u0259k \u015eamax\u0131ya mal aparan tacirl\u0259rd\u0259n d\u0259 x\u00fcsusi vergi al\u0131n\u0131rd\u0131.<\/i><\/b><\/p>\n<p><i>Xan\u00e7oban\u0131 mahal\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015f q\u0259dim <b>L\u0259l\u0259hm\u0259dli obalar\u0131 bar\u0259d\u0259<\/b> bir q\u0259d\u0259r m\u0259lumat verm\u0259k ist\u0259rdim.<\/i> Bel\u0259 ki, L\u0259l\u0259hm\u0259dli obas\u0131 dedikd\u0259, xanl\u0131qlar d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n 1920-ci il\u0259d\u0259k, bu elin, oban\u0131n, tayfan\u0131n tan\u0131nm\u0131\u015f \u015f\u0259xsiyy\u0259ti olmu\u015f <b><i>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259din \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 adlanan L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli<\/i> <i>k\u0259ndi<\/i><\/b> n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurdu. L\u0259l\u0259hm\u0259dli obas\u0131n\u0131n do\u011fma qollar\u0131 olan <b><i>D\u0259kk\u0259oba k\u0259ndi, el\u0259c\u0259 d\u0259 L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259din o\u011flanlar\u0131n\u0131n adlar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 olan m\u00fclk yerl\u0259ri<\/i><\/b> <b><i>Xan\u00e7oban\u0131 mahal\u0131n\u0131n \u0259razisi daxilind\u0259 olmu\u015fdur.<\/i><\/b><\/p>\n<p><b><i>L\u0259l\u0259hm\u0259dli elinin<\/i><\/b> tarixi \u00e7ox q\u0259dimdir. Vaxt\u0131 il\u0259 <b><i>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259din<\/i><\/b> t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131nda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n, sonradan bir icma \u00fczv\u00fc olaraq L\u0259l\u0259hm\u0259dli tayfas\u0131ndan olan insanlarla qohumluq \u0259laq\u0259l\u0259rini geni\u015fl\u0259ndirmi\u015f b\u0259yimlil\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti A\u011fsu rayonuna k\u00f6\u00e7\u0259r\u0259k orada m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015flar. \u0130ndiki Z\u0259rdab rayonunun \u0259razisind\u0259ki <b><i>b\u0259yimlil\u0259rin<\/i><\/b> h\u0259yat t\u0259rzi D\u0259li Qu\u015f\u00e7u (L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli), D\u0259kk\u0259oba (M\u0259scidli oba) k\u0259ndl\u0259ri il\u0259 s\u0131x ba\u011fl\u0131 olmu\u015fdur. \u00c7\u00fcnki onlar\u0131n t\u0259s\u0259rr\u00fcfat f\u0259aliyy\u0259ti K\u00fcr v\u0259 Qarasu \u00e7aylar\u0131n\u0131n sol sahilind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n D\u0259li Qu\u015f\u00e7u, D\u0259kk\u0259oba k\u0259ndl\u0259rin\u0259 m\u0259xsus m\u00fclk yeri-torpaq sah\u0259l\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259li idi. Bel\u0259 ki L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d bu \u0259razid\u0259 olan torpaqlar\u0131nda onlara heyvandarl\u0131q t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259rait yaratm\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259min k\u0259ndl\u0259rin \u0259halisi il\u0259 b\u0259yimlil\u0259r qaynay\u0131b-qar\u0131\u015fm\u0131\u015f, qohumluq \u0259laq\u0259l\u0259ri yaratm\u0131\u015f, bir-birind\u0259n q\u0131z al\u0131b, q\u0131z vermi\u015fl\u0259r. Bu g\u00fcn d\u0259 bu \u0259n\u0259n\u0259 davam etdirilir. He\u00e7 d\u0259 t\u0259sad\u00fcfi deyildir ki, vaxt\u0131 il\u0259<b><i> <\/i><\/b>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259din istifad\u0259sind\u0259 olmu\u015f d\u00fcz\u0259n-k\u00fcdr\u00fc torpaqlar\u0131nda, q\u0131\u015flaq sah\u0259l\u0259rind\u0259 indiki Z\u0259rdab rayonunda sal\u0131nm\u0131\u015f <b><i>B\u0259yimli q\u0259s\u0259b\u0259si, \u201cB\u0259yimli\u201d sovxozu<\/i><\/b> heyvandarl\u0131q t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 kimi<b><i> \u00a0b\u0259yimlil\u0259rin ad\u0131 il\u0259<\/i><\/b> adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Haz\u0131rda <b><i>A\u011fsu rayonunda yerl\u0259\u015f\u0259n B\u0259yimli k\u0259ndi il\u0259<\/i><\/b> Z\u0259rdab rayonunun D\u0259li Qu\u015f\u00e7u (L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli), D\u0259kk\u0259oba (M\u0259scidli oba) k\u0259ndl\u0259rind\u0259n bir-biri il\u0259 qohum olan onlarla ail\u0259l\u0259r bir camaat olaraq ya\u015famaqdad\u0131rlar. A\u011fsunun B\u0259yimli k\u0259ndinin h\u0259r hans\u0131 bir sakinind\u0259n soru\u015fanda ki, siz bura haradan g\u0259lm\u0259siniz, t\u0259r\u0259dd\u00fcd etm\u0259d\u0259n cavab verirl\u0259r ki, Z\u0259rdab rayonunun D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndind\u0259n.<\/p>\n<p>\u0130ndiki A\u011fsu rayonunun B\u0259yimli k\u0259ndi \u0259razisind\u0259 erk\u0259n orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u0259\u00a0 aid <b><i>B\u0259yimli qalas\u0131 adlanan<\/i><\/b> istehkam tikintil\u0259rinin\u00a0 qal\u0131qlar\u0131 vard\u0131r. Bu istehkam\u00a0 d\u00f6rdk\u00fcnc plana malik olmu\u015fdur. Qala divarlar\u0131n\u0131n k\u00fcnc hiss\u0259l\u0259rinin qal\u0131\u011f\u0131 15 metr\u0259 q\u0259d\u0259rdir. Qalan\u0131n \u0259traf\u0131 d\u0259rin kanalla \u0259hat\u0259l\u0259nmi\u015fdir. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, d\u00fc\u015fm\u0259n\u00a0 h\u00fccumlar\u0131 zaman\u0131 qalan\u0131n\u00a0 m\u00fcdafi\u0259sini\u00a0 daha\u00a0 da\u00a0 m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259\u00a0 bu\u00a0 kanal Girdiman\u00e7aydan g\u0259tiril\u0259n su il\u0259 doldurulurmu\u015f.<\/p>\n<p>B\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 B\u0259yimli k\u0259ndinin ad\u0131n\u0131n \u015f\u0259xs ad\u0131ndan yarand\u0131\u011f\u0131 bildirilir. Yerli sakinl\u0259rin m\u0259lumat\u0131na g\u00f6r\u0259\u00a0 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sini B\u0259yim adl\u0131 \u00e7oxu\u015faql\u0131 bir dul qad\u0131n\u0131n \u00f6vladlar\u0131\u00a0 bina etdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn o bel\u0259 adlanm\u0131\u015fd\u0131r. K\u0259ndin \u0259razisi ke\u00e7mi\u015fd\u0259 B\u0259yimli icmas\u0131n\u0131n yaylaq yeri olmu\u015fdur. Q\u0131\u015flaqlar\u0131 is\u0259 indiki Z\u0259rdab rayonu \u0259razisind\u0259 olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>M\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 istinad\u0259n bir fakt\u0131 da qeyd ed\u0259k ki, <i>1578-ci il\u0259 aid Osmanl\u0131 sancaq t\u0259qsimat\u0131nda Z\u0259rdab k\u0259ndinin (indiki Z\u0259rdab \u015f\u0259h\u0259ri) \u00a0ad\u0131 \u201cZ\u0259rdab sanca\u011f\u0131\u201d kimi g\u00f6st\u0259rilir.<\/i> XVIII-XIX \u0259srd\u0259 bir \u00e7ox n\u0259sill\u0259r h\u0259min k\u0259ndi t\u0259rk etmi\u015f v\u0259 A\u011fsu rayonunun itib-batm\u0131\u015f k\u0259ndl\u0259rind\u0259n olan <b><i>\u018fr\u0259bmehdib\u0259y k\u0259ndinin 3-4 kilometrliyind\u0259<\/i><\/b> Yuxar\u0131 \u015eirvan kanal\u0131n\u0131n alt\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n <b><i>\u0259razid\u0259 Z\u0259rdab k\u0259ndi ad\u0131 il\u0259<\/i><\/b> m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015flar.<\/p>\n<p>\u00d6z\u00fcn\u0259 daimi yurd,<i> <\/i>k\u0259nd ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si salan L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d v\u0259 onun o\u011flanlar\u0131 t\u0259r\u0259k\u0259m\u0259\u00e7ilik m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259tini d\u0259 davam etdirir, heyvandarl\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olur, yay m\u00f6vs\u00fcm\u00fcnd\u0259 mal-qaralar\u0131n\u0131 da\u011fa qald\u0131r\u0131r, q\u0131\u015fda arana endirirdil\u0259r. 500 ild\u0259n art\u0131q bir m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 \u015eamax\u0131, Bak\u0131 quberniyas\u0131, \u015eamax\u0131 q\u0259zas\u0131, G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zas\u0131, G\u00f6y\u00e7ay mahal\u0131 inzibati \u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fc daxilind\u0259, indiki Z\u0259rdab rayonu \u0259razisind\u0259 Z\u0259rdab k\u0259ndi (indiki Z\u0259rdab \u015f\u0259h\u0259ri) il\u0259 yana\u015f\u0131 L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli k\u0259ndi (indiki D\u0259li Qu\u015f\u00e7u) \u0259n iri ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259n biri olmu\u015fdur. B\u0259li, h\u0259l\u0259 100 il bundan \u00f6nc\u0259 \u00e7\u0259kilmi\u015f planalma, x\u0259rit\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259ri olan arxiv materiallar\u0131 da bunu t\u0259sdiq edir.<\/p>\n<p>Bir fakt\u0131 qeyd edim ki, bug\u00fcnk\u00fc D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndi \u0259traf\u0131nda 1970-ci ild\u0259n etibar\u0259n apar\u0131lan meliorasiya-irriqasiya i\u015fl\u0259ri, yeralt\u0131, yer\u00fcst\u00fc drenaj kanal-kollektorlar\u0131n, \u015foran torpaqlar\u0131n yuyulmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar suy\u0131\u011f\u0131c\u0131 kollektorlar\u0131n \u00e7\u0259kilm\u0259si zaman\u0131, eyni zamanda vaxt\u0131 il\u0259 \u00f6r\u00fc\u015f-otlaq sah\u0259l\u0259ri kimi istifad\u0259 olunan torpaqlar\u0131n \u0259kin d\u00f6vriyy\u0259sin\u0259 c\u0259lb olunmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 apar\u0131lan qaz\u0131nt\u0131 i\u015fl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259r ver\u0259n m\u00fcxt\u0259lif n\u00f6v m\u0259nzil-m\u0259i\u015f\u0259t, t\u0259s\u0259rr\u00fcfat \u0259\u015fyalar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131xmas\u0131 da burada q\u0259dim ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nl\u0259rinin olmas\u0131ndan x\u0259b\u0259r verir.<\/p>\n<p>Eyni zamanda onu da bildirm\u0259k ist\u0259yir\u0259m ki, L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli k\u0259ndinin <b><i>\u201c\u00c7ala yeri\u201d<\/i> <\/b>adland\u0131r\u0131lan \u0259razisi vaxt\u0131 il\u0259 k\u0259ndin bir hiss\u0259si olmu\u015f, \u0259razinin bir qismi \u0259kin sah\u0259si kimi istifad\u0259 edilmi\u015f, sonradan K\u00fcr \u00e7ay\u0131n\u0131n da\u015fmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 su alt\u0131nda qalm\u0131\u015fd\u0131r. Haz\u0131rda <b><i>\u201cg\u00f6l-axmaz\u201d<\/i><\/b> adlanan 15.0 hektarl\u0131q axmaz\u0131n \u0259traf\u0131nda apar\u0131lan qaz\u0131nt\u0131 i\u015fl\u0259ri zaman\u0131 buradan m\u00fcxt\u0259lif \u0259\u015fyalar, S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid misd\u0259n k\u0259silmi\u015f, k\u00fcp\u00fcn i\u00e7ind\u0259 olan pul sikk\u0259l\u0259ri tap\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. T\u0259dqiq olunaraq Z\u0259rdab rayon Tarix Diyar\u015f\u00fcnasl\u0131q Muzeyin\u0259 verilmi\u015f h\u0259min n\u00fcmun\u0259l\u0259r d\u0259 burada q\u0259dim ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nl\u0259rinin olmas\u0131n\u0131 t\u0259sdiq edir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan SSR D\u00f6vl\u0259t Tikinti Komit\u0259sinin 1977-ci ild\u0259 t\u0259sdiq edilmi\u015f \u201cZ\u0259rdab \u015f\u0259h\u0259rinin ba\u015f plan\u0131\u201dnda yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r: \u201cZ\u0259rdab rayonu \u00f6lk\u0259nin \u0259n q\u0259dim rayonlar\u0131ndan biridir. Bizim eradan \u0259vv\u0259l birinci minillikd\u0259 \u0259kin\u00e7ilik burada ya\u015fayan sakinl\u0259rin sosial-iqtisadi h\u0259yat\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015fd\u0131r. Arxeoloji qaz\u0131nt\u0131lar v\u0259 tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259r t\u0259sdiq edir ki, burada m\u00fcr\u0259kk\u0259b m\u00fch\u0259ndis qur\u011fular\u0131ndan ibar\u0259t irriqasiya sistemi olmu\u015fdur. \u018fhali burada \u0259kin\u00e7ilikl\u0259, heyvandarl\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olmu\u015fdur.\u201d<\/p>\n<p>\u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131 \u0259razisind\u0259 d\u00f6vl\u0259t m\u00fchafiz\u0259sin\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f da\u015f\u0131nmaz tarix v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259rinin \u0259h\u0259miyy\u0259t d\u0259r\u0259c\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u00fcn t\u0259sdiq edilm\u0259si haqq\u0131nda\u201d Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Nazirl\u0259r Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli (N-132) q\u0259rar\u0131 il\u0259 Xanm\u0259mm\u0259dli k\u0259ndind\u0259 a\u015fkar edilmi\u015f k\u00fcp q\u0259birl\u0259ri nekropolu I \u0259sr\u0259 aid edil\u0259r\u0259k \u00f6lk\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli da\u015f\u0131nmaz tarix v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259rinin siyah\u0131s\u0131na daxil edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Bu h\u0259min Xanm\u0259mm\u0259dli k\u0259ndidir ki, h\u0259min k\u0259ndin h\u00fcdudlar\u0131nda olan torpaqlar L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259din o\u011flu Xan M\u0259mm\u0259d\u0259 m\u0259xsus olmu\u015f v\u0259 bu ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si onun ad\u0131 il\u0259 \u0259b\u0259dil\u0259\u015f\u0259r\u0259k tarix\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n<p>Tan\u0131nm\u0131\u015f t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 jurnalist, L\u0259l\u0259hm\u0259dli \u00f6vlad\u0131 Mira\u011fa Ba\u011f\u0131rov \u201cZ\u0259rdab\u0131n tarixi k\u00fcp q\u0259birl\u0259rd\u0259n ba\u015flan\u0131r\u201d adl\u0131 m\u0259qal\u0259sind\u0259 yaz\u0131r:<\/p>\n<p>\u201cBu k\u00fcp q\u0259brin tap\u0131lmas\u0131n\u0131 H\u00fcseynxanl\u0131 k\u0259nd m\u0259kt\u0259binin m\u00fc\u0259llimi C\u0259lil B\u0259\u015firov bel\u0259 xat\u0131rlay\u0131r: \u201c1973-c\u00fc ild\u0259 Xanm\u0259mm\u0259dli k\u0259ndinin c\u0259nub-q\u0259rbind\u0259 meliorasiya i\u015fl\u0259ri zaman\u0131 4-5 metr d\u0259rinlikd\u0259 k\u00fcp-q\u0259bir a\u015fkara \u00e7\u0131xd\u0131. M\u0259n k\u00fcp-q\u0259brin i\u00e7\u0259risind\u0259ki qal\u0131qlar\u0131 m\u0259kt\u0259b\u0259 g\u0259tir\u0259r\u0259k ilkin t\u0259dqiqatla m\u0259\u015f\u011ful oldum. \u201cPamb\u0131q\u00e7\u0131\u201d (indiki \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d) q\u0259zetind\u0259 m\u0259qal\u0259 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etdim, AMEA-nin Tarix institutuna m\u00fcraci\u0259t etdim. M\u00fcraci\u0259tim\u0259 cavab olaraq institutun \u0259m\u0259kda\u015f\u0131-tarix elml\u0259ri doktoru Fazil Osmanov k\u0259ndimiz\u0259 g\u0259ldi. Tap\u0131nt\u0131lar\u0131n \u0259n \u00f6n\u0259mlil\u0259ri akademiyaya apar\u0131ld\u0131, bir hiss\u0259si is\u0259 bu g\u00fcn d\u0259 m\u0259kt\u0259bd\u0259 saxlan\u0131l\u0131r. Q\u0259brin \u0259n qiym\u0259tli \u0259\u015fyas\u0131 c\u0259s\u0259din aln\u0131na qoyulmu\u015f bir \u0259d\u0259d sikk\u0259 idi. O d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 respublikam\u0131zda numizmatika \u00fczr\u0259 yegan\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssis \u018fli R\u0259c\u0259bli pulun Ar\u015fuvi h\u00f6kmdar\u0131 I Orodun ad\u0131na z\u0259rb olundu\u011funu m\u00fc\u0259yy\u0259n etdi. Moskvada d\u0259rc edil\u0259n \u201cArxeologi\u00e7eski otkrite\u201d jurnal\u0131nda tap\u0131nt\u0131 haqq\u0131nda m\u0259lumat verildi.<a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel1.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-14525\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel1.jpg\" alt=\"Z\u0259rdab\u0131n tarixi\" width=\"350\" height=\"183\" \/><\/a>Yekun r\u0259y\u0259<\/p>\n<p>g\u00f6r\u0259 q\u0259bir miladdan \u00f6nc\u0259 II \u0259sr\u0259 aiddir.<\/p>\n<p>\u201cK\u00fcp-q\u0259bir\u201d Fazil Osmanovun k\u00f6m\u0259kliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan Sovet Ensiklopediyas\u0131n\u0131n IV cildind\u0259 Z\u0259rdab\u0131n x\u0259rit\u0259sind\u0259 yegan\u0259 arxeoloji tap\u0131nt\u0131 kimi qeyd olundu\u201d.<\/p>\n<p>Ke\u00e7mi\u015f L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli k\u0259ndi, L\u0259l\u0259hm\u0259dli obalar\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259n ke\u00e7\u0259n <b><i>\u201c\u015eah yolu\u201dnun<\/i><\/b> tarixi sirl\u0259rl\u0259 dolu olmaqla, bu \u0259razid\u0259 geni\u015f t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259rinin apar\u0131lmas\u0131na b\u00f6y\u00fck z\u0259rur\u0259t vard\u0131r.<\/p>\n<p>O c\u00fcml\u0259d\u0259n D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndi \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n, d\u0259qiq tarixi b\u0259lli olmayan, q\u0259dim tarix\u0259 malik <b><i>\u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201d m\u0259zarl\u0131\u011f\u0131<\/i><\/b> il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00f6vzunun i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131lmas\u0131, respublika ictimaiyy\u0259tinin, alim v\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin diqq\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131, orada qaz\u0131nt\u0131-t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259rinin apar\u0131lmas\u0131na z\u0259rur\u0259tin olmas\u0131n\u0131n g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259tirilm\u0259si tarixi abid\u0259l\u0259rimizi ya\u015fatmaq, etnoqrafiyam\u0131z\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259k dem\u0259kdir.<\/p>\n<p>Torpa\u011f\u0131m\u0131za, v\u0259t\u0259nimiz\u0259, elimiz\u0259-obam\u0131za bir v\u0259t\u0259nda\u015f olaraq g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn bir iz qoymaq ist\u0259yiriks\u0259, bilgil\u0259rimizi q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131r\u0131qsa, arxeologiyam\u0131z\u0131, etnoqrafiyam\u0131z\u0131 d\u0259rind\u0259n \u00f6yr\u0259nm\u0259li, tarixi ke\u00e7mi\u015fimizd\u0259n, n\u0259sill\u0259rd\u0259n-n\u0259sill\u0259r\u0259 ke\u00e7\u0259-ke\u00e7\u0259 g\u0259lib biz\u0259 \u00e7atan milli ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri, h\u0259yat t\u0259rzini, etik normalar\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irm\u0259li, d\u0259rin elmi-t\u0259dqiqat i\u015fi aparmal\u0131y\u0131q.<\/p>\n<p>U\u015faql\u0131q ill\u0259rimd\u0259, m\u0259kt\u0259b h\u0259yat\u0131 d\u00f6vr\u00fcmd\u0259 a\u011fsaqqallardan, a\u011fbir\u00e7\u0259kl\u0259rd\u0259n, valideynl\u0259rimd\u0259n, m\u00fc\u0259lliml\u0259rimd\u0259n e\u015fitdiyim \u0259hvalatlar, tarixi hadis\u0259l\u0259r bir xatir\u0259 kimi \u00fcr\u0259yimd\u0259, q\u0259lbimd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259 yer etmi\u015f, yadda\u015f\u0131mda silinm\u0259z izl\u0259r buraxm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<figure id=\"attachment_14526\" aria-describedby=\"caption-attachment-14526\" style=\"width: 550px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel2.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"size-large wp-image-14526\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel2-550x309.jpg\" alt=\"A\u011ft\u0259p\u0259 m\u0259zarl\u0131\u011f\u0131\" width=\"550\" height=\"309\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-14526\" class=\"wp-caption-text\"><strong>Z\u0259rdab rayonunun D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n \u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201d m\u0259zarl\u0131\u011f\u0131<\/strong><\/figcaption><\/figure>\n<p><b><i>\u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201d m\u0259zarl\u0131\u011f\u0131<\/i><\/b> il\u0259 ba\u011fl\u0131 ata anam, L\u0259l\u0259hm\u0259dli q\u0131z\u0131 Z\u0259rif n\u0259n\u0259min \u00a0yax\u0131n qohumu, L\u0259l\u0259hm\u0259dli \u00f6vlad\u0131, 1920-ci ild\u0259 Z\u0259rdab\u0131n Qo\u015faoba k\u0259ndind\u0259 (ke\u00e7mi\u015f N\u0259c\u0259fal\u0131l\u0131 k\u0259ndind\u0259) anadan olmu\u015f, \u00f6mr\u00fcn\u00fcn 35 ilini komsomol, partiya (1953-1956-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan KP Z\u0259rdab Rayon Komit\u0259sinin II katibi v\u0259zif\u0259sind\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r), sovet, t\u0259s\u0259rr\u00fcfat i\u015fl\u0259rind\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rind\u0259 daim r\u0259hb\u0259r v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259mi\u015f, \u00e7ox b\u00f6y\u00fck n\u00fcfuz sahibi olmu\u015f, 1994-c\u00fc ild\u0259 haqq d\u0259rgah\u0131na qovu\u015fmu\u015f <b><i>Allahverdiyev X\u0259lil Tapd\u0131q o\u011flundan e\u015fitdikl\u0259rimi diqq\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259rdim.<\/i><\/b><\/p>\n<p><i>Onu da qeyd edim ki, X\u0259lil day\u0131 1961-ci ilin mart ay\u0131ndan 1972-ci ilin yanvar ay\u0131na kimi D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndi \u201cBak\u0131 f\u0259hl\u0259si\u201d kolxozunun s\u0259dri v\u0259zif\u0259sind\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r.<\/i><\/p>\n<p>O, \u00f6m\u00fcr-g\u00fcn yolda\u015f\u0131, bak\u0131l\u0131 q\u0131z\u0131 olan <b><i>N\u00fcbar ana il\u0259 10 u\u015faq (3 o\u011flan, 7 q\u0131z) b\u00f6y\u00fcd\u00fcb, \u00f6lk\u0259miz\u0259 layiqli \u00f6vladlar b\u0259x\u015f etmi\u015fdir.<\/i><\/b> X\u0259lil day\u0131 D\u0259li Qu\u015f\u00e7uda kolxoz s\u0259dri v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259rk\u0259n ail\u0259si il\u0259 birg\u0259, bizim evimizd\u0259, y\u0259ni ata babam <b><i>H\u0259s\u0259nqulu ki\u015finin evind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. <\/i><\/b>Bu evi o \u00f6z evi hesab etmi\u015fdir. <i>Babam X\u0259lil day\u0131n\u0131n yezn\u0259si hesab olunurdu v\u0259 o, h\u0259mi\u015f\u0259 babama <b>\u201cyezn\u0259\u201d<\/b> dey\u0259r\u0259k m\u00fcraci\u0259t ed\u0259rdi.<\/i><\/p>\n<p>X\u0259lil day\u0131n\u0131n s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fc is\u0259 bizim \u00e7\u0259p\u0259r bir qon\u015fumuz olan, <b><i>anam\u0131n \u0259misi o\u011flu S\u0259ft\u0259r M\u0259mm\u0259dov idi <\/i><\/b>(o da d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fmi\u015fdir). S\u0259ft\u0259r \u0259mi idar\u0259 etdiyi QAZ-69 markal\u0131 \u201cVilis\u201d deyil\u0259n avtomobill\u0259 onu Bak\u0131ya iclaslara, t\u0259dbirl\u0259r\u0259 aparard\u0131. H\u0259l\u0259 o ill\u0259rd\u0259 Bak\u0131 il\u0259 bizim ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z vard\u0131, \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 qohumlar\u0131m\u0131z \u00e7ox idi. \u018fmim orada ail\u0259 qurmu\u015fdu, ail\u0259si il\u0259 \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 ya\u015fay\u0131rd\u0131. <b><i>S\u0259ft\u0259r \u0259mi X\u0259lil day\u0131n\u0131 Bak\u0131ya aparanda \u00e7ox vaxt m\u0259ni d\u0259 \u00f6zl\u0259ri il\u0259 \u0259mimgil\u0259 aparard\u0131lar. <\/i><\/b><\/p>\n<p>Bunlar\u0131 s\u00f6yl\u0259m\u0259kd\u0259 m\u0259qs\u0259dim ondan ibar\u0259tdir ki, u\u015faql\u0131q ill\u0259rind\u0259 bu kimi a\u011fsaqqallar\u0131n yol boyu dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n\u0131, s\u00f6yl\u0259dikl\u0259rini dinl\u0259mi\u015f\u0259m.<\/p>\n<p>Bak\u0131ya ged\u0259rk\u0259n X\u0259lil day\u0131 s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fc S\u0259ft\u0259r \u0259miy\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n tap\u015f\u0131r\u0131qlar verirdi. Yax\u015f\u0131 yad\u0131mdad\u0131r, bir d\u0259f\u0259 o, <b><i>S\u0259ft\u0259r \u0259miy\u0259 bel\u0259 bir tap\u015f\u0131r\u0131q verdi: <\/i><\/b><\/p>\n<p><i>\u201cS\u0259ft\u0259r! E\u015fit, qay\u0131dan kimi \u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201dd\u0259 yer \u015fumlayan, bec\u0259rm\u0259 i\u015fi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan (adlar\u0131n\u0131 sadalad\u0131) yan\u0131ma \u00e7a\u011f\u0131rarsan, m\u0259n onlar\u0131 bir d\u0259f\u0259 t\u0259nbeh etmi\u015f\u0259m. Yen\u0259 d\u0259 onlar traktoru, texnikan\u0131 \u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201dnin \u00fcst\u00fcnd\u0259 saxlay\u0131rlar, bu, g\u00fcnahd\u0131r, ora gorgahd\u0131r, onun \u00fcst\u00fcn\u0259 \u00e7\u0131xmaq, tapdalamaq olmaz, orada yatan ruhlar\u0131 incitm\u0259k olmaz\u201d. <\/i><\/p>\n<p>S\u0259ft\u0259r \u0259mi ba\u015f \u00fcst\u0259 deyib, cavab verdi: <i>\u201cS\u0259dr, bilirsiniz, traktoru ona g\u00f6r\u0259 t\u0259p\u0259nin \u00fcst\u00fcnd\u0259 saxlay\u0131rlar ki, onlar\u0131 \u00e7ox vaxt i\u015f\u0259 salmaq m\u00fcmk\u00fcn olmur. Traktorun asan i\u015f\u0259\u00a0 d\u00fc\u015fm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00fcnd\u00fcr yerd\u0259n \u00fcz\u00fc a\u015fa\u011f\u0131 saxlay\u0131rlar ki, traktoru \u201cxolostoy\u201da at\u0131b m\u00fch\u0259rriki i\u015f\u0259 sals\u0131nrlar. Kolxoz\u00e7ular h\u0259m d\u0259 h\u0259min ma\u015f\u0131n-mexanizml\u0259rin k\u00f6lg\u0259sind\u0259n, t\u0259p\u0259nin yamac\u0131ndan k\u00f6lg\u0259lik kimi istifad\u0259 edir, nahar s\u00fcfr\u0259l\u0259rini orada a\u00e7\u0131rlar\u201d.<\/i><\/p>\n<p>Bu s\u00f6zl\u0259ri e\u015fid\u0259n s\u0259dr \u00fcz\u00fcn\u00fc s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcn\u0259 t\u0259r\u0259f \u00e7evir\u0259r\u0259k \u0259s\u0259bi halda ona s\u0259rt cavab verdi v\u0259 dedi: <i>\u201c\u018f ki\u015fi, s\u0259n\u0259 n\u0259 tap\u015f\u0131rd\u0131m, n\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rsan?\u201d <\/i>\u00a0S\u0259ft\u0259r \u0259mi yen\u0259 ba\u015f \u00fcst\u0259, ba\u015fa d\u00fc\u015fd\u00fcm dedi. Yol boyu xeyli m\u00fcdd\u0259t he\u00e7 bir dan\u0131\u015f\u0131q, s\u00f6z-s\u00f6hb\u0259t olmad\u0131, avtomobilin kabin\u0259sin\u0259 s\u00fckut \u00e7\u00f6km\u00fc\u015fd\u00fc. Xeyli m\u00fcdd\u0259t yol q\u0259t etdikd\u0259n sonra, X\u0259lil day\u0131 yen\u0259 h\u0259min m\u00f6vzuya qay\u0131daraq s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcn\u0259 v\u0259 h\u0259yat yolda\u015f\u0131 <b><i>N\u00fcbar anaya \u00fcz\u00fcn\u00fc tutaraq dedi: <\/i><\/b><i>\u201cE\u015fidin, bak\u0131l\u0131 q\u0131z\u0131 deyim s\u0259n d\u0259 bil, qoy bu u\u015faq da anlam\u0131\u015f olsun,\u00a0 o \u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201d ki var, ora m\u00fcq\u0259dd\u0259s bir ocaqd\u0131r. Bir vaxtlar orada m\u00f6vcud olan 3 t\u0259p\u0259nin h\u0259r birini a\u011f\u0131r texnikan\u0131 a\u011fz\u0131na verib \u201cplanirovka\u201d ed\u0259r\u0259k, y\u0259ni yayaraq, \u015fumlayaraq \u00fcmumi \u0259raziy\u0259 qatmaqla \u0259kin alt\u0131na verm\u0259k ist\u0259yirdil\u0259r. <\/i><\/p>\n<p><i>M\u0259n, h\u0259l\u0259 o zaman D\u0259li Qu\u015f\u00e7uda kolxoz s\u0259dri deyildim, Z\u0259rdab rayon Partiya Komit\u0259sinin II katibi idim, bu m\u0259s\u0259l\u0259ni b\u00fcroya \u00e7\u0131xard\u0131m&#8230;, S\u0259ft\u0259r, yad\u0131ndad\u0131rm\u0131, D\u0259li Qu\u015f\u00e7uya kolxoz s\u0259dri se\u00e7il\u0259n zaman ke\u00e7irdiyim ilk y\u0131\u011f\u0131ncaqlardan birind\u0259 b\u0259yan el\u0259dim ki, ay camaat, bu t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n \u0259sas \u00e7\u0131xacaq yeri, mal-qara \u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, \u0259kin-bi\u00e7in yeri, yem bazas\u0131 <b>\u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201d adlanan \u0259razi hesab olunur.<\/b> Oradak\u0131 t\u0259p\u0259likl\u0259r ki var, onlar\u0131 g\u0259r\u0259k m\u00fchafiz\u0259 ed\u0259k, qoruyub saxlayaq. Bunlar adi t\u0259p\u0259likl\u0259r deyil, tarixi abid\u0259dir. H\u0259min abid\u0259l\u0259r bizl\u0259r\u0259 v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 ke\u00e7mi\u015f tarixi prosesl\u0259rd\u0259n, ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259l\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259r verir, bu t\u0259p\u0259likl\u0259r tarixin yadda\u015f\u0131d\u0131r, onlar\u0131 qoruyub saxlamaq, m\u00fchafiz\u0259 etm\u0259k laz\u0131md\u0131r\u201d. <\/i><\/p>\n<p><b><i>Bu yerd\u0259 N\u00fcbar ana dedi:<\/i><\/b> <i>\u201cAllahverdiyev (bel\u0259 m\u00fcraci\u0259t etdi), ax\u0131 orada kiml\u0259ri basd\u0131r\u0131blar?\u201d. X\u0259lil day\u0131 h\u0259yat yolda\u015f\u0131n\u0131n sual\u0131na bel\u0259 cavab verdi: \u201cM\u0259n, 1920-ci \u00a0ild\u0259n\u0259m, u\u015faql\u0131q ill\u0259rim d\u0259d\u0259-babalar\u0131m\u0131z\u0131n \u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201d \u0259traf\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n d\u00fcz\u0259n, k\u00fcdr\u00fc, q\u0131\u015flaq kimi istifad\u0259 etdiyi sah\u0259l\u0259rd\u0259, bin\u0259l\u0259rd\u0259 ke\u00e7ib. G\u00f6z\u00fcm\u00fc a\u00e7\u0131b orada b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fcn\u0259, ki\u00e7ikliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 bir-birind\u0259n f\u0259rqli 3 t\u0259p\u0259 g\u00f6rm\u00fc\u015f\u0259m (qeyd ed\u0259k ki, X.Allahverdiyevin s\u0259drliyi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 t\u0259p\u0259nin \u0259n ki\u00e7ik olan\u0131 l\u0259\u011fv edilmi\u015fdir. Haz\u0131rda ikisi m\u00f6vcuddur ki, onlar \u00f6z\u0259l pay torpaqlar\u0131 aras\u0131nda yerl\u0259\u015fm\u0259kl\u0259 m\u00fchafiz\u0259 olunur). Deyim ki, bu t\u0259p\u0259l\u0259rin yaranmas\u0131 \u00e7ox q\u0259dim tarix\u0259 t\u0259sad\u00fcf edir. Bu n\u0259 zamansa ba\u015f vermi\u015f <b>k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nla ba\u011fl\u0131<\/b> torpaq qalaqlar\u0131 il\u0259 yarad\u0131lan <b>kurqanlard\u0131r. <\/b><\/i><\/p>\n<p><b><i>S\u0259ft\u0259r,<\/i><\/b><i> s\u0259n \u00f6z\u00fcn u\u015faq deyils\u0259n, s\u0259hv etmir\u0259ms\u0259 30-cu ild\u0259ns\u0259n, o \u0259razid\u0259 u\u015faq vaxt\u0131 \u00e7ox olmu\u015f olarsan. O \u00fc\u00e7 \u0259d\u0259d t\u0259p\u0259nin yerl\u0259\u015fdiyi yerd\u0259 ilan dili kimi uzanan qobunun, d\u0259r\u0259nin yaranmas\u0131n\u0131, d\u0259rin b\u0259r\u0259y\u0259, kanala \u00e7evrilm\u0259sinin s\u0259b\u0259bini bilirs\u0259nmi? Deyim bil, h\u0259min <b>\u201cA\u011ft\u0259p\u0259 qobusu\u201d adlanan qobu yerind\u0259n gorgah\u0131n \u00fcst\u00fcn\u0259 da\u015f\u0131nan torpaq qalaqlar\u0131n\u0131n hesab\u0131na yer o v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f v\u0259 \u00e7uxur yer su ax\u0131n\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 qobuya \u00e7evrilmi\u015fdir\u201d. <\/b><\/i><\/p>\n<p><b><i>\u00a0S\u0259ft\u0259r \u0259mi cavab verdi:<\/i><\/b><i> \u201cD\u00fcz deyirsiniz, yolda\u015f Allahverdiyev!<b> Siz, qa\u011fam M\u0259\u015f\u0259di M\u0259mm\u0259dh\u0259s\u0259n ki\u015fini yax\u015f\u0131 tan\u0131y\u0131rs\u0131n\u0131z. <\/b>O \u00f6z\u00fc 1897-ci il t\u0259v\u0259ll\u00fcdl\u00fc, d\u00fcnyag\u00f6rm\u00fc\u015f a\u011fsaqqal, m\u00fcq\u0259dd\u0259s yerl\u0259rd\u0259 ziyar\u0259tgahlarda olmu\u015f, oruc tutan, namaz q\u0131lan, quran oxuyan dindar adamd\u0131r. Onun anas\u0131, y\u0259ni m\u0259nim ata n\u0259n\u0259m <b>M\u0259\u015f\u0259di Q\u00f6n\u00e7\u0259nin<\/b> \u00f6z\u00fc sa\u011flam, qo\u00e7aq, ki\u015fi kimi bir qad\u0131n olmu\u015fdur. Bu yax\u0131nlarda d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fib. T\u0259xmin\u0259n 1870-ci ild\u0259n olard\u0131. M\u0259n onun ikinci o\u011flu <b>M\u0259\u015f\u0259di M\u0259mm\u0259dh\u0259s\u0259n ki\u015finin b\u00f6y\u00fck o\u011fluyam.<\/b> N\u0259n\u0259min b\u00f6y\u00fck o\u011flu is\u0259 <b>M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259li d\u0259d\u0259m olub,<\/b> biz, el\u0259c\u0259 d\u0259 \u00f6vladlar\u0131, n\u0259v\u0259l\u0259ri d\u0259 ona d\u0259d\u0259 dey\u0259r\u0259k m\u00fcraci\u0259t edirl\u0259r. Yax\u0131 tan\u0131y\u0131rs\u0131n\u0131z, M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259li d\u0259d\u0259m atamdan 4-5 ya\u015f b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Bilirsiniz ki, <b>onun b\u00f6y\u00fck o\u011flu Mirza\u011fa qa\u011fam <\/b>haz\u0131rda Z\u0259rdab\u0131n \u00f6z\u00fcnd\u0259 ya\u015fay\u0131r, maarif \u015f\u00f6b\u0259sinin ba\u015f m\u00fchasibidir. O da Sizin kimi 20-ci ild\u0259ndir. H\u0259r ikisini yax\u015f\u0131 tan\u0131y\u0131rs\u0131n\u0131z. <\/i><\/p>\n<p><i>Qa\u011fam <b>M\u0259\u015f\u0259di M\u0259mm\u0259dh\u0259s\u0259n ki\u015fi<\/b> (atas\u0131na qa\u011fa dey\u0259r\u0259k m\u00fcraci\u0259t ed\u0259rdi) kolxozla\u015fma d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n ba\u015flayaraq do\u011fma D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndind\u0259 uzun ill\u0259r kolxozun \u201cu\u00e7ot\u00e7iki\u201d (hesabdar-m\u00fchasib) olmu\u015fdur. H\u0259min <b>\u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201d \u0259razisind\u0259 fermalar\u0131m\u0131z olmu\u015fdur. <\/b>Ferma m\u00fcdirind\u0259n tutmu\u015f malabaxanlar, sa\u011f\u0131c\u0131lar ham\u0131s\u0131 bir ail\u0259 daxilind\u0259 olan ata, ana, bac\u0131 v\u0259 qarda\u015flardan ibar\u0259t kollektiv t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n \u00fczvl\u0259ri olmu\u015flar. <\/i><\/p>\n<p><i>Atam\u0131n anas\u0131 <b>M\u0259\u015f\u0259di Q\u00f6n\u00e7\u0259 n\u0259n\u0259mi<\/b> h\u0259mi\u015f\u0259 at belind\u0259, \u0259lind\u0259 silah g\u00f6rm\u00fc\u015f\u0259m. \u00c7ox qo\u00e7aq, c\u0259ngav\u0259r qad\u0131n idi. Deyim ki, ki\u015fil\u0259rd\u0259n geri qalmazd\u0131, silah \u0259lind\u0259 n\u0259inki kolxozun mal-qara s\u00fcr\u00fcs\u00fcn\u00fc, davarlar\u0131n\u0131, fermas\u0131n\u0131 v\u0259h\u015fi y\u0131rt\u0131c\u0131 heyvanlardan, habel\u0259 \u0259li\u0259yril\u0259rd\u0259n, o\u011frulardan m\u00fchafiz\u0259 ed\u0259rdi. H\u0259min \u0259r\u0259f\u0259l\u0259rd\u0259 b\u00f6y\u00fck o\u011flu <b>M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259li d\u0259d\u0259m kolxozumuzun s\u0259dri idi. <\/b><\/i><\/p>\n<p><b><i>M\u0259\u015f\u0259di Q\u00f6n\u00e7\u0259 n\u0259n\u0259m<\/i><\/b><i> s\u00f6z\u00fcn \u0259sl m\u0259nas\u0131nda H\u0259c\u0259r qeyr\u0259tli bir qad\u0131n idi. O s\u00f6yl\u0259yirdi ki, h\u0259l\u0259 kolxozla\u015fma d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n \u00f6nc\u0259 d\u0259 mal-qara, qoyun-quzu s\u00fcr\u00fcl\u0259rimizin \u00f6r\u00fc\u015f, otlaq yerl\u0259ri \u0259sas\u0259n <b>\u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201d \u0259razisind\u0259 olmu\u015fdur.<\/b> Yaylaq m\u00f6vs\u00fcm\u00fcnd\u0259 da\u011fa qalxard\u0131q. Kolxozla\u015fma d\u00f6vr\u00fcn\u0259d\u0259k yaylaq yerl\u0259rimiz bir t\u0259r\u0259fd\u0259n \u015eamax\u0131, \u0130smay\u0131ll\u0131, Quba rayonlar\u0131 il\u0259 \u0259hat\u0259 olunan Baba da\u011f\u0131n\u0131n \u0259traf\u0131nda yerl\u0259\u015firdi. Yaylaq, q\u0131\u015flaq m\u00f6vs\u00fcm\u00fcnd\u0259, bin\u0259l\u0259rd\u0259 olark\u0259n, b\u0259zi hallarda qa\u00e7aqlara qar\u015f\u0131 nec\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparmalar\u0131ndan s\u00f6hb\u0259t ed\u0259rdi. Kolxoz qurulu\u015fundan sonra, bilirsiniz ki, yaylaq yerl\u0259rimiz <b>K\u0259lb\u0259c\u0259r rayonu<\/b> \u0259razisind\u0259ki <b>\u201cSar\u0131 yer\u201d, \u201cA\u011fca q\u0131z\u201d, \u201cAlag\u00f6ll\u0259r\u201d, \u201cQ\u0131rx pill\u0259k\u0259n\u201d, \u201cM\u0259kt\u0259bli yeri\u201d <\/b>adl\u0131 yaylaqlard\u0131r. Bu yerl\u0259rd\u0259 \u00e7ox olmu\u015fuq, amma n\u0259n\u0259m s\u00f6yl\u0259diyi, d\u0259d\u0259-babalar\u0131m\u0131z\u0131n m\u00fclk yerl\u0259ri olmu\u015f o yaylaqlarda olmam\u0131\u015fam.<\/i><\/p>\n<p><i>Yolda\u015f Allahverdiyev, bax h\u0259min a\u011fsaqqallar\u0131m\u0131zdan, a\u011fbir\u00e7\u0259kl\u0259rimizd\u0259n m\u0259nim \u00f6z\u00fcm \u00e7ox maraql\u0131 \u0259hvalatlar, tarixi hadis\u0259l\u0259r e\u015fitmi\u015f\u0259m. Atam da, n\u0259n\u0259m d\u0259 <b>\u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201d il\u0259 ba\u011fl\u0131 s\u00f6yl\u0259y\u0259rdil\u0259r ki,<\/b> deyil\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259 burada n\u0259 zamansa qanl\u0131 toqqu\u015fma ba\u015f vermi\u015f, k\u00fctl\u0259vi insan t\u0259l\u0259fat\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar c\u0259s\u0259dl\u0259r torpaq qalaqlar\u0131 il\u0259 basd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 <b>yerl\u0259r m\u0259zarl\u0131\u011fa \u00e7evrilmi\u015fdir\u201d.<\/b><\/i><\/p>\n<p>Bu yerd\u0259 ha\u015fiy\u0259 \u00e7\u0131xaraq qeyd edim ki, <b><i>M\u0259\u015f\u0259di Q\u00f6n\u00e7\u0259 n\u0259n\u0259nin q\u0131z\u0131 D\u00fcnya n\u0259n\u0259nin 100-\u0259 yax\u0131n ya\u015f\u0131 var, haz\u0131rda D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndind\u0259 ya\u015fay\u0131r<\/i><\/b> v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc \u00e7ox g\u00fcmrah hiss edir. H\u0259r d\u0259f\u0259 Bak\u0131dan k\u0259ndimiz\u0259 ged\u0259nd\u0259 ona ba\u015f \u00e7\u0259kir\u0259m, s\u00f6hb\u0259tl\u0259\u015fir\u0259m. D\u00fcnya n\u0259n\u0259 m\u0259n, Eld\u0259niz H\u0259s\u0259novun ana babas\u0131 <b><i>M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259li d\u0259d\u0259nin bac\u0131s\u0131 Ceyran n\u0259n\u0259nin q\u0131z\u0131d\u0131r. <\/i><\/b>Y\u0259ni, <b><i>D\u00fcnya<\/i><\/b> n\u0259n\u0259 <b><i>anam B\u00f6y\u00fckxan\u0131m\u0131n bibisi q\u0131z\u0131,<\/i><\/b> anam\u0131n ata n\u0259n\u0259si M\u0259\u015f\u0259di Q\u00f6n\u00e7\u0259 n\u0259n\u0259nin q\u0131z n\u0259v\u0259sidir. \u00c7ox g\u00fccl\u00fc yadda\u015f\u0131 var. Onun \u00f6z\u00fc uzun ill\u0259rd\u0259n b\u0259ri ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259l\u0259ri \u00e7ox g\u00f6z\u0259l xat\u0131rlay\u0131r.<\/p>\n<p><b><i>S\u00f6yl\u0259yir ki,<\/i><\/b> <i>\u201ct\u0259xmin\u0259n 1925-1926-c\u0131 il olard\u0131, biz ail\u0259likl\u0259 Baba da\u011f\u0131 \u0259traf\u0131nda (\u015eamax\u0131, \u0130smay\u0131ll\u0131 \u0259razil\u0259ri) yaylaqda idik. <\/i><\/p>\n<p><i>\u018frz el\u0259yim ki, s\u0259nin baban (y\u0259ni m\u0259n, H\u0259s\u0259nov Eld\u0259nizin), H\u0259s\u0259nqulu ki\u015finin atas\u0131 H\u0259s\u0259n ki\u015fi h\u00f6kum\u0259t adam\u0131 olub y\u00fczba\u015f\u0131 idi, Sovet h\u00f6kum\u0259ti g\u0259l\u0259nd\u0259n sonra, 1930-cu ill\u0259r\u0259d\u0259k G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zas\u0131n\u0131n Z\u0259rdab b\u00f6lg\u0259sind\u0259 icrakom oldu, \u00e7ox cavan ik\u0259n r\u0259hm\u0259t\u0259 getdi. Onun atas\u0131 Ab\u0131\u015f b\u0259y \u00e7ox n\u00fcfuzlu ki\u015fi olub. \u015eamax\u0131, \u0130smay\u0131ll\u0131 \u0259razisind\u0259ki yaylaq yerl\u0259rimiz onun ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 idi. O yerl\u0259r \u201cAb\u0131\u015f b\u0259y yayla\u011f\u0131\u201d adlan\u0131rd\u0131. <\/i><\/p>\n<p><i>H\u0259m ata babam M\u0259\u015f\u0259di Mehdiqulu ki\u015fi, h\u0259m d\u0259 ana babam M\u0259\u015f\u0259di M\u0259mm\u0259dal\u0131 ki\u015fi varl\u0131-d\u00f6vl\u0259tli, \u00e7oxlu mal-qoyun s\u00fcr\u00fcs\u00fc olan adamlar idi. \u0130smay\u0131ll\u0131 \u0259razisind\u0259 yaylaqda idik. Ata babam M\u0259\u015f\u0259di Mehdiqulunun atas\u0131 M\u0259\u015f\u0259di B\u0259d\u0259l ki\u015fi q\u0259fl\u0259t\u0259n yaylaqda v\u0259fat etdi. Onu L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli k\u0259ndind\u0259 deyil, yayla\u011fa yax\u0131n \u0259razid\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n \u0130smay\u0131ll\u0131n\u0131n Lah\u0131c k\u0259ndind\u0259 d\u0259fn etdil\u0259r. \u0130ndi m\u0259nim bu ya\u015fda bir arzum var, atam Salam ki\u015finin babas\u0131 M\u0259\u015f\u0259di B\u0259d\u0259l d\u0259d\u0259min m\u0259zar\u0131n\u0131 ziyar\u0259t ets\u0259m o d\u00fcnyaya rahat k\u00f6\u00e7 ed\u0259rdim\u201d. <\/i><\/p>\n<p>Bu yerd\u0259 <b><i>D\u00fcnya n\u0259n\u0259y\u0259 dedim ki, s\u00f6z\u00fcm\u00fcz \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc.<\/i><\/b> Yax\u015f\u0131 yad\u0131mdad\u0131r, ata babalar\u0131m\u0131n dostu olmu\u015f, <b><i>\u0259sl\u0259n \u0130smay\u0131ll\u0131 rayonunun Lah\u0131c q\u0259s\u0259b\u0259sind\u0259n olan<\/i><\/b> m\u0259rhum <b><i>Seyid Razi baba tez-tez biz\u0259 qonaq g\u0259l\u0259rdi.<\/i><\/b> Onun ilk d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259 yeri bilirs\u0259n ki, <b><i>ata babam H\u0259s\u0259nqulu ki\u015finin, ana babam, s\u0259nin day\u0131n M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259li ki\u015finin evi olard\u0131.<\/i><\/b> <i>O, s\u00f6hb\u0259tl\u0259rind\u0259 biz\u0259 dey\u0259rdi ki, bala, niy\u0259 ulu baban\u0131z <b>Ab\u0131\u015f b\u0259yin<\/b> \u0130smay\u0131ll\u0131 rayonu \u0259razisind\u0259ki <b>\u201cAb\u0131\u015f b\u0259y\u201d yayla\u011f\u0131n\u0131,<\/b> onun orada olan yurd yerini <b>ziyar\u0259t etmirsiniz?<\/b> Hans\u0131 ki s\u00f6z\u00fcged\u0259n\u00a0 yaylaq sah\u0259si ilk \u00f6nc\u0259 ulu babam <b>Ab\u0131\u015f b\u0259yin,<\/b> sonra is\u0259 Ab\u0131\u015f b\u0259yin o\u011flu <b>H\u0259s\u0259n d\u0259d\u0259nin,<\/b> daha sonra <b>babam H\u0259s\u0259nqulu Ab\u0131\u015fovun<\/b> istifad\u0259sind\u0259 olmu\u015fdur.<\/i><\/p>\n<p><i>B\u0259li, indiki \u0130smay\u0131ll\u0131 rayonunun inzibati \u0259razisi daxilind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n, vaxt\u0131 il\u0259 ulu babam Ab\u0131\u015f b\u0259yin \u015f\u0259xsi m\u00fclkiyy\u0259tind\u0259 olmu\u015f v\u0259 haz\u0131rda yeri v\u0259 \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc m\u0259lum olan 461.0 ha yay otla\u011f\u0131 sah\u0259si s\u0259fal\u0131l\u0131\u011f\u0131na, heyvandarl\u0131q \u00fc\u00e7\u00fcn yararl\u0131l\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 \u0259razid\u0259 \u0259n yax\u015f\u0131 yaylaq sah\u0259si hesab olunur (h\u0259min 461.0 ha \u201cS\u0259lim-Soltan\u201d yay otla\u011f\u0131 sah\u0259si indi h\u00fcquqi-arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259, plan-x\u0259rit\u0259 materiallar\u0131nda 49\u2116-li yay otla\u011f\u0131 kimi \u0259ks olunmu\u015fdur).<\/i><\/p>\n<p><i>D\u00fcnya n\u0259n\u0259 s\u00f6yl\u0259dikl\u0259rimi t\u0259sdiq ed\u0259r\u0259k dedi ki, bala, Seyid Razi \u0259mimin c\u0259ddin\u0259 qurban olum, oldu\u011fu kimi s\u0259n\u0259 dan\u0131\u015f\u0131b. O, M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259li day\u0131mdan da ya\u015fca b\u00f6y\u00fck idi, g\u00fccl\u00fc d\u0259 yadda\u015f\u0131 vard\u0131, he\u00e7 vaxt Quran\u0131 \u00fcz\u00fcnd\u0259n oxumazd\u0131. M\u0259n\u0259 s\u00f6yl\u0259mi\u015fdi ki, s\u0259nin <b>M\u0259\u015f\u0259di B\u0259d\u0259l d\u0259d\u0259nin q\u0259brinin yeri<\/b> bu g\u00fcn d\u0259 itm\u0259yib, <b>o, Lah\u0131c q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131nda m\u0259nim atam\u0131n q\u0259brinin ayaq hiss\u0259sind\u0259 d\u0259fn olunub.\u00a0\u00a0 <\/b><\/i><\/p>\n<p>X\u0259lil day\u0131 s\u00f6hb\u0259tin\u0259 davam ed\u0259r\u0259k bildirdi ki, <i>\u201cD\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndinin m\u00fclk yerl\u0259ri olmu\u015f, geni\u015f \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 ed\u0259n \u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201d \u0259traf\u0131nda olan d\u00fcz\u0259n k\u00fcdr\u00fc torpaqlar\u0131n\u0131n az bir hiss\u0259si \u0259kilib-bec\u0259rils\u0259 d\u0259, oran\u0131n \u00f6r\u00fc\u015f-otlaq sah\u0259si kimi daha yararl\u0131 olmas\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131naraq geri al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Geni\u015f \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 ed\u0259n, \u0259sas\u0259n biyan bitkisi alt\u0131nda olan torpaq sah\u0259l\u0259ri d\u00f6vl\u0259t akt\u0131 il\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfata t\u0259hkim olunsa da, guya D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndind\u0259 kolxoz t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 \u0259t-s\u00fcd plan\u0131n\u0131 yerin\u0259 yetirmir. V\u0259 odur ki, 1945-1950-ci ill\u0259rd\u0259\u00a0 bu ad alt\u0131nda t\u0259s\u0259rr\u00fcfata m\u0259xsus torpaqlar\u0131n bir hiss\u0259sind\u0259 u\u00e7ot-inventarizasiya, geobotaniki t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259ri apar\u0131laraq \u0259razi \u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201d D\u00f6vl\u0259t Ehtiyat Fondu q\u0131\u015f otla\u011f\u0131 ad\u0131 il\u0259 x\u0259rit\u0259y\u0259 sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Hans\u0131 ki h\u0259min \u0259razil\u0259rd\u0259 L\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259rin son zamanlarad\u0259k tarix\u0259n bin\u0259l\u0259ri, qazmalar\u0131, d\u0259y\u0259l\u0259ri, yataqlar\u0131 olmu\u015fdur. O yerl\u0259rd\u0259, \u0259razil\u0259rd\u0259 kolxoz t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131n, camaat\u0131n davarlar\u0131 otar\u0131lar, b\u0259sl\u0259nil\u0259rdi\u201d. <\/i><\/p>\n<p>S\u00f6zl\u0259rin tarixi t\u0259sdiqini n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn, <b><i>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin Z\u0259rdabda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 zaman, <\/i><\/b>oradan \u201cNovoye obozreniye\u201d q\u0259zetin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi v\u0259 h\u0259min q\u0259zetin 1891-ci il tarixli 2434-c\u00fc n\u00f6mr\u0259sind\u0259 d\u0259rc etdirdiyi <b><i>m\u0259qal\u0259sini diqq\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq kifay\u0259tdir. <\/i><\/b><\/p>\n<p><i>\u201cZ\u0259rdab h\u0259r il bu yemd\u0259n bir ne\u00e7\u0259 min arob <b>(araba y\u00fck\u00fc &#8211; E.H.) <\/b>haz\u0131rlay\u0131r. Bundan ba\u015fqa suvar\u0131lan torpaqlarda biyan k\u00f6k\u00fcn\u00fcn \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 g\u00f6st\u0259rir ki, 3-4 ild\u0259n sonra yen\u0259 h\u0259min k\u00f6kl\u0259ri \u00e7\u0131xarmaq olur. Bizd\u0259 is\u0259 suvarma yoxdur v\u0259 \u0259g\u0259r ke\u00e7\u0259n il oldu\u011fu kimi bu il d\u0259 K\u00fcr da\u015fmasa, onda bu k\u00f6kl\u0259r bizd\u0259 tamam it\u0259c\u0259kdir. Z\u0259rdab torpaqlar\u0131n\u0131n 1\/3-i b\u0259y torpaqlar\u0131d\u0131r, ona g\u00f6r\u0259 m\u0259n elan etdim ki, \u00f6z mal\u0131m\u0131 bel\u0259 ucuz satmaram v\u0259 biyan k\u00f6k\u00fc al\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131 bura buraxmaram. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, onlar indiy\u0259 q\u0259d\u0259r Z\u0259rdabdan yan ke\u00e7ibl\u0259r. \u0130ndi, biyan al\u0131c\u0131lar\u0131 \u00e7\u0259tin v\u0259ziyy\u0259td\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f yolu tap\u0131blar: qon\u015fu M\u00fcsk\u00fcrl\u00fc, L\u0259l\u0259hm\u0259dli bin\u0259l\u0259rind\u0259 t\u0259r\u0259zil\u0259rini qoyublar v\u0259 biyan k\u00f6k\u00fc qaz\u0131nt\u0131s\u0131 h\u0259r yerd\u0259 ba\u015flay\u0131b; biyan k\u00f6k\u00fcn\u00fcn h\u0259r puduna 10-12 q\u0259pik verirl\u0259r\u201d.<\/i><\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin bu m\u0259qal\u0259sind\u0259n d\u0259 g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, h\u0259l\u0259 1890-c\u0131 ill\u0259rd\u0259n \u00f6nc\u0259 d\u0259 s\u00f6z\u00fcged\u0259n \u0259razil\u0259rd\u0259 <b><i>L\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259rin bin\u0259l\u0259ri olmu\u015f,<\/i><\/b> onlar istifad\u0259l\u0259rind\u0259, x\u00fcsusi m\u00fclkiyy\u0259tl\u0259rind\u0259 olan torpaq sah\u0259l\u0259rind\u0259 bit\u0259n biyan bitkisind\u0259n heyvandarl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf\u0131nda yem bitkisi kimi istifad\u0259 etmi\u015f v\u0259 eyni zamanda biyan k\u00f6k\u00fc istehsal\u0131 il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmu\u015flar.<\/p>\n<p>1898-1911-ci il tarixli <b><i>Bak\u0131 quberniyas\u0131n\u0131n inzibati b\u00f6lg\u00fcs\u00fc<\/i><\/b> \u00fczr\u0259 t\u0259rtib olunmu\u015f topoqrafik planalma x\u0259rit\u0259sin\u0259 diqq\u0259t yetirdikd\u0259 <b><i>(x\u0259rit\u0259 1)<\/i><\/b> L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli k\u0259ndinin b\u00f6y\u00fck k\u0259nd ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si kimi m\u00f6vcud oldu\u011funun \u015fahidi olursan. G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zas\u0131nda, indiki Z\u0259rdab rayonu \u0259razisind\u0259, o d\u00f6vrd\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si kimi Z\u0259rdab v\u0259 indiki D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndinin (ke\u00e7mi\u015f L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli k\u0259ndi) m\u00f6vcud oldu\u011fu, eyni zamanda K\u00fcr \u00e7ay\u0131n\u0131n sol sahilind\u0259 tuqay me\u015f\u0259si \u0259traf\u0131nda L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sin\u0259 paralel olaraq Z\u0259rdab k\u0259ndinin ondan 1.8-2.0 km-lik m\u0259saf\u0259d\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259 v\u0259ziyy\u0259tinin d\u0259qiq olaraq planda \u0259ks olunmas\u0131 diqq\u0259ti c\u0259lb edir.<\/p>\n<p>Qeyd edim ki, h\u0259l\u0259 u\u015faql\u0131q ill\u0259rimd\u0259 ziyal\u0131lardan, d\u00fcnyag\u00f6rm\u00fc\u015f insanlardan, a\u011fsaqqallardan e\u015fitdikl\u0259rimi x\u0259yal\u0131mda ya\u015fatd\u0131m, yadda\u015f\u0131ma h\u0259kk etdim. Taleyin qism\u0259ti el\u0259 g\u0259tirdi ki, torpa\u011f\u0131na, V\u0259t\u0259nin\u0259, elin\u0259, obas\u0131na ba\u011fl\u0131 bir v\u0259t\u0259nda\u015f olaraq 1981-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan K\u0259nd T\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 \u0130nstitutunu (Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Aqrar Universiteti) bitir\u0259r\u0259k, t\u0259yinatla, g\u0259nc m\u00fct\u0259x\u0259ssis kimi, K\u0259nd T\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 Nazirliyinin Ba\u015f yem\u00e7ilik, \u00e7\u0259m\u0259n v\u0259 otlaqlar idar\u0259sinin K\u00f6\u00e7\u0259ri otlaqlar \u015f\u00f6b\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck yerqurulu\u015fu m\u00fch\u0259ndisi v\u0259zif\u0259sind\u0259 \u0259m\u0259k f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 ba\u015flamal\u0131 oldum. Respublikada ax\u0131r\u0131nc\u0131 d\u0259f\u0259, y\u0259ni Az\u0259rbaycan KP MK-n\u0131n v\u0259 Respublika Nazirl\u0259r Sovetinin 11 may 1982-ci il tarixli 254 \u2116-li q\u0259rar\u0131 il\u0259 D\u00f6vl\u0259t fondu q\u0131\u015f otla\u011f\u0131 sah\u0259l\u0259rinin b\u00f6lg\u00fcs\u00fc apar\u0131lan zaman, bu b\u00f6lg\u00fc i\u015find\u0259 layih\u0259nin haz\u0131rlanmas\u0131nda g\u0259nc m\u00fct\u0259x\u0259ssis olaraq f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdiyim zaman u\u015faql\u0131q ill\u0259rind\u0259 e\u015fitdikl\u0259rimin bilavasit\u0259 bu i\u015f prosesind\u0259, istehsalatda, h\u00fcquqi-arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259, x\u0259rit\u0259 materiallar\u0131nda, apard\u0131\u011f\u0131m ara\u015fd\u0131rmalar, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na, onun elmi-t\u0259cr\u00fcbi i\u015fl\u0259rin\u0259 m\u00fcraci\u0259t etm\u0259yim n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u0259yani olaraq real t\u0259sdiqini g\u00f6rd\u00fcm, \u00e7ox \u015feyl\u0259ri anlad\u0131m.<\/p>\n<p>N\u0259hay\u0259t ki <b><i>\u201cL\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d v\u0259 l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259r\u201d adl\u0131 kitab\u0131mda<\/i><\/b> (Bak\u0131, \u201cAz\u0259rn\u0259\u015fr\u201d, 2008, 400 s\u0259h.) h\u0259min reall\u0131qlar\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259si oldu\u011fum b\u00f6y\u00fck bir s\u00fclal\u0259nin-L\u0259l\u0259hm\u0259dli elinin etnoqrafiyas\u0131 haqq\u0131nda bilgil\u0259rimi q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131m.<\/p>\n<p>H\u0259min monoqrafiyamda yer, yurd adlar\u0131, <b><i>\u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201d m\u00f6vzusu il\u0259 ba\u011fl\u0131 yazd\u0131qlar\u0131m\u0131<\/i><\/b> oldu\u011fu kimi oxucular\u0131m\u0131z\u0131n diqq\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259rdim:<\/p>\n<p>\u201cD\u00fcz\u0259n \u00f6r\u00fc\u015f-otlaq sah\u0259l\u0259ri-k\u00fcdr\u00fc torpaqlar\u0131nda D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndi ke\u00e7mi\u015f \u201cBak\u0131 f\u0259hl\u0259si\u201d kolxozunun \u0259razisini \u0259hat\u0259 ed\u0259n, indiki B\u0259yimli q\u0259s\u0259b\u0259si \u201cCam\u0131\u015f\u00e7\u0131l\u0131q\u201d sovxozunun \u0259razisind\u0259 ona m\u0259xsus <b><i>(y\u0259ni, L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d\u0259)<\/i><\/b> olan yataq yerl\u0259rinin, eyni zamanda D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndinin <b><i>\u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201d<\/i><\/b> adlanan \u0259razisind\u0259, indiki \u201cB\u0259yimli\u201d q\u0259s\u0259b\u0259si-Cam\u0131\u015f\u00e7\u0131l\u0131q sovxozu \u0259razisind\u0259 L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259din bin\u0259l\u0259rinin, qazmalar\u0131n\u0131n, eyni zamanda \u0259razisi h\u0259kk olunan q\u0131\u015f otlaq sah\u0259l\u0259rinin oldu\u011funun r\u0259smi tarixi, h\u00fcquqi-arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259 \u015fahidi olursan.<\/p>\n<p>Bununla yana\u015f\u0131 indiki D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndi \u0259razisind\u0259 <b><i>V\u0259lixanl\u0131 k\u0259ndinin<\/i><\/b> oldu\u011fu da planda \u0259ks olunmu\u015fdur. V\u0259lixanl\u0131 k\u0259ndi tarixi bir fakt olaraq kolxozla\u015fma d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 m\u00fcst\u0259qil kolxoz kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f v\u0259 sonradan bu k\u0259nd oradan k\u00f6\u00e7\u0259r\u0259k indiki <b><i>Qo\u015faoba<\/i><\/b> k\u0259ndi il\u0259 birl\u0259\u015fmi\u015f v\u0259 bir kolxoz olmu\u015flar.<\/p>\n<p><b><i>L<\/i><\/b><b><i>\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli k\u0259ndi.<\/i><\/b>\u00a0Rayon m\u0259rk\u0259zind\u0259n 3-5 km \u015fimal-q\u0259rbd\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259kl\u0259 q\u0259dim zamanlardan b\u0259ri indiki Z\u0259rdab \u0259razisind\u0259 \u0259n iri ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si olmu\u015fdur. K\u0259nd \u00e7ox b\u00f6y\u00fck n\u00fcfuz sahibi olmu\u015f L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259din \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 bel\u0259 adlan\u0131b.\u00a0 \u0130ndi bu k\u0259nd D\u0259li Qu\u015f\u00e7u adlan\u0131r.<\/p>\n<p><b><i>V\u0259lixanl\u0131 k\u0259ndi<\/i><\/b><b><i>.<\/i><\/b> Z\u0259rdab\u0131n \u0259sas ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259n biri olmu\u015f V\u0259lixanl\u0131 k\u0259ndi \u00f6t\u0259n \u0259srin 50-ci ill\u0259rind\u0259 Qo\u015faoba k\u0259ndi il\u0259 birl\u0259\u015f\u0259r\u0259k \u201cKommunist\u201d kolxozunun t\u0259rkibin\u0259 daxil edilmi\u015f, sonralar k\u0259nd tam \u015f\u0259kild\u0259 Qo\u015faoba \u0259razisin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. V\u0259lixanl\u0131lar\u0131n ata-baba yurdu indiki Z\u0259rdab Pe\u015f\u0259 Liseyind\u0259n bir q\u0259d\u0259r ir\u0259lid\u0259, Z\u0259rdab-Mollak\u0259nd \u015fosse yolunun sol k\u0259nar\u0131nda, D\u0259li Qu\u015f\u00e7u (ke\u00e7mi\u015f L\u0259l\u0259hm\u0259dli k\u0259ndi) k\u0259nd q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131na biti\u015fik olan \u0259razid\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur.<\/p>\n<p><b><i>Hac\u0131l\u0131 yurdu<\/i><\/b><b><i>.<\/i><\/b> Hac\u0131l\u0131 yurdu da kolxoz qurulu\u015funun qurban\u0131 olmu\u015f, \u201cKommunist\u201d kolxozunun t\u0259rkibin\u0259 daxil edil\u0259r\u0259k \u0259razisin\u0259 pamb\u0131q \u0259kilmi\u015f, \u0259halisi is\u0259 bir camaat olduqlar\u0131 Qo\u015faoba k\u0259ndin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n<p><b><i>N\u0259c\u0259fal\u0131l\u0131 k\u0259ndi<\/i><\/b><b><i>.<\/i><\/b> Bu k\u0259nd Z\u0259rdab-Ucar \u015fosse yolundan B\u0259yimli q\u0259s\u0259b\u0259sin\u0259 d\u00f6n\u0259n yolun sol hiss\u0259sind\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015f v\u0259 V\u0259lixanl\u0131 k\u0259ndi il\u0259 b\u0259rab\u0259r indiki Qo\u015faoba \u0259razisin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, \u201cKommunist\u201d kolxozunun t\u0259rkibin\u0259 daxil edilmi\u015fdir. N\u0259c\u0259fal\u0131l\u0131 k\u0259ndi d\u0259 V\u0259lixanl\u0131 k\u0259ndinin aqib\u0259tini ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. \u018fslind\u0259 bu iki k\u0259ndin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n Qo\u015faoba k\u0259ndi yaranm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><b><i>Qarav\u0259lili yurdu<\/i><\/b><b><i>.<\/i><\/b> Qarav\u0259lili yurdu da N\u0259c\u0259fal\u0131l\u0131 k\u0259ndinin yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda m\u00f6vcud olmu\u015fdur. Sovet h\u00f6kum\u0259tinin g\u00fccl\u00fc kollektiv t\u0259s\u0259rr\u00fcfat (kolxoz) yaratmaq ideyas\u0131n\u0131n qurban\u0131 olan bu ya\u015fay\u0131\u015f yeri d\u0259 V\u0259lixanl\u0131 v\u0259 N\u0259c\u0259fal\u0131l\u0131 k\u0259ndl\u0259rinin aqib\u0259tini ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>H\u0259min yurd yeri (\u0259razi) h\u0259mi\u015f\u0259 indiki g\u0259nc n\u0259sl\u0259 d\u0259 <b><i>\u201cV\u0259lixanl\u0131 yurdu\u201d<\/i> <\/b>kimi t\u0259qdim olunur. <b><i>(x\u0259rit\u0259 2)<\/i><\/b><i>.<\/i><\/p>\n<p>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259din dig\u0259r Xanm\u0259mm\u0259d v\u0259 H\u00fcseynxan adl\u0131 o\u011flanlar\u0131 da b\u00f6y\u00fck var-d\u00f6vl\u0259t sahibi olmu\u015flar. R\u0259smi s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259n m\u0259lum oldu\u011fu kimi, onlara m\u0259xsus olan yataq yerl\u0259rinin, bin\u0259l\u0259rinin yeri, ara m\u0259saf\u0259si, co\u011frafi yerl\u0259\u015fm\u0259 v\u0259ziyy\u0259ti biz\u0259 dem\u0259y\u0259 tam \u0259sas verir ki, L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259din o\u011flanlar\u0131n\u0131n himay\u0259sind\u0259 olan <b><i>bin\u0259, k\u00f6\u00e7<\/i> <\/b>yerl\u0259rind\u0259ki <b><i>m\u0259skunla\u015fma n\u00f6qt\u0259l\u0259rind\u0259<\/i> <i>H\u00fcseynxanl\u0131 v\u0259 Xanm\u0259mm\u0259dli<\/i><\/b> k\u0259ndl\u0259ri sal\u0131nm\u0131\u015f v\u0259 bu g\u00fcn d\u0259 h\u0259min ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nl\u0259ri onlar\u0131n ad\u0131 il\u0259 adland\u0131r\u0131laraq inki\u015faf etmi\u015f, kolxozla\u015fma d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 H\u00fcseynxanl\u0131 k\u0259ndi \u015eaumyan ad\u0131na, Xanm\u0259mm\u0259dli k\u0259ndi Pu\u015fkin ad\u0131na, V\u0259lixanl\u0131 k\u0259ndi Voro\u015filov ad\u0131na (sonradan Voro\u015filov ad\u0131na kolxoz da l\u0259\u011fv olunaraq Qo\u015faoba k\u0259ndi il\u0259 bir t\u0259s\u0259rr\u00fcfat olmu\u015fdur), Qo\u015faoba (N\u0259c\u0259fal\u0131l\u0131, Hac\u0131l\u0131, Qarav\u0259lili) k\u0259ndi Lenin ad\u0131na, D\u0259li Qu\u015f\u00e7u (L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli) k\u0259ndi Yejov ad\u0131na, D\u0259kk\u0259oba (M\u0259scidli oba) k\u0259ndi Stalin ad\u0131na kolxozlar kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir <b><i>(x\u0259rit\u0259 2).<\/i><\/b><\/p>\n<p>Ayr\u0131-ayr\u0131 ill\u0259rd\u0259 h\u0259min t\u0259s\u0259rr\u00fcfatlar\u0131n adlar\u0131 d\u0259yi\u015fdirilmi\u015f v\u0259 1996-c\u0131 ild\u0259 ba\u015flanan torpaq islahat\u0131 prosesin\u0259d\u0259k H\u00fcseynxanl\u0131, Xanm\u0259mm\u0259dli, Salahl\u0131 k\u0259ndl\u0259ri G\u0259lm\u0259, \u018flib\u0259yli, Allahquluba\u011f\u0131 k\u0259ndl\u0259ri il\u0259 bir yerd\u0259 olmaqla K.Marks ad\u0131na kolxoz kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir <b><i>(x\u0259rit\u0259 3)<\/i><\/b><i>.<\/i> Sonradan, y\u0259ni torpaq islahat\u0131 prosesind\u0259 Xanm\u0259mm\u0259dli v\u0259 H\u00fcseynxanl\u0131 k\u0259ndl\u0259ri ayr\u0131laraq F\u00fczuli ad\u0131na kolxoz olaraq bir yerd\u0259 torpaq islahat\u0131na getmi\u015fl\u0259r <b><i>(x\u0259rit\u0259 4)<\/i><\/b><i>.<\/i> Qo\u015faoba (N\u0259c\u0259fal\u0131l\u0131, V\u0259lixanl\u0131, Hac\u0131l\u0131, Qarav\u0259lili) k\u0259ndi \u201cKommunist\u201d, \u201cB\u0259r\u0259k\u0259t\u201d kolxozlar\u0131 kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f <b><i>(x\u0259rit\u0259 5)<\/i> <\/b>v\u0259 Qo\u015faoba k\u0259ndi T\u0259z\u0259k\u0259nd k\u0259ndi il\u0259 bir yerd\u0259 islahata getmi\u015fl\u0259r <b><i>(x\u0259rit\u0259 6)<\/i><\/b><i>.<\/i><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel3.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-large wp-image-14527\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel3-394x550.jpg\" alt=\"Z\u0259rdab\u0131n tarixi\" width=\"394\" height=\"550\" \/><\/a><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel4.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-large wp-image-14528\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel4-417x550.jpg\" alt=\"Z\u0259rdab\u0131n tarixi\" width=\"417\" height=\"550\" \/><\/a><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel5.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-large wp-image-14529\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel5-417x550.jpg\" alt=\"Z\u0259rdab\u0131n tarixi\" width=\"417\" height=\"550\" \/><\/a><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel6.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-large wp-image-14530\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel6-394x550.jpg\" alt=\"Z\u0259rdab\u0131n tarixi\" width=\"394\" height=\"550\" \/><\/a><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel7.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-large wp-image-14531\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel7-389x550.jpg\" alt=\"Z\u0259rdab\u0131n tarixi\" width=\"389\" height=\"550\" \/><\/a><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel7.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-large wp-image-14531\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel7-389x550.jpg\" alt=\"Z\u0259rdab\u0131n tarixi\" width=\"389\" height=\"550\" \/><\/a> <a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel8.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-large wp-image-14532\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel8-393x550.jpg\" alt=\"Z\u0259rdab\u0131n tarixi\" width=\"393\" height=\"550\" \/><\/a><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel9.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-large wp-image-14533\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel9-417x550.jpg\" alt=\"Z\u0259rdab\u0131n tarixi\" width=\"417\" height=\"550\" \/><\/a><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel10.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-large wp-image-14534\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel10-397x550.jpg\" alt=\"Z\u0259rdab\u0131n tarixi\" width=\"397\" height=\"550\" \/><\/a><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel11.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-large wp-image-14535\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel11-397x550.jpg\" alt=\"Z\u0259rdab\u0131n tarixi\" width=\"397\" height=\"550\" \/><\/a><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel12.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-large wp-image-14536\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel12-388x550.jpg\" alt=\"Z\u0259rdab\u0131n tarixi\" width=\"388\" height=\"550\" \/><\/a><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel13.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-large wp-image-14538\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/lel13-388x550.jpg\" alt=\"Z\u0259rdab\u0131n tarixi\" width=\"388\" height=\"550\" \/><\/a><\/p>\n<p>Bu t\u0259dqiqat material\u0131nda onu da qeyd etm\u0259yi \u00f6z\u00fcm\u0259 borc bilir\u0259m ki, D\u0259li Qu\u015f\u00e7u (L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli) k\u0259ndinin a\u011fsaqqallar\u0131n\u0131, ziyal\u0131lar\u0131n\u0131 uzun ill\u0259rd\u0259n b\u0259ri narahat ed\u0259n \u0259n ciddi probleml\u0259rd\u0259n biri d\u0259 odur ki, 1936-c\u0131 ilin h\u00fcquqi D\u00f6vl\u0259t s\u0259n\u0259din\u0259 \u0259sas\u0259n k\u0259ndin inzibati s\u0259rh\u0259ddi daxilind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n, D\u00f6vl\u0259t Akt\u0131 il\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfata t\u0259hkim edilmi\u015f v\u0259 1965-ci il\u0259 kimi camaat\u0131n \u0259kib-bec\u0259rdiyi torpaq sah\u0259sind\u0259n 563,0 hektar \u0259razi vaxtil\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n v\u0259 rayonun raz\u0131l\u0131\u011f\u0131, x\u0259b\u0259ri bel\u0259 olmadan D\u00f6vl\u0259t fonduna ke\u00e7irilmi\u015f v\u0259 8<sup>a <\/sup>\u2116 li q\u0131\u015f otla\u011f\u0131 ad\u0131 il\u0259 Qutqa\u015fen (indiki Q\u0259b\u0259l\u0259) rayonunun istifad\u0259sin\u0259 verilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>H\u00fcquqi s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259n m\u0259lum oldu\u011fu kimi D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndi kolxozla\u015fma d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u0259vv\u0259lc\u0259 Yejov v\u0259 sonra Sabir ad\u0131na kolxoz, 1949-cu ild\u0259 XVIII Partiya qurultay\u0131 ad\u0131na kolxoz kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. 1950-ci ild\u0259 L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli (indiki D\u0259li Qu\u015f\u00e7u) k\u0259ndi qon\u015fu M\u0259scidli oba (indiki D\u0259kk\u0259oba) k\u0259ndi il\u0259 birl\u0259\u015fmi\u015f v\u0259 Stalin ad\u0131na kolxoz yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Stalin ad\u0131na kolxoz sonradan \u201cBak\u0131 f\u0259hl\u0259si\u201d kolxozu adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 bu iki k\u0259nd 1989-cu il\u0259 kimi bir kolxozun t\u0259rkibind\u0259 olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>\u201cBak\u0131 f\u0259hl\u0259si\u201d kolxozu 1989-cu ild\u0259 ayr\u0131laraq \u0259vv\u0259lki kimi, y\u0259ni torpaq b\u00f6lg\u00fcs\u00fc 1936-c\u0131 ilin h\u00fcquqi s\u0259n\u0259di \u0259sas\u0131nda (k\u0259ndl\u0259rin \u00f6zl\u0259rin\u0259 m\u0259xsus olan torpaqlar\u0131 \u0259sas\u0131nda) h\u0259r bir k\u0259nd m\u00fcst\u0259qil t\u0259s\u0259rr\u00fcfat olmu\u015fdur. Lakin S.Mehr\u0259liyev ad\u0131na kolxoz yenid\u0259n t\u0259\u015fkil edil\u0259n zaman onun D\u00f6vl\u0259t Akt\u0131 daxilind\u0259 olan 563,0 hektar torpaq sah\u0259si yen\u0259 d\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmam\u0131\u015fd\u0131r. D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndinin sakinl\u0259ri kolxoza \u00f6z t\u0259s\u0259rr\u00fcfatlar\u0131nda qoyun\u00e7uluq briqadiri i\u015fl\u0259mi\u015f, k\u0259nd sakini, Sosialist \u018fm\u0259yi Q\u0259hr\u0259man\u0131 m\u0259rhum Seyfi Mehr\u0259liyevin ad\u0131n\u0131 vermi\u015fdir.<\/p>\n<p>M\u0259n, bir yerqurulu\u015fu m\u00fct\u0259x\u0259ssisi olaraq, 1936-c\u0131 ilin D\u00f6vl\u0259t akt\u0131 s\u0259n\u0259din\u0259 t\u0259hkim olunmu\u015f v\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n inzibati s\u0259rh\u0259ddi daxilind\u0259 olan torpaq sah\u0259sinin yerini, \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcn\u00fc, onun s\u0259rh\u0259d qon\u015fuluqlar\u0131n\u0131 (qon\u015fu torpaq istifad\u0259\u00e7iliyini) d\u0259qiql\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k m\u00fc\u0259yy\u0259n etmi\u015f\u0259m ki, k\u0259ndin h\u0259mi\u015f\u0259lik istifad\u0259sin\u0259 t\u0259hkim olunmu\u015f sah\u0259d\u0259n 475.0 hektar ad\u0131 il\u0259 (faktiki olaraq naturada 563.0 hektar olan) x\u0259rit\u0259 \u00fcz\u0259rind\u0259 k\u0259sil\u0259r\u0259k qeyd olunan s\u0259n\u0259dd\u0259 n\u0259 vaxtsa qeyri-qanuni d\u00fcz\u0259li\u015f apar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r <b><i>(h\u0259min sah\u0259 \u201c8a \u2116-li q\u0131\u015f otla\u011f\u0131 ad\u0131 il\u0259\u201d 2 Sal\u0131 x\u0259rit\u0259d\u0259 g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir).<\/i><\/b><\/p>\n<p>Bu m\u00fch\u00fcm tarixi arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259 kimins\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n yol veril\u0259n bel\u0259 bir saxtakarl\u0131q \u0259sas\u0131nda, ayr\u0131-ayr\u0131 ill\u0259rd\u0259 \u0259razid\u0259 apar\u0131lan inventarizasiya-yerqurulu\u015fu i\u015fl\u0259ri zaman\u0131 kolxozun <b><i>\u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201d<\/i><\/b> adlanan \u0259razisi bir m\u00fcdd\u0259t asud\u0259 D\u00f6vl\u0259t fondu torpa\u011f\u0131 kimi u\u00e7ota al\u0131nm\u0131\u015f v\u0259 sonradan Q\u0259b\u0259l\u0259 rayonunun Z\u0259rdab rayonunun inzibati \u0259razisi daxilind\u0259 olan q\u0131\u015f otla\u011f\u0131 torpaqlar\u0131n\u0131n inventarizasiyas\u0131 zaman\u0131 h\u0259min sah\u0259 Q\u0259b\u0259l\u0259 rayonuna m\u0259xsus olan <b><i>8a \u2116-li <\/i><\/b>q\u0131\u015f otla\u011f\u0131 kimi g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259 d\u0259 h\u0259min 475.0 hektar sah\u0259si, q\u0131\u015f otlaq sah\u0259l\u0259rinin b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u0259 dair ke\u00e7mi\u015f Az\u0259rbaycan KP MK-n\u0131n v\u0259 Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Sovetinin 20 mart 1965-ci il tarixli 207 \u2116-li q\u0259rar\u0131na daxil edil\u0259r\u0259k Qutqa\u015fen (Q\u0259b\u0259l\u0259) rayonuna verilmi\u015fdir. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, h\u0259min q\u0259rar \u0259sas\u0131nda 475.0 hektar torpaq sah\u0259si ayr\u0131lmas\u0131na baxmayaraq, faktiki olaraq yerd\u0259 563.0 hektar \u0259razi qeyd olunan rayonun ke\u00e7mi\u015f \u201cQutqa\u015fen\u201d kolxozunun istifad\u0259sin\u0259 verilmi\u015f v\u0259 h\u0259tta onlar\u0131n D\u00f6vl\u0259t Akt\u0131na da daxil edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Vaxtil\u0259 bu saxtakarl\u0131\u011f\u0131 ed\u0259n nankor onu unutmu\u015fdur ki, kolxozun naturada inzibati s\u0259rh\u0259ddi daxilind\u0259 qondarma q\u0131\u015f otla\u011f\u0131 sah\u0259si yaratmaq olmaz, vaxt g\u0259l\u0259c\u0259k bu h\u00fcquqi s\u0259n\u0259dd\u0259 qon\u015fuluqlar\u0131 g\u00f6st\u0259r\u0259n canl\u0131 s\u0259rh\u0259d x\u0259tl\u0259ri, planda g\u00f6st\u0259ril\u0259n kurqan yerl\u0259ri, onlar aras\u0131ndak\u0131 m\u0259saf\u0259l\u0259r yer\u0259 (naturaya) ke\u00e7iril\u0259c\u0259k, h\u0259qiq\u0259t \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xacaq v\u0259 bu zaman xalq h\u0259min nankoru l\u0259n\u0259tl\u0259y\u0259c\u0259kdir.<\/p>\n<p>Onu da qeyd edim ki, q\u0131\u015f otlaq sah\u0259l\u0259rinin yerqurulu\u015fu planlar\u0131 t\u0259rtib edildiyi vaxtdan bu g\u00fcn\u0259d\u0259k q\u0131\u015flaqlar\u0131n n\u00f6mr\u0259l\u0259ri b\u00fct\u00fcn massivl\u0259rd\u0259 ard\u0131c\u0131ll\u0131qla, bir-biri il\u0259 qon\u015fuluq t\u0259\u015fkil etm\u0259kl\u0259 g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir. Z\u0259rdab rayonunun inzibati s\u0259rh\u0259ddi daxilind\u0259n\u00a0 Q\u0259b\u0259l\u0259 rayonunun t\u0259s\u0259rr\u00fcfatlar\u0131na t\u0259hkim olunmu\u015f q\u0131\u015f otlaq sah\u0259l\u0259rinin yerqurulu\u015fu-q\u0131\u015flaq planlar\u0131n\u0131 v\u0259 rayon x\u0259rit\u0259sini n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irdikd\u0259 is\u0259 k\u0259nd \u0259razisinin-kolxoz torpa\u011f\u0131n\u0131n <b><i>8a \u2116-li<\/i><\/b> q\u0131\u015flaq ad\u0131 alt\u0131nda h\u0259min rayonun\u00a0 ke\u00e7mi\u015f<b><i> <\/i><\/b>\u00a0\u201cQutqa\u015fen\u201d kolxozunun istifad\u0259sind\u0259 olan <b><i>33 v\u0259 34 <\/i><\/b><b><i>\u2116-li<\/i><\/b> q\u0131\u015f otla\u011f\u0131 sah\u0259l\u0259rin\u0259 qon\u015fu sah\u0259 kimi g\u00f6st\u0259rildiyinin \u015fahidi olursan. Hans\u0131 ki <b><i>8a \u2116-li<\/i><\/b> q\u0131\u015f otla\u011f\u0131 sah\u0259sinin \u00f6z\u00fc tamamil\u0259 uzaq bir \u0259razid\u0259 yerl\u0259\u015fir.<\/p>\n<p>Uzun ill\u0259rd\u0259n b\u0259ridir ki, D\u0259li Qu\u015f\u00e7u camaat\u0131 b\u00fct\u00fcn qeyd olunan bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin d\u0259qiql\u0259\u015fdirilm\u0259si v\u0259 qanunam\u00fcvafiq t\u0259dbirl\u0259rin g\u00f6r\u00fclm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 Z\u0259rdab rayon torpaq \u015f\u00f6b\u0259sinin, Respublika D\u00f6vl\u0259t Yerqurulu\u015fu Layih\u0259 \u0130nstitutunun arxivind\u0259 olan materiallar\u0131 ara\u015fd\u0131rm\u0131\u015f v\u0259 bu i\u015fd\u0259n hali olmayan aidiyy\u0259ti t\u0259\u015fkilatlar qar\u015f\u0131s\u0131nda haqq s\u0259sini ucaltm\u0131\u015f, lakin n\u0259d\u0259ns\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259 bu g\u00fcn\u0259d\u0259k h\u0259ll edilm\u0259mi\u015f qalm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u00c7ox maraql\u0131d\u0131r ki, ax\u0131r\u0131nc\u0131 d\u0259f\u0259 respublikada q\u0131\u015f otlaq sah\u0259l\u0259rinin b\u00f6lg\u00fcs\u00fc apar\u0131lan zaman, ke\u00e7mi\u015f Az\u0259rbaycan KP MK-n\u0131n v\u0259 Respublika Nazirl\u0259r Sovetinin 11 may 1982-ci il tarixli 254 \u2116-li q\u0259rar\u0131 il\u0259 h\u0259min sah\u0259 \u0259vv\u0259lki qaydada t\u0259krar\u0259n, y\u0259ni q\u0259rarda g\u00f6st\u0259ril\u0259n 475.0 hektar\u0131n \u00fcst\u00fcn\u0259 88.0 hektar da \u0259lav\u0259 edil\u0259r\u0259k 563.0 hektar torpaq sah\u0259si \u00a0Qutqa\u015fen (indiki Q\u0259b\u0259l\u0259) rayonuna verilmi\u015fdir. Bu real fakt\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 almaqla bug\u00fcnk\u00fc v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259nd sakinl\u0259rin\u0259 onu \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259yir\u0259m ki, onlar\u0131n d\u0259d\u0259-baba torpaqlar\u0131 olan v\u0259 son ill\u0259r\u0259d\u0259k D\u00f6vl\u0259t Akt\u0131 il\u0259 daimi istifad\u0259l\u0259rin\u0259 t\u0259hkim edil\u0259n, m\u00fclk yerl\u0259ri olan h\u0259min 563.0 hektar torpaq sah\u0259si qanunun, haqq\u0131n, \u0259dal\u0259tin t\u0259l\u0259bi olaraq onlar\u0131n istifad\u0259sin\u0259 qaytar\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>D\u0259li Qu\u015f\u00e7u, D\u0259kk\u0259oba k\u0259ndl\u0259ri uzun m\u00fcdd\u0259t \u201cBak\u0131 f\u0259hl\u0259si\u201d kolxozu kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f <b><i>(x\u0259rit\u0259 7),<\/i><\/b> sonradan D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndi S.Mehr\u0259liyev ad\u0131na <b><i>(x\u0259rit\u0259 8),<\/i><\/b> D\u0259kk\u0259oba k\u0259ndi is\u0259 \u201cBak\u0131 f\u0259hl\u0259si\u201d kolxozu kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fl\u0259r <b><i>(x\u0259rit\u0259 9).<\/i><\/b> Eyni zamanda da D\u0259li Qu\u015f\u00e7u \u00a0<b><i>(x\u0259rit\u0259 10) <\/i><\/b>v\u0259 D\u0259kk\u0259oba <b><i>(x\u0259rit\u0259 11<\/i><\/b>) k\u0259ndl\u0259ri ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda torpaq islahat\u0131na getmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259din \u00f6z\u00fcn\u00fcn v\u0259 n\u0259slinin istifad\u0259sind\u0259 olan torpaq sah\u0259l\u0259rini \u0259hat\u0259 ed\u0259n bir \u00e7ox yerl\u0259r tarixi ad\u0131n\u0131 bu g\u00fcn d\u0259 toponim kimi saxlamaqdad\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n; indiki D\u0259li Qu\u015f\u00e7u (ke\u00e7mi\u015f L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli) k\u0259ndinin daxilind\u0259 olan v\u0259 h\u0259r bir k\u0259nd sakinin\u0259 <b><i>\u201c\u018fl\u0259sg\u0259r \u0259k\u0259n\u201d<\/i><\/b> ad\u0131 il\u0259 tan\u0131nan \u0259razi vaxt\u0131 il\u0259 ki\u00e7ik g\u00f6l v\u0259 g\u00f6lm\u0259\u00e7\u0259l\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunmu\u015f d\u00fcz\u0259n \u00e7\u0259m\u0259nlik hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t olmu\u015fdur ki, \u0259hali oradan dini-m\u00f6vs\u00fcmi m\u0259rasiml\u0259rd\u0259 (dey\u0259k ki, \u0130mam t\u0259ziyy\u0259si qeyd olunark\u0259n) istifad\u0259 ed\u0259rdi. H\u0259min sah\u0259 sonradan uzun m\u00fcdd\u0259t futbol meydan\u00e7as\u0131 (stadion) kimi d\u0259 istifad\u0259 olunmu\u015fdur. Haz\u0131rda bu \u0259razi m\u0259scid v\u0259 f\u0259rdi m\u0259nzil tikintisi (h\u0259y\u0259tyan\u0131) alt\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Kolxozla\u015fma d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 <b><i>\u201c\u00c7ala yeri\u201d<\/i><\/b> adlanan \u0259razid\u0259 bir m\u00fcdd\u0259t <b><i>\u201cMisir sortu\u201d<\/i><\/b> pamb\u0131\u011f\u0131 bec\u0259rilmi\u015fdir. Sonradan bu yerl\u0259r t\u0259dric\u0259n su alt\u0131nda qalm\u0131\u015f v\u0259 orada 15 hektarad\u0259k sah\u0259ni \u0259hat\u0259 ed\u0259n g\u00f6l yaranm\u0131\u015fd\u0131r ki, bu g\u00f6l indi <b><i>\u201cAxmaz\u201d<\/i><\/b> adlan\u0131r <b><i>(x\u0259rit\u0259 12).<\/i><\/b><\/p>\n<p>K\u0259ndin \u00e7\u0131xacaq hiss\u0259sind\u0259, D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndini \u015fosse yolu il\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259n (Ba\u011f\u0131n ba\u015f hiss\u0259si adlanan) hiss\u0259nin sa\u011f t\u0259r\u0259find\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n <b><i>\u201cSiy\u0259n\u0259k\u201d<\/i><\/b> adlanan \u0259razi vaxt\u0131 il\u0259 g\u00f6lm\u0259\u00e7\u0259 alt\u0131nda qalm\u0131\u015f v\u0259 h\u0259min g\u00f6lm\u0259\u00e7\u0259d\u0259 m\u00fcxt\u0259lif n\u00f6v bal\u0131qlar olmu\u015fdur. Burada siy\u0259n\u0259k bal\u0131\u011f\u0131 \u00e7ox oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259min \u0259razi bel\u0259 adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259min g\u00f6lm\u0259\u00e7\u0259 K\u00fcr \u00e7ay\u0131n\u0131n da\u015fmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 o zaman D\u0259kk\u0259oba v\u0259 D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndl\u0259rinin \u0259razisind\u0259n ke\u00e7\u0259n indiki Z\u0259rdab-K\u00fcrd\u0259mir \u015fosse yolu boyunca uzanaraq b\u00f6y\u00fck bir \u0259razini tutmu\u015fdur.<\/p>\n<p>\u018frazid\u0259 apar\u0131lan meliorasiya-hamarlama i\u015fl\u0259rind\u0259n sonra oran\u0131n bir hiss\u0259sind\u0259 ip\u0259k\u00e7iliyin inki\u015faf\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 \u00e7\u0259kil (tut) ba\u011f\u0131 sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Haz\u0131rda is\u0259 k\u0259ndin inki\u015faf\u0131, geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u201cSiy\u0259n\u0259k\u201d adlanan, bal\u0131\u011f\u0131 t\u00fck\u0259nm\u0259y\u0259n bu g\u00f6l yaln\u0131z yadda\u015flarda qalm\u0131\u015fd\u0131r. Faktiki olaraq bu g\u00fcn ki\u00e7ik m\u00fc\u0259ssis\u0259 v\u0259 h\u0259y\u0259tyan\u0131 torpaq sah\u0259si alt\u0131nda istifad\u0259 olunur.<\/p>\n<p>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259din istifad\u0259 etdiyi indiki D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndinin \u015fimal-q\u0259rb hiss\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n B\u0259yimli q\u0259s\u0259b\u0259si v\u0259 Qo\u015faoba k\u0259ndinin torpaqlar\u0131 il\u0259 qon\u015fuluqda olan k\u0259nd vaxt\u0131 il\u0259 \u0259hali \u00fc\u00e7\u00fcn strateji-h\u0259rbi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb ed\u0259n m\u0259nt\u0259q\u0259 olmu\u015fdur. Haz\u0131rda da yerli \u0259hali h\u0259min tarixi yerl\u0259rin tutdu\u011fu sah\u0259l\u0259rin \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcn\u00fc, yerini d\u0259qiq bilir. Bu g\u00fcn d\u0259 o yerl\u0259r \u0259halinin dilind\u0259 <b><i>\u201cQo\u015fun gizl\u0259n\u0259n\u201d, \u201cQ\u0131rx manatl\u0131q\u201d, \u201c\u018fl-\u00fcz yuyan\u201d, \u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201d, \u201cAtvurulan\u201d v\u0259 s. adlan\u0131r<\/i><\/b><i> <b>(x\u0259rit\u0259 12).<\/b><\/i><\/p>\n<p>Bu \u0259razil\u0259r kolxozla\u015fma d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n ba\u015flayaraq, apar\u0131lan meliorasiya-hamarlama i\u015fl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 t\u0259dric\u0259n \u0259kin yerl\u0259rin\u0259, bi\u00e7\u0259n\u0259k sah\u0259l\u0259rin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir. Qeyd ed\u0259k ki, \u0259razid\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n v\u0259 \u00fcz\u0259rind\u0259 a\u011f da\u015f qoyulmu\u015f h\u00fcnd\u00fcr t\u0259p\u0259nin <b><i>(\u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201d adl\u0131 yer)<\/i><\/b> \u0259traf\u0131nda vaxt\u0131 il\u0259 \u015fum, \u0259kin-bi\u00e7in i\u015fl\u0259ri apar\u0131lan zaman m\u00fcxt\u0259lif \u0259\u015fyalara, silah-sursata, insan s\u00fcm\u00fckl\u0259rin\u0259 rast g\u0259linirdi.<\/p>\n<p>\u0130ndi h\u0259min t\u0259p\u0259l\u0259r (biri b\u00f6y\u00fck v\u0259 biri nisb\u0259t\u0259n ki\u00e7ik olan) yerli \u0259hali t\u0259r\u0259find\u0259n tarixi abid\u0259 kimi qorunur.<\/p>\n<p>Ya\u015fl\u0131, yerli a\u011fsaqqallar\u0131n dediyin\u0259 g\u00f6r\u0259 bu tarixi yerl\u0259rd\u0259 bir vaxtlar qa\u00e7aqlar gizl\u0259nmi\u015f, eyni zamanda <b><i>\u201c\u015eah yolu\u201dnun<\/i><\/b> \u00fcst\u00fcnd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n, q\u0259dim L\u0259l\u0259hm\u0259dli tayfas\u0131n\u0131n istifad\u0259sind\u0259 olan h\u0259min \u0259razid\u0259ki bu strateji n\u00f6qt\u0259d\u0259 qanl\u0131 toqqu\u015fma ba\u015f vermi\u015f, k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131n olmu\u015fdur <b><i>(tarixi d\u0259qiq m\u0259lum deyildir).<\/i><\/b> Torpaq qalaqlar\u0131 il\u0259 d\u00fcz\u0259ldil\u0259n v\u0259 <b><i>\u201cA\u011ft\u0259p\u0259\u201d<\/i><\/b> adlanan bu t\u0259p\u0259l\u0259r d\u0259 k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 q\u0131r\u011f\u0131nla ba\u011fl\u0131, insan t\u0259l\u0259fat\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar yaranm\u0131\u015f tarixi abid\u0259dir.<\/p>\n<p>L\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259r k\u0259nd \u0259razisind\u0259ki h\u0259min tarixi abid\u0259ni qoruyub saxlay\u0131blar. Burada d\u0259rin t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259rinin apar\u0131lmas\u0131na ehtiyac vard\u0131r <b><i>(x\u0259rit\u0259 12).<\/i><\/b><\/p>\n<p>Bununla yana\u015f\u0131 L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli k\u0259ndinin \u0259razisind\u0259 <b><i>\u201cQ\u0131rx manatl\u0131q\u201d, \u201c\u018fl-\u00fcz yuyan\u201d, \u201cQo\u015fun gizl\u0259n\u0259n\u201d, \u201cD\u0259v\u0259 \u00f6l\u0259n\u201d, \u201cRus qa\u00e7an\u201d, \u201cSiy\u0259n\u0259k\u201d, \u201c\u018fl\u0259sg\u0259r \u0259k\u0259n\u201d, \u201c\u018fhm\u0259d \u0259k\u0259n\u201d, \u201cAxmaz\u201d <\/i><\/b>v\u0259 sair yer adlar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00f6vcud olmu\u015f \u00e7ox hadis\u0259l\u0259rin, tarixi prosesl\u0259rin mahiyy\u0259tind\u0259n s\u00f6hb\u0259t a\u00e7maq, t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259ri aparmaq olar.<\/p>\n<p>Q\u0259dim \u015eirvan torpa\u011f\u0131nda (indiki Z\u0259rdab rayonu \u0259razisind\u0259) ya\u015fayan L\u0259l\u0259hm\u0259dli eli-obas\u0131, tayfas\u0131 kimi tan\u0131nan bir s\u00fclal\u0259nin n\u00fcmay\u0259nd\u0259si olaraq qeyd etdiyim bilgil\u0259ri, t\u0259dqiqatlar\u0131, h\u00fcquqi-arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rini bir q\u0259d\u0259r diqq\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131rmaqla onu dem\u0259k ist\u0259yir\u0259m ki, do\u011fma Az\u0259rbaycan\u0131m\u0131zda v\u0259 onun h\u0259r bir gu\u015f\u0259sind\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 sirri a\u00e7\u0131lmam\u0131\u015f says\u0131z-hesabs\u0131z yeralt\u0131, yer\u00fcst\u00fc x\u0259zin\u0259l\u0259rimiz vard\u0131r.\u00a0 <b><i>\u00a0<\/i><\/b><\/p>\n<p><b><i>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/i><\/b>Tarixi abid\u0259l\u0259rimizi ya\u015fatmaq, etnoqrafiyam\u0131z\u0131, arxeologiyam\u0131z\u0131<b><i> <\/i><\/b>inki\u015faf etdirm\u0259k v\u0259 onlar\u0131 tarixi yadda\u015flara k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259k yolunda t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs g\u00f6st\u0259rm\u0259k bizl\u0259rin, x\u00fcsusil\u0259 h\u0259r bir ziyal\u0131n\u0131n, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 alimin m\u0259n\u0259vi borcudur.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Tarixi abid\u0259l\u0259rimizi ya\u015fatmal\u0131, etnoqrafiyam\u0131z\u0131, arxeologiyam\u0131z\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259li v\u0259 onlar\u0131 tarixi yadda\u015f olaraq kitablara k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259liyik! \u00a0\u201cH\u0259r bir alim, jurnalist b\u00fct\u00fcnl\u00fckd\u0259 \u201cq\u0259l\u0259m\u00e7alanlar\u201d \u00f6z k\u0259ndl\u0259rinin, q\u0259s\u0259b\u0259l\u0259rinin, \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin tarixini yazma\u011fa t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs g\u00f6st\u0259rsinl\u0259r. Do\u011frudur, bu, \u00e7\u0259tindir, lakin faydal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki bir h\u0259qiq\u0259tdir ki, tarix\u00e7il\u0259r \u00fcmumi tarix yaz\u0131rlar v\u0259 h\u0259r bir ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sinin tarixini h\u0259min yerin sakinl\u0259ri q\u0259d\u0259r d\u0259qiq bilm\u0259zl\u0259r&#8230;\u201d.\u00a0 Ziya\u00a0 B\u00fcnyadov [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":{"0":"post-14521","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-tarix"},"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.0 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Professor Eld\u0259niz H\u0259s\u0259nov Z\u0259rdab\u0131n tarixin\u0259 dair maraql\u0131 faktlar \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xard\u0131 - Z\u0259rdab.com<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"az_AZ\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Professor Eld\u0259niz H\u0259s\u0259nov Z\u0259rdab\u0131n tarixin\u0259 dair maraql\u0131 faktlar \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xard\u0131 - Z\u0259rdab.com\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Tarixi abid\u0259l\u0259rimizi ya\u015fatmal\u0131, etnoqrafiyam\u0131z\u0131, arxeologiyam\u0131z\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259li v\u0259 onlar\u0131 tarixi yadda\u015f olaraq kitablara k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259liyik! \u00a0\u201cH\u0259r bir alim, jurnalist b\u00fct\u00fcnl\u00fckd\u0259 \u201cq\u0259l\u0259m\u00e7alanlar\u201d \u00f6z k\u0259ndl\u0259rinin, q\u0259s\u0259b\u0259l\u0259rinin, \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin tarixini yazma\u011fa t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs g\u00f6st\u0259rsinl\u0259r. Do\u011frudur, bu, \u00e7\u0259tindir, lakin faydal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki bir h\u0259qiq\u0259tdir ki, tarix\u00e7il\u0259r \u00fcmumi tarix yaz\u0131rlar v\u0259 h\u0259r bir ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sinin tarixini h\u0259min yerin sakinl\u0259ri q\u0259d\u0259r d\u0259qiq bilm\u0259zl\u0259r&#8230;\u201d.\u00a0 Ziya\u00a0 B\u00fcnyadov [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Z\u0259rdab.com\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2014-02-11T04:00:22+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2023-12-04T10:56:07+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/eldeniz-hesenov.png\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"54 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\"},\"headline\":\"Professor Eld\u0259niz H\u0259s\u0259nov Z\u0259rdab\u0131n tarixin\u0259 dair maraql\u0131 faktlar \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xard\u0131\",\"datePublished\":\"2014-02-11T04:00:22+00:00\",\"dateModified\":\"2023-12-04T10:56:07+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521\"},\"wordCount\":16463,\"commentCount\":0,\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/eldeniz-hesenov.png\",\"articleSection\":[\"Z\u018fRDABIN TAR\u0130X\u0130\"],\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521\",\"name\":\"Professor Eld\u0259niz H\u0259s\u0259nov Z\u0259rdab\u0131n tarixin\u0259 dair maraql\u0131 faktlar \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xard\u0131 - Z\u0259rdab.com\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/eldeniz-hesenov.png\",\"datePublished\":\"2014-02-11T04:00:22+00:00\",\"dateModified\":\"2023-12-04T10:56:07+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/eldeniz-hesenov.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/eldeniz-hesenov.png\",\"width\":235,\"height\":313,\"caption\":\"Eld\u0259niz H\u0259s\u0259nov, Aqrar elml\u0259ri \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, Beyn\u0259lxalq Ekoenergetika Akademiyas\u0131n\u0131n ekologiya \u00fczr\u0259 professoru, Az\u0259rbaycan Jurnalistl\u0259r v\u0259 Yaz\u0131\u00e7\u0131lar Birliyinin \u00fczv\u00fc, \u201cQ\u0131z\u0131l q\u0259l\u0259m\u201d, \u201cAli Media\u201d m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131, Z\u0259rdabi\u015f\u00fcnas\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Professor Eld\u0259niz H\u0259s\u0259nov Z\u0259rdab\u0131n tarixin\u0259 dair maraql\u0131 faktlar \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xard\u0131\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/\",\"name\":\"Z\u0259rdab.com\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"admin\"},\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Professor Eld\u0259niz H\u0259s\u0259nov Z\u0259rdab\u0131n tarixin\u0259 dair maraql\u0131 faktlar \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xard\u0131 - Z\u0259rdab.com","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521","og_locale":"az_AZ","og_type":"article","og_title":"Professor Eld\u0259niz H\u0259s\u0259nov Z\u0259rdab\u0131n tarixin\u0259 dair maraql\u0131 faktlar \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xard\u0131 - Z\u0259rdab.com","og_description":"Tarixi abid\u0259l\u0259rimizi ya\u015fatmal\u0131, etnoqrafiyam\u0131z\u0131, arxeologiyam\u0131z\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259li v\u0259 onlar\u0131 tarixi yadda\u015f olaraq kitablara k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259liyik! \u00a0\u201cH\u0259r bir alim, jurnalist b\u00fct\u00fcnl\u00fckd\u0259 \u201cq\u0259l\u0259m\u00e7alanlar\u201d \u00f6z k\u0259ndl\u0259rinin, q\u0259s\u0259b\u0259l\u0259rinin, \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin tarixini yazma\u011fa t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs g\u00f6st\u0259rsinl\u0259r. Do\u011frudur, bu, \u00e7\u0259tindir, lakin faydal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki bir h\u0259qiq\u0259tdir ki, tarix\u00e7il\u0259r \u00fcmumi tarix yaz\u0131rlar v\u0259 h\u0259r bir ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sinin tarixini h\u0259min yerin sakinl\u0259ri q\u0259d\u0259r d\u0259qiq bilm\u0259zl\u0259r&#8230;\u201d.\u00a0 Ziya\u00a0 B\u00fcnyadov [&hellip;]","og_url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521","og_site_name":"Z\u0259rdab.com","article_published_time":"2014-02-11T04:00:22+00:00","article_modified_time":"2023-12-04T10:56:07+00:00","og_image":[{"url":"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/eldeniz-hesenov.png","type":"","width":"","height":""}],"author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"54 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136"},"headline":"Professor Eld\u0259niz H\u0259s\u0259nov Z\u0259rdab\u0131n tarixin\u0259 dair maraql\u0131 faktlar \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xard\u0131","datePublished":"2014-02-11T04:00:22+00:00","dateModified":"2023-12-04T10:56:07+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521"},"wordCount":16463,"commentCount":0,"image":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/eldeniz-hesenov.png","articleSection":["Z\u018fRDABIN TAR\u0130X\u0130"],"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521","name":"Professor Eld\u0259niz H\u0259s\u0259nov Z\u0259rdab\u0131n tarixin\u0259 dair maraql\u0131 faktlar \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xard\u0131 - Z\u0259rdab.com","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/eldeniz-hesenov.png","datePublished":"2014-02-11T04:00:22+00:00","dateModified":"2023-12-04T10:56:07+00:00","author":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521#breadcrumb"},"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521#primaryimage","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/eldeniz-hesenov.png","contentUrl":"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/eldeniz-hesenov.png","width":235,"height":313,"caption":"Eld\u0259niz H\u0259s\u0259nov, Aqrar elml\u0259ri \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, Beyn\u0259lxalq Ekoenergetika Akademiyas\u0131n\u0131n ekologiya \u00fczr\u0259 professoru, Az\u0259rbaycan Jurnalistl\u0259r v\u0259 Yaz\u0131\u00e7\u0131lar Birliyinin \u00fczv\u00fc, \u201cQ\u0131z\u0131l q\u0259l\u0259m\u201d, \u201cAli Media\u201d m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131, Z\u0259rdabi\u015f\u00fcnas"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=14521#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.zerdab.com\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Professor Eld\u0259niz H\u0259s\u0259nov Z\u0259rdab\u0131n tarixin\u0259 dair maraql\u0131 faktlar \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xard\u0131"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#website","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/","name":"Z\u0259rdab.com","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.zerdab.com\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"az"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g","caption":"admin"},"url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/14521","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=14521"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/14521\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":30517,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/14521\/revisions\/30517"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=14521"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=14521"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=14521"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}