{"id":23124,"date":"2016-07-16T16:34:44","date_gmt":"2016-07-16T12:34:44","guid":{"rendered":"http:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124"},"modified":"2023-10-20T16:25:18","modified_gmt":"2023-10-20T12:25:18","slug":"h%c9%99s%c9%99n-b%c9%99y-z%c9%99rdabinin-omur-yolu-bu-romanda-faci%c9%99l%c9%99ri-il%c9%99-genis-t%c9%99svir-olunub","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124","title":{"rendered":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin \u00f6m\u00fcr yolunu faci\u0259l\u0259ri il\u0259 geni\u015f t\u0259svir ed\u0259n roman"},"content":{"rendered":"<p><strong>\u00d6mr\u00fcn\u00fc mill\u0259t v\u0259 xalq yolunda m\u00fcbariz\u0259l\u0259r\u0259 h\u0259sr etmi\u015f b\u00f6y\u00fck\u00a0\u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin yadda\u015flarda qalmas\u0131n\u0131n, onlar\u0131n m\u0259kt\u0259b s\u0259viyy\u0259sin\u0259 y\u00fcks\u0259lmi\u015f yarad\u0131c\u0131l\u0131q f\u0259aliyy\u0259tinin yeni n\u0259sl\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259sinin \u00e7ox \u00f6n\u0259mli \u00fcsullar\u0131ndan biri h\u0259min dahil\u0259rin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n m\u00fcxt\u0259lif istiqam\u0259tl\u0259rinin g\u00fcc\u00fc il\u0259 s\u0259n\u0259t\u0259 g\u0259tirilm\u0259sidir.<\/strong><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n Nizami G\u0259nc\u0259vi kimi d\u00fcha sahibinin M.S.Ordubadi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00fcc\u00fc il\u0259 &#8220;Q\u0131l\u0131nc v\u0259 q\u0259l\u0259m&#8221; roman\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si, Molla P\u0259nah Vaqif b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fcn\u00fcn S.Vur\u011fun ustadl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 &#8220;Vaqif&#8221; pyesind\u0259 yenid\u0259n canland\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 s. kimi onlarca fakt s\u00fcbut edir ki, bir s\u0131ra hallarda xalq v\u0259 mill\u0259t onun yolunda h\u0259r c\u00fcr zill\u0259tl\u0259r\u0259 qatla\u015fm\u0131\u015f b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rini b\u0259z\u0259n v\u0259 b\u0259lk\u0259 d\u0259 daha \u00e7ox onlar\u0131n obrazla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259n tan\u0131ya bilirl\u0259r. \u018flb\u0259tt\u0259, tarix\u0259 \u00e7evrilmi\u015f bu \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin h\u0259yat v\u0259 f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rini t\u0259dqiq ed\u0259n elmi \u0259s\u0259rl\u0259rin \u00fcz\u0259rin\u0259 he\u00e7 bir k\u00f6lg\u0259 salmadan c\u0259sar\u0259tl\u0259 dey\u0259 bil\u0259rik ki, x\u00fcsusil\u0259 b\u0259dii s\u00f6z\u0259, s\u0259n\u0259t\u0259 mara\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn zamanlarda y\u00fcks\u0259k olan Az\u0259rbaycan xalq\u0131 \u00f6z tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rini bu formatda daha tez v\u0259 daha d\u0259rind\u0259n qiym\u0259tl\u0259ndir\u0259 bilir. Etiraf ed\u0259k ki, bu g\u00fcnk\u00fc ya\u015fl\u0131 n\u0259slin u\u015faq \u00e7a\u011flar\u0131ndan tutmu\u015f, indiki cavan n\u0259sl\u0259 q\u0259d\u0259r h\u0259r k\u0259sin Molla P\u0259nah Vaqif haqq\u0131nda m\u00fck\u0259mm\u0259l t\u0259s\u0259vv\u00fcr\u00fc birba\u015fa S.Vur\u011funun bu m\u00f6vzuda xalq aras\u0131nda m\u0259\u015fhur olan eyni adl\u0131 pyesi il\u0259 daha \u00e7ox ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r v\u0259 \u00fcnl\u00fc tarixi hadis\u0259l\u0259rin b\u0259dii s\u0259n\u0259t d\u00fcnyas\u0131na g\u0259tirilm\u0259si n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7\u0259tin v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b bir hadis\u0259 olsa da, d\u00fcnya miqyas\u0131nda bel\u0259 faktlar \u00f6z\u00fcn\u0259 yer alm\u0131\u015f v\u0259 y\u0259qin ki, h\u0259mi\u015f\u0259 alacaqd\u0131r. \u00c7\u00fcnki bu \u00e7\u0259tin problem\u0259 yarad\u0131c\u0131 m\u00fcnasib\u0259t s\u0259n\u0259tkar\u0131n t\u0259kc\u0259 b\u0259dii t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn\u00fcn ifad\u0259 m\u0259hsulu deyil, h\u0259m d\u0259 ictimai mara\u011fa, mill\u0259t v\u0259 xalq mara\u011f\u0131na xidm\u0259t ist\u0259yi il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Elmi al\u0259md\u0259 az\u0259rbaycan\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n apar\u0131c\u0131 ideoloqlar\u0131ndan biri kimi, istedadl\u0131 \u015fair v\u0259 publisist kimi tan\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z Sona xan\u0131m V\u0259liyeva \u00f6z\u00fc polifonik yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda daim m\u00fck\u0259mm\u0259l bir az\u0259rbaycan\u00e7\u0131 kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f etm\u0259kd\u0259dir. Onun elmi v\u0259 b\u0259dii \u0259s\u0259rl\u0259rinin ham\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycan v\u0259 az\u0259rbaycan\u00e7\u0131l\u0131q, Qaraba\u011f d\u0259rdi \u00f6n planda g\u00f6r\u00fcnm\u0259kd\u0259dir. Sona xan\u0131m Az\u0259rbaycan ger\u00e7\u0259kliyinin bir \u00e7ox tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rinin yenid\u0259n g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259tirilm\u0259si v\u0259 yeni n\u0259sl\u0259 tamamil\u0259 yeni rakursda \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 sah\u0259sind\u0259 misilsiz xidm\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259kd\u0259dir. H\u00fcseyn Cavid d\u00fcnyas\u0131na m\u00fcxt\u0259lif istiqam\u0259td\u0259n yeni yana\u015fmalar, \u015fairin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 \u00f6m\u00fcr yolunu \u0259ks etdir\u0259n kitablar\u0131n meydana \u00e7\u0131xmas\u0131, H\u00fcseyn Cavidin, M\u0259mm\u0259d Araz\u0131n yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na h\u0259sr olunmu\u015f yaz\u0131 m\u00fcsabiq\u0259l\u0259rinin t\u0259\u015fkili v\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si kimi ciddi t\u0259dbirl\u0259r Sona xan\u0131m\u0131, h\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l, bir v\u0259t\u0259nda\u015f kimi qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131ran faktlard\u0131r.<\/p>\n<p>Biz g\u00fcnl\u0259rin bir g\u00fcn\u00fcnd\u0259 Sona V\u0259liyevan\u0131n da yarad\u0131c\u0131l\u0131q v\u0259 t\u0259dqiqat\u00e7\u0131l\u0131q f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n haqq yolundak\u0131 m\u00fcbariz\u0259sinin f\u0259daisi, milli m\u0259tbuat\u0131m\u0131z\u0131n yarad\u0131c\u0131s\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin s\u0259c\u0259r\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00e7ox maraql\u0131 bir \u0259s\u0259rin geni\u015f t\u0259qdimat\u0131nda i\u015ftirak etdik. Bu t\u0259qdimat m\u0259rasimind\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n h\u0259r k\u0259sin \u00e7\u0259tinlikl\u0259 \u0259rs\u0259y\u0259 g\u0259l\u0259n bu kitaba g\u00f6r\u0259 t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar qrupuna sevgisini g\u00f6rd\u00fck. Onda Sona xan\u0131m V\u0259liyevan\u0131n lakonik bir \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda onun H.Z\u0259rdabinin h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131q yolu bar\u0259d\u0259 tamamil\u0259 yeni faktlar ortaya qoymas\u0131 v\u0259 bu yeni faktlar\u0131 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus \u015f\u0259kild\u0259 interpretasiyas\u0131 m\u0259n\u0259 \u00e7ox t\u0259sir etdi. Amma o anda m\u0259n he\u00e7 t\u0259s\u0259vv\u00fcr etm\u0259zdim ki, alim kimi, \u015fair kimi tan\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z Sona xan\u0131m o g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259n c\u0259mi bir ne\u00e7\u0259 ay sonra bu b\u00f6y\u00fck Az\u0259rbaycan maarif\u00e7isi haqq\u0131nda b\u00fct\u00f6v bir tarixi roman qoyacaq <img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/525.az\/img\/pics\/large\/65193_d6vze5j32v.jpg\" alt=\"\" align=\"right\" border=\"0\" hspace=\"0\" \/>ortaya. \u0130ndi &#8220;\u0130\u015f\u0131\u011fa ged\u0259n yol&#8221; adl\u0131 bir m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m roman m\u0259nim qar\u015f\u0131mdad\u0131r. \u018flli \u00e7ap v\u0259r\u0259qin\u0259 yax\u0131n (nab\u0259l\u0259d oxucu \u00fc\u00e7\u00fcn deyim ki, \u0259lli \u00e7ap v\u0259r\u0259qi t\u0259xmin\u0259n 800 s\u0259hif\u0259 dem\u0259kdir) bu roman\u0131 m\u0259n tez oxudum. V\u0259 bu tezoxumaql\u0131\u011f\u0131n iki \u0259sas s\u0259b\u0259bi vard\u0131: Birincisi, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi, y\u0259qin ki, h\u0259r k\u0259sd\u0259n \u00e7ox jurnalistl\u0259rin &#8211; o c\u00fcml\u0259d\u0259n, m\u0259nim mara\u011f\u0131mdad\u0131r, ikincisi, roman\u0131n son d\u0259r\u0259c\u0259 ustal\u0131qla, yeni v\u0259 orijinal yarad\u0131c\u0131l\u0131q format\u0131nda q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>&#8220;\u0130\u015f\u0131\u011fa ged\u0259n yol&#8221; Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u0259v\u0259zolunmaz ziyal\u0131s\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131, m\u00fcbariz\u0259l\u0259rl\u0259 dolu f\u0259aliyy\u0259tinin roman ifad\u0259sidir. El\u0259 buradaca qeyd edim ki, tarixi roman bir janr format\u0131 olaraq m\u00fc\u0259llifd\u0259n b\u0259dii ustal\u0131q kimi bir keyfiyy\u0259td\u0259n daha \u00e7ox q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 tarixi v\u0259 bu tarixin hadis\u0259l\u0259rini m\u00fck\u0259mm\u0259l bilm\u0259yi &#8211; \u00f6yr\u0259nm\u0259yi t\u0259l\u0259b edir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259, tarix\u0259 i\u015f\u0131q salan h\u0259r bir \u0259s\u0259r b\u00fct\u00fcn t\u0259r\u0259fl\u0259ri il\u0259 b\u0259dii t\u0259x\u0259yy\u00fcl\u00fcn m\u0259hsulu olan \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259n ikiqat \u00e7\u0259tinliyi il\u0259 f\u0259rql\u0259nir.<\/p>\n<p>Sona V\u0259liyeva bu \u00e7\u0259tinliyi \u00f6z \u00e7iynin\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015f v\u0259 oxucuya m\u00fck\u0259mm\u0259l bir roman t\u0259qdim etmi\u015fdir. Kitab\u0131n anonsunda onun tematikas\u0131 v\u0259 mahiyy\u0259ti d\u0259qiq bir \u015f\u0259kild\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi t\u0259qdim olunur: &#8220;G\u00f6rk\u0259mli ziyal\u0131, Az\u0259rbaycan m\u0259tbuat\u0131n\u0131n banisi H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin ke\u00e7diyi a\u011f\u0131r, m\u0259\u015f\u0259qq\u0259tli h\u0259yat, yarad\u0131c\u0131l\u0131q\u00a0 v\u0259 maarif\u00e7ilik yolundan b\u0259hs ed\u0259n &#8220;\u0130\u015f\u0131\u011fa ged\u0259n yol&#8221; roman\u0131 bir \u015f\u0259xsin timsal\u0131nda xalq\u0131n m\u0259d\u0259niyy\u0259t, \u0259d\u0259biyyat, bir s\u00f6zl\u0259, ziyal\u0131l\u0131q tarixin\u0259 i\u015f\u0131q sal\u0131r. Roman b\u0259lli bir d\u00f6vr \u0259rzind\u0259ki Az\u0259rbaycan ziyal\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n tarixi hesab oluna bil\u0259r&#8221;. Bu \u015f\u0259rh, h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259, tarixi roman\u0131n mahiyy\u0259tini a\u00e7\u0131r. Roman\u0131n ad se\u00e7imi \u00e7ox u\u011furludur: &#8220;\u0130\u015f\u0131\u011fa ged\u0259n yol&#8221;! Bu ad bir t\u0259r\u0259fd\u0259n m\u00fc\u0259llifin yaratd\u0131\u011f\u0131 obraz\u0131n Tanr\u0131dan g\u0259l\u0259n i\u015f\u0131ql\u0131 \u0259m\u0259ll\u0259rini v\u0259 \u0259m\u0259ll\u0259r\u0259 m\u00fct\u0259nasib xarakterini tamamlay\u0131rsa, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n maarif\u00e7i bir insan\u0131n maarif\u00e7ilikd\u0259n g\u0259l\u0259n ist\u0259kl\u0259rind\u0259n qaynaqlan\u0131r.<\/p>\n<p>&#8220;\u0130\u015f\u0131\u011fa ged\u0259n yol&#8221; ad\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fcnd\u0259 bir f\u0259ls\u0259fi mahiyy\u0259t oldu\u011fu g\u00f6z qaba\u011f\u0131ndad\u0131r. Bu f\u0259ls\u0259f\u0259 m\u00fc\u0259llifin h\u0259r s\u0259hif\u0259d\u0259 d\u00fcnyaya, m\u00fchit\u0259, mill\u0259t d\u0259rdin\u0259 bax\u0131\u015f\u0131n\u0131 ifad\u0259 ed\u0259n fikirl\u0259rind\u0259 \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r. Bel\u0259 anlarda yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n \u00e7ox zaman \u0259sas obraz\u0131n daim bir istiqam\u0259td\u0259 olan yuxular\u0131n\u0131, bir s\u0131ra hallarda is\u0259 &#8220;bel\u0259 deyirl\u0259r&#8221; kimi t\u0259vaz\u00f6karl\u0131\u011fa \u00e7\u0259k\u0259n ifad\u0259 il\u0259 \u00f6z fikirl\u0259rini oxucu il\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015fm\u0259si maraql\u0131 f\u0259ls\u0259fi d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259r\u0259 yol a\u00e7\u0131r.<\/p>\n<p>Roman H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin lap u\u015faql\u0131q ill\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq ke\u015fm\u0259ke\u015fli \u00f6mr\u00fcn\u00fcn son m\u0259nzilin\u0259d\u0259k olan bir d\u00f6vr\u00fc \u0259hat\u0259 edir. Heyr\u0259t do\u011furan odur ki, m\u00fc\u0259llif bu b\u00f6y\u00fck d\u00f6vr\u00fcn hadis\u0259 v\u0259 faktlar\u0131n\u0131, insanlar\u0131n\u0131, zaman\u0131n \u00e7ox\u00e7e\u015fidli gedi\u015fl\u0259rini son d\u0259r\u0259c\u0259 d\u0259qiq boyalarla biz\u0259 t\u0259qdim edir. H\u0259s\u0259n b\u0259yin u\u015faql\u0131q ill\u0259rinin Z\u0259rdab h\u0259yat\u0131, Z\u0259rdab\u0131n region v\u0259 milli koloriti, onun ata-anas\u0131, yax\u0131nlar\u0131 v\u0259 \u0259traf\u0131 haqq\u0131nda b\u0259dii \u00fcslubun z\u0259ngin \u00e7alarlar\u0131 il\u0259 ifad\u0259si d\u0259 oxucunu \u00e7ox raz\u0131 sal\u0131r.<\/p>\n<p>Yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n bel\u0259 m\u0259qamlarda t\u0259svir etdiyi insanlar\u0131n qohumluq, simsarl\u0131q \u0259laq\u0259l\u0259rini, d\u00f6vr\u00fcn, k\u0259ndin v\u0259 insanlar\u0131n xarakterin\u0259 ba\u011fl\u0131 d\u0259rin v\u0259 d\u0259qiq bilgil\u0259r\u0259 malik oldu\u011fu h\u0259r s\u0259tird\u0259, h\u0259r s\u0259hif\u0259d\u0259 hiss olunmaqdad\u0131r. Sona xan\u0131m\u0131n Qaraba\u011fa bu q\u0259d\u0259r m\u0259h\u0259bb\u0259ti b\u0259lk\u0259 d\u0259 bu b\u00f6lg\u0259nin indiki d\u0259rdi il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Poeziyas\u0131nda Qaraba\u011f m\u00f6vzusunun ilk yerd\u0259 dayand\u0131\u011f\u0131 Sona xan\u0131m bu \u0259s\u0259rinin d\u0259 laz\u0131mi m\u0259qamlar\u0131nda Qaraba\u011fa sevgisini \u00fcr\u0259kd\u0259n ifad\u0259 edir. H\u0259s\u0259nin atas\u0131 S\u0259lim b\u0259yin A\u011fcab\u0259di b\u0259yl\u0259rind\u0259n olan Ab\u0131\u015f b\u0259yin o\u011flu Hiday\u0259tin q\u0131z\u0131 M\u0259nz\u0259r xan\u0131mla evl\u0259nm\u0259sini m\u00fc\u0259llif romanda &#8220;Tanr\u0131n\u0131n tale qism\u0259ti&#8221; kimi qiym\u0259tl\u0259ndirir. S\u0259lim b\u0259yin qaraba\u011fl\u0131 q\u0131zla izdivac\u0131n\u0131 cani-dild\u0259n b\u0259y\u0259n\u0259n atas\u0131 R\u0259him b\u0259y o\u011fluna deyir: &#8220;S\u0259lim, s\u0259nin a\u011fl\u0131na heyranam, o\u011flum. S\u0259nin \u00f6m\u00fcr-g\u00fcn yolda\u015f\u0131 se\u00e7imin d\u0259 m\u0259nim \u00fcr\u0259yimc\u0259 oldu, indis\u0259 \u00f6vladlar\u0131na verdiyin t\u0259rbiy\u0259&#8230; D\u00fcn\u0259n bax\u0131ram, M\u0259nz\u0259r H\u0259s\u0259n\u0259 \u00d6m\u0259r X\u0259yyamdan, Nizamid\u0259n \u015feirl\u0259r oxuyur. \u00dcr\u0259yim a\u00e7\u0131ld\u0131. Qaraba\u011fl\u0131lar m\u0259rdlikd\u0259, c\u0259surluqda, a\u011f\u0131lda m\u0259nim h\u00f6rm\u0259timi \u00e7oxdan qazan\u0131blar. Onlarla qohumlu\u011fu Allah biz\u0259 r\u0259va g\u00f6rd\u00fc. Bu g\u00fcn d\u0259 g\u0259lini kitab oxuyan g\u00f6rd\u00fcm, dedim ki, n\u0259 oxuyursan, q\u0131z\u0131m? Dedi ki, M\u0259hs\u0259ti G\u0259nc\u0259vini&#8221;&#8230; R\u0259him b\u0259yin dilind\u0259n s\u00f6yl\u0259nil\u0259n bu fikirl\u0259r, \u0259slind\u0259, yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n Qaraba\u011fa \u00f6z qiym\u0259ti kimi d\u0259 q\u0259bul edilm\u0259lidir.<\/p>\n<p>Yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n Qaraba\u011f sevgisin\u0259 daha bir misal: Tarixi ara\u015fd\u0131rmalardan v\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin \u00f6z xatir\u0259l\u0259rind\u0259n ayd\u0131n olur ki, bu b\u00f6y\u00fck ziyal\u0131n\u0131n kas\u0131b u\u015faqlar\u0131n\u0131 oxutmaq m\u0259qs\u0259di il\u0259 t\u0259\u015fkil etdiyi xeyriyy\u0259 c\u0259miyy\u0259tin\u0259 etinas\u0131zl\u0131q g\u00f6st\u0259r\u0259n b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259n biri d\u0259 Qaraba\u011f, Qaraba\u011f varl\u0131lar\u0131 olmu\u015fdur. Ke\u00e7mi\u015fd\u0259 qalm\u0131\u015f bu fakt\u0131 x\u00fcsusi olaraq qabartma\u011fa c\u0259hd ed\u0259n b\u0259zi t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lardan f\u0259rqli olaraq Sona xan\u0131m yaral\u0131 Qaraba\u011f\u0131n yaral\u0131 yerin\u0259 toxunma\u011f\u0131 r\u0259va g\u00f6rm\u0259yib. Xeyriyy\u0259 c\u0259miyy\u0259tin\u0259 etinas\u0131zl\u0131q fakt\u0131n\u0131 ke\u00e7mi\u015fd\u0259 qalan bir narahatl\u0131q kimi \u00fcmumi \u015f\u0259kild\u0259 qeyd edir.<\/p>\n<p>&#8220;\u0130\u015f\u0131\u011fa ged\u0259n yol&#8221; roman\u0131 birba\u015fa tarixi hadis\u0259l\u0259r\u0259 s\u00f6yk\u0259nir v\u0259 x\u00fcsusi yaz\u0131\u00e7\u0131 z\u0259hm\u0259ti il\u0259 bu hadis\u0259l\u0259rin d\u0259qiq l\u00f6vh\u0259l\u0259rini c\u0131z\u0131r. Roman H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin u\u015faql\u0131q \u00e7a\u011f\u0131ndan tutmu\u015f b\u00fct\u00fcn \u00f6m\u00fcr yolunu xronoloji qaydada &#8211; ard\u0131c\u0131l ill\u0259rl\u0259 oxucuya t\u0259qdim edir. Burda maraql\u0131 bir n\u0259z\u0259ri m\u0259s\u0259l\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r ortaya: H\u0259r bir b\u0259dii \u0259s\u0259r s\u0259n\u0259tkar\u0131n estetik ideal\u0131n\u0131n ifad\u0259sidir. Birba\u015fa b\u0259dii t\u0259x\u0259yy\u00fcl\u00fcn yaratd\u0131\u011f\u0131 b\u0259dii obrazlar v\u0259 \u00fcst\u0259g\u0259l m\u00fc\u0259llifin \u00f6z se\u00e7imind\u0259n as\u0131l\u0131 olan tematika estetik ideal\u0131n t\u0259qdimin\u0259 m\u00fcnbit \u015f\u0259rait yarad\u0131r. Bel\u0259 halda m\u00fc\u0259llif yaratd\u0131\u011f\u0131 obraza \u00f6z ist\u0259yind\u0259n as\u0131l\u0131 olaraq onun estetik ideal\u0131n\u0131 formala\u015fd\u0131ran h\u0259r c\u00fcr boyalar qat\u0131r. B\u0259s h\u0259yat\u0131 v\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti tarixi ara\u015fd\u0131rmalardan c\u0259miyy\u0259t\u0259 m\u0259lum olan insan\u0131n m\u00fc\u0259llif amal\u0131na uy\u011fun obraz\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131nda b\u0259dii t\u0259x\u0259yy\u00fcl\u00fcn art\u0131ql\u0131\u011f\u0131 art\u0131q g\u00f6r\u00fcns\u0259 nec\u0259? Bax bu yerd\u0259 s\u0259n\u0259tkar \u00f6z\u00fcn\u0259 el\u0259 m\u0259lum insan se\u00e7ir ki, o insan\u0131n \u00f6z\u00fc, onun varl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 h\u0259yat\u0131 oxucuya t\u0259qdim olunacaq ideal obraz s\u0259viyy\u0259sind\u0259 olur. Bu m\u0259qamda h\u0259yatda olmu\u015f tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tin se\u00e7ilm\u0259si roman\u0131n (yaxud h\u0259r hans\u0131 bir \u0259s\u0259rin) s\u0259n\u0259tkarl\u0131q c\u0259h\u0259tinin \u0259sas komponentini t\u0259\u015fkil edir. &#8220;\u0130\u015f\u0131\u011fa ged\u0259n yol&#8221; roman\u0131ndak\u0131 bu se\u00e7im &#8211; H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi se\u00e7imi m\u0259hz bu insan\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fcn estetik ideal s\u0259viyy\u0259sind\u0259 olmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Qay\u0131daq roman\u0131n H\u0259s\u0259n b\u0259yin \u00f6m\u00fcr yoluna ba\u011fl\u0131 xronoloji format\u0131na. Tarix 1848-ci ilin iyul g\u00fcnl\u0259ri il\u0259 ba\u015flay\u0131b 1907-ci ill\u0259 bitir. Birinci tarixd\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi alt\u0131 ya\u015f\u0131ndad\u0131r, sonuncu tarix b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsiyy\u0259tin, mill\u0259t f\u0259daisinin d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fdiyi m\u0259qam\u0131 \u0259hat\u0259 edir. Altm\u0131\u015f be\u015f illik bir \u00f6m\u00fcr yolu. Bu \u00f6m\u00fcr yolu t\u0259kc\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259yin deyil, onun m\u00fchitinin, Az\u0259rbaycan maarif\u00e7ilik x\u0259ttinin, mill\u0259tin t\u0259r\u0259qqisi yolunda h\u0259yat\u0131n\u0131 qurban ver\u0259n onlarca insan\u0131n \u00f6m\u00fcr yoludur. Bu h\u0259yat yolunda H\u0259s\u0259n b\u0259y bir fondur, yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n s\u00f6yk\u0259ndiyi nizaml\u0131 bir x\u0259tdir. Bu x\u0259ttin i\u00e7ind\u0259 Az\u0259rbaycan, Rusiya, G\u00fcrc\u00fcstan, Kr\u0131m v\u0259 s. m\u0259kanlar t\u0259rkibind\u0259ki ictimai hadis\u0259l\u0259r, maarif\u00e7ilik h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n g\u00f6rk\u0259mli xadiml\u0259ri var. Biz H\u0259s\u0259n b\u0259yin yeti\u015fm\u0259sind\u0259 xidm\u0259ti olan do\u011fmalar\u0131ndan tutmu\u015f xalq\u0131m\u0131z\u0131n milli f\u0259xri say\u0131lan M.F.Axundov, S.\u018f.\u015eirvani, N.B.V\u0259zirov, \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu, Ziya G\u00f6yalp, \u018f.H\u00fcseynzad\u0259 v\u0259 s. kimi onlarca ziyal\u0131m\u0131z\u0131n s\u0259n\u0259dli-b\u0259dii obraz\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u0259kd\u0259yik. Roman\u0131n maraql\u0131 faktlar\u0131ndan biri XIX \u0259srin ortalar\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n co\u011frafi m\u00fchiti v\u0259 bu co\u011frafiyan\u0131n d\u00f6vr\u0259 ba\u011fl\u0131 tarixi m\u0259nz\u0259r\u0259sinin t\u0259sviridir. Az\u0259rbaycan\u0131n bu \u00e7a\u011fdak\u0131 durumunu &#8211; siyasi, ictimai, milli koloritini ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yaz\u0131\u00e7\u0131 \u00e7ox maraql\u0131 bir vasit\u0259d\u0259n istifad\u0259 etmi\u015fdir. \u018flb\u0259tt\u0259, bu t\u0259svirl\u0259rd\u0259 Z\u0259rdab v\u0259 Bak\u0131 m\u00fchiti ayr\u0131ca t\u0259qdim olunur v\u0259 bu regionlar \u0259s\u0259r\u0259 t\u0259bii olaraq g\u0259tirilir. H\u0259s\u0259n b\u0259yin h\u0259yat\u0131 v\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 olan bu yerl\u0259r romanda m\u00fctl\u0259q \u00f6z \u0259ksini tapmal\u0131 idi. B\u0259s dig\u0259r regionlar, V\u0259t\u0259nimizin H\u0259s\u0259n b\u0259yin h\u0259yat\u0131 il\u0259 birba\u015fa ba\u011fl\u0131 olmayan co\u011frafiyas\u0131n\u0131 hans\u0131 s\u0259b\u0259bl\u0259 \u0259s\u0259r\u0259 g\u0259tirm\u0259k olard\u0131? Sona xan\u0131m V\u0259liyeva bunun \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox t\u0259bii v\u0259 qanunauy\u011fun bir priyom se\u00e7ib: H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin Bak\u0131 Realn\u0131 M\u0259kt\u0259bind\u0259ki m\u00fc\u0259llimlik ill\u0259rind\u0259 t\u0259\u015fkil etdiyi Xeyriyy\u0259\u00e7ilik C\u0259miyy\u0259tini ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6lk\u0259mizin Nax\u00e7\u0131van, Quba, \u015eamax\u0131, \u0130r\u0259van, Qaraba\u011f, \u015eu\u015fa kimi yerl\u0259rin\u0259 s\u0259f\u0259rl\u0259rinin s\u0259n\u0259dli-b\u0259dii t\u0259f\u0259rr\u00fcat\u0131 zaman\u0131 bu regionlar\u0131n tarixi x\u00fcsusi diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 olur. Bu tarixi qeydl\u0259r bir t\u0259r\u0259fd\u0259n d\u0259qiq s\u0259n\u0259dl\u0259r\u0259 m\u00fcraci\u0259ti il\u0259, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n bu s\u0259n\u0259dl\u0259r\u0259 qat\u0131lan b\u0259dii detallar\u0131 il\u0259 oxucuda d\u00f6vr\u00fcn, co\u011frafiyan\u0131n xarakterin\u0259 ba\u011fl\u0131 yeni v\u0259 m\u00fck\u0259mm\u0259l bilgil\u0259r formala\u015fd\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>Amma h\u0259r \u015fey H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin \u00f6m\u00fcr yoluna ba\u011fl\u0131d\u0131r. Yaz\u0131\u00e7\u0131 M\u0259likovlar ail\u0259sinin xarakteri il\u0259 son d\u0259r\u0259c\u0259 milli l\u0259yaq\u0259t simvoluna \u00e7evril\u0259n \u00fcmumil\u0259\u015fdirilmi\u015f bir Az\u0259rbaycan ail\u0259sinin milliliy\u0259 ba\u011fl\u0131 cizgil\u0259rini q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131r. V\u0259t\u0259n\u0259, mill\u0259t\u0259 ba\u011fl\u0131 bu ail\u0259nin sevimli v\u0259 h\u0259l\u0259 u\u015faqk\u0259n \u00f6z qabiliyy\u0259ti il\u0259 h\u0259r k\u0259si &#8211; \u015eamax\u0131 gimnaziyas\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259lliml\u0259rind\u0259n tutmu\u015f Moskva universitetinin rektorunad\u0259k h\u0259r k\u0259si heyran qoyan H\u0259s\u0259n b\u0259yin milli k\u00f6k\u0259, milli l\u0259yaq\u0259t\u0259 ba\u011fl\u0131 xarakteri yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n t\u0259svirind\u0259 h\u0259r bir oxucunun \u00fcr\u0259yin\u0259 yol tap\u0131r. H\u0259s\u0259n b\u0259yin mill\u0259t\u0259, V\u0259t\u0259n\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 onun Moskvada qal\u0131b i\u015fl\u0259m\u0259k, universitet rektorunun q\u0131z\u0131na evl\u0259nm\u0259k v\u0259 bununla da b\u0259lk\u0259 sakit v\u0259 xo\u015fb\u0259xt bir h\u0259yata sahib olmaq imkan\u0131ndan \u00e7ox-\u00e7ox yuxar\u0131da dayan\u0131r. Bu m\u0259qamlar indiki halda ona g\u00f6r\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n estetik ideal\u0131 s\u0259viyy\u0259sin\u0259 y\u00fcks\u0259lir ki, bu g\u00fcn Avropada, Amerikada t\u0259hsil alan y\u00fczl\u0259rl\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 t\u0259l\u0259b\u0259y\u0259 bir mesajd\u0131r, harada olursan-ol, mill\u0259t\u0259, V\u0259t\u0259n\u0259 ba\u011fl\u0131 ol &#8211; mesaj\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>B\u0259lk\u0259 el\u0259 \u0259s\u0259rd\u0259 imkans\u0131z az\u0259rbaycanl\u0131 u\u015faqlar\u0131n, q\u0131zlar\u0131n oxumas\u0131, savadlanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn ayr\u0131ca m\u0259kt\u0259b a\u00e7an Bak\u0131 milyon\u00e7usu Zeynalabdin Ta\u011f\u0131yevin metsenat f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 xeyli yer ay\u0131rmas\u0131 da m\u00fc\u0259llifin \u00e7a\u011fda\u015f imkanl\u0131lara mill\u0259t xeyrin\u0259 i\u015f g\u00f6rm\u0259k mesaj\u0131d\u0131r? Ax\u0131, h\u0259r bir tarixi roman\u0131n \u0259sas m\u0259qs\u0259dl\u0259rind\u0259n biri h\u0259m d\u0259 \u0259s\u0259rd\u0259 t\u0259svir olunan tarixin m\u00fcasirlikl\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r! Sona xan\u0131m V\u0259liyevan\u0131n XIX \u0259srin ikinci yar\u0131s\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f Az\u0259rbaycan maarif\u00e7il\u0259rini bu q\u0259d\u0259r sevgi il\u0259 t\u0259sviri, \u0259slind\u0259, m\u00fcasirl\u0259rimizi mill\u0259t\u0259 xidm\u0259t \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Potensial oxucu he\u00e7 d\u0259 z\u0259nn etm\u0259sin ki, &#8220;\u0130\u015f\u0131\u011fa ged\u0259n yol&#8221; roman\u0131 yaln\u0131z siyasi, ictimai, maarif\u00e7ilik m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Q\u0259tiyy\u0259n bel\u0259 deyil. Romanda H\u0259s\u0259n b\u0259yin atas\u0131 S\u0259lim b\u0259yin A\u011fcab\u0259did\u0259 rast g\u0259ldiyi v\u0259 taleyinin qism\u0259tin\u0259 \u00e7evril\u0259n M\u0259nz\u0259r xan\u0131m, Tiflis m\u0259kt\u0259bl\u0259rind\u0259n birind\u0259 m\u0259zun olan H\u0259nif\u0259 xan\u0131ma H\u0259s\u0259n b\u0259yin qeyri-adi m\u0259h\u0259bb\u0259ti \u00fcr\u0259kl\u0259ri riqq\u0259t\u0259 g\u0259tir\u0259n b\u0259dii s\u0259hn\u0259l\u0259rl\u0259 \u00e7ox z\u0259ngindir. H\u0259tta H\u0259s\u0259n b\u0259yl\u0259 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n sevgi mac\u0259ras\u0131 Az\u0259rbaycan a\u015f\u0131q dastanlar\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259r\u0259n sevgilil\u0259rin bir-birin\u0259 yuxuda buta verilm\u0259si il\u0259 \u00e7ox h\u0259mah\u0259ngdir. X\u00fcsusil\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259yin tale qism\u0259ti olan H\u0259mid\u0259 xan\u0131m\u0131n bir ev qad\u0131n\u0131, ictimai-yararl\u0131 qay\u011f\u0131lar\u0131 il\u0259 ya\u015fayan m\u00fck\u0259mm\u0259l bir ana kimi maraq do\u011furur.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin bioqrafiyas\u0131na az-\u00e7ox b\u0259l\u0259d olan h\u0259r k\u0259s onun polifonik f\u0259aliyy\u0259t istiqam\u0259tl\u0259rin\u0259 b\u0259l\u0259ddir. Bu b\u00f6y\u00fck V\u0259t\u0259n o\u011flunun \u00e7ox\u015fax\u0259li f\u0259aliyy\u0259t sistemini \u00fcmumil\u0259\u015fdirm\u0259k v\u0259 bu istiqam\u0259tl\u0259rin h\u0259r birinin daxili mahiyy\u0259tini, mexanizmini a\u00e7maq v\u0259 x\u00fcsusil\u0259 b\u0259dii m\u00fcst\u0259viy\u0259 g\u0259tirm\u0259k yaz\u0131\u00e7\u0131dan y\u00fcks\u0259k s\u0259n\u0259tkarl\u0131q bacar\u0131\u011f\u0131 t\u0259l\u0259b edir. Romanda balaca H\u0259s\u0259nin azman bir ziyal\u0131 s\u0259viyy\u0259sin\u0259, \u0259v\u0259zolunmaz bir maarif\u00e7i statusuna q\u0259d\u0259r y\u00fcks\u0259l\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi ad\u0131na q\u0259d\u0259r b\u00fct\u00fcn m\u0259qamlar\u0131n\u0131n maraql\u0131 t\u0259sviri vard\u0131r. \u015eamax\u0131, Tiflis, Moskvadak\u0131 t\u0259hsil ill\u0259rind\u0259 tamamil\u0259 formala\u015fm\u0131\u015f, mill\u0259t t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015fliyi il\u0259 meydana at\u0131lan H\u0259s\u0259n b\u0259yi yaz\u0131\u00e7\u0131 bel\u0259 xarakteriz\u0259 edir: &#8220;Onun \u00fc\u00e7\u00fcn mill\u0259tin h\u0259r bir \u00f6vlad\u0131 M\u0259likovlar ail\u0259sinin do\u011fma n\u00fcmay\u0259nd\u0259si q\u0259d\u0259r \u0259ziz idi. Xalq\u0131na m\u0259xsus h\u0259r bir faci\u0259 v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f qay\u011f\u0131s\u0131 h\u0259m d\u0259 ona, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 bu xalq\u0131n ali t\u0259hsilli o\u011flu H\u0259s\u0259n b\u0259y M\u0259likova aid idi&#8221;. Bu ali t\u0259hsilli g\u0259nc Bak\u0131ya &#8211; ilk i\u015f yerin\u0259 yollanark\u0259n m\u00fc\u0259llif onun i\u00e7ind\u0259n g\u0259l\u0259n arzular\u0131n\u0131 bel\u0259 ifad\u0259 edir:<\/p>\n<p>&#8220;M\u0259nim d\u0259rdli, \u0259zabke\u015f mill\u0259tim z\u00fclm, c\u0259hal\u0259t i\u00e7ind\u0259 bo\u011fuldu\u011fu bir m\u0259qamda m\u0259n rahat ya\u015faya bilm\u0259r\u0259m. Hara ayaq bas\u0131ramsa, h\u0259mi\u015f\u0259 insanlar\u0131n m\u00fc\u015fk\u00fcl\u00fc il\u0259 \u00fczl\u0259\u015fir\u0259m, onlar\u0131n \u00f6zl\u0259rind\u0259n \u00f6nc\u0259 d\u0259rdl\u0259ri qar\u015f\u0131ma \u00e7\u0131x\u0131r. Allah\u0131m, m\u0259n\u0259 h\u0259yatda ed\u0259c\u0259yim b\u00fct\u00fcn i\u015fl\u0259ri s\u0259n buyurdun, m\u0259nim taleyimi, h\u0259yat amal\u0131m\u0131 s\u0259n m\u00fc\u0259yy\u0259n etdin, indi m\u0259n\u0259 h\u0259m d\u0259 yet\u0259rinc\u0259 g\u00fcc v\u0259 irad\u0259 ver ki, sona q\u0259d\u0259r bu yolla ged\u0259 bilim. \u0130ndi m\u0259nim g\u00fcc\u00fcm, a\u011fl\u0131m, m\u0259n\u0259viyyat\u0131m, bir s\u00f6zl\u0259, h\u0259r \u015feyim \u00f6z\u00fcm\u0259 deyil, s\u0259n\u0259 m\u0259xsusdur. Xalq\u0131m\u0131n, mill\u0259timin d\u0259rdl\u0259rin\u0259 \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f\u0259ms\u0259, m\u0259n\u0259 bu yolda sona q\u0259d\u0259r d\u0259st\u0259k ol, yet\u0259rinc\u0259 g\u00fcc v\u0259 irad\u0259 ver, \u0259traf\u0131m\u0131n i\u015f\u0131ql\u0131, ziyal\u0131 adamlarla dolu olmas\u0131na, xeyirxah i\u015fl\u0259rd\u0259 onlarla birg\u0259 \u0259l-\u0259l\u0259 verm\u0259yim\u0259 \u015f\u0259rait yarat&#8221;.<\/p>\n<p>Bu b\u00f6y\u00fck ziyal\u0131n\u0131n, maarif\u00e7i insan\u0131n i\u00e7ind\u0259n g\u0259l\u0259n bu ist\u0259k, bu amal \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonuna q\u0259d\u0259r onunla qald\u0131. \u0130stismar olunan k\u0259ndlil\u0259r, har\u0131n m\u0259murlar\u0131n yalvar\u0131\u015flar\u0131na etinas\u0131zl\u0131q g\u00f6st\u0259rdikl\u0259ri zavall\u0131 insanlar H\u0259s\u0259n b\u0259yin m\u00fcdafi\u0259 etdiyi, d\u0259rdl\u0259rin\u0259 \u0259lac q\u0131ld\u0131\u011f\u0131 x\u00fcsusi bir z\u00fcmr\u0259dir. Yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n bu c\u0259h\u0259ti x\u00fcsusi qabartmas\u0131 da m\u00fcasirl\u0259rimiz\u0259 bir mesaj kimi s\u0259sl\u0259nir v\u0259 m\u0259nc\u0259, xalqa ba\u011fl\u0131 m\u00fck\u0259mm\u0259l insan obrazlar\u0131na bizim \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131zda h\u0259l\u0259 \u00e7ox ehtiyac var.<\/p>\n<p>Sona xan\u0131m V\u0259liyeva bir ziyal\u0131 \u00f6mr\u00fcn\u00fcn fonunda imperiya siyas\u0259tinin Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa, erm\u0259nil\u0259rd\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 bir al\u0259t kimi istifad\u0259si kimi fundamental tarixi hadis\u0259l\u0259rin b\u0259dii, bir s\u0131ra hallarda b\u0259dii-publisistik t\u0259svirini verm\u0259yi vacib saym\u0131\u015fd\u0131r. Tarixin bu g\u00fcn yenid\u0259n t\u0259krar\u0131 roman m\u00fc\u0259llifini bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 yenid\u0259n qaytar\u0131r v\u0259 tarix\u0259 bu yenid\u0259nqay\u0131tma m\u00fcasir oxucunu ay\u0131q-say\u0131ql\u0131\u011fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin maarif\u00e7ilik i\u015find\u0259 q\u0259zeti \u0259n b\u00f6y\u00fck vasit\u0259 hesab etm\u0259si v\u0259 ilk milli q\u0259zetimiz olan &#8220;\u018fkin\u00e7i&#8221;nin yarad\u0131lmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 g\u00f6st\u0259rdiyi \u015f\u00fcca\u0259t b\u0259lk\u0259 bu g\u00fcn \u00f6z qiym\u0259tini daha dol\u011fun tapmaqdad\u0131r.<\/p>\n<p>\u00dcmummilli liderimiz Heyd\u0259r \u018fliyev &#8220;Az\u0259rbaycanda milli m\u0259tbuat\u0131n yarad\u0131lmas\u0131n\u0131n 125 illiyi haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin F\u0259rman\u0131&#8221;nda &#8220;\u018fkin\u00e7i&#8221; q\u0259zetinin tarixi qiym\u0259tini vermi\u015f, onu \u0259rs\u0259y\u0259 g\u0259tirmi\u015f maarif\u00e7i ziyal\u0131lar\u0131 x\u00fcsusi xat\u0131rlam\u0131\u015fd\u0131r: &#8220;Milli m\u0259tbuat\u0131m\u0131z\u0131n b\u00fcn\u00f6vr\u0259si 1875-ci il iyulun 22-d\u0259 &#8220;\u018fkin\u00e7i&#8221; q\u0259zetinin ilk n\u00f6mr\u0259sinin n\u0259\u015fri il\u0259 qoyuldu. B\u00fct\u00fcn Qafqazda b\u00f6y\u00fck \u0259ks-s\u0259da do\u011furan bu q\u0259zetin na\u015firi d\u0259, redaktoru da, korrektoru da Az\u0259rbaycan milli maarif\u00e7ilik h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n banil\u0259rind\u0259n biri, t\u0259bi\u0259t\u015f\u00fcnas alim H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi idi. Q\u0259zetin \u0259rs\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259sind\u0259 Mirz\u0259 F\u0259t\u0259li Axundov, Seyid \u018fzim \u015eirvani, N\u0259c\u0259f b\u0259y V\u0259zirov, \u018fsg\u0259r A\u011fa Gorani v\u0259 ba\u015fqa ziyal\u0131lar\u0131n b\u00f6y\u00fck xidm\u0259tl\u0259ri olmu\u015fdur. D\u00f6vr\u00fcn\u00fcn g\u00f6rk\u0259mli maarif\u00e7il\u0259ri olan bu \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r &#8220;\u018fkin\u00e7i&#8221; q\u0259zeti s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259 \u00f6z maarif\u00e7i v\u0259 demokratik ideyalar\u0131n\u0131 t\u0259bli\u011f ed\u0259r\u0259k, ictimai, siyasi v\u0259 b\u0259dii fikrin inki\u015faf\u0131na b\u00f6y\u00fck t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015fl\u0259r&#8221;. H.\u018fliyevin imzalad\u0131\u011f\u0131 F\u0259rmanda H.Z\u0259rdabiy\u0259 v\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 XIX \u0259srin II yar\u0131s\u0131ndak\u0131 maarif\u00e7i h\u0259r\u0259kat\u0131na veril\u0259n bu qiym\u0259t &#8220;\u0130\u015f\u0131\u011fa ged\u0259n yol&#8221;un leytmotivi olmu\u015fdur. Bu m\u0259nada &#8220;\u0130\u015f\u0131\u011fa ged\u0259n yol&#8221; roman\u0131 bu qiym\u0259tin b\u0259dii t\u0259zah\u00fcr\u00fc kimi d\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u0259 bil\u0259r. Sona xan\u0131m\u0131n tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259r\u0259 s\u00f6yk\u0259n\u0259n s\u0259tirl\u0259rin\u0259 diqq\u0259t ed\u0259k: &#8220;Tarixin \u0259n g\u0259r\u0259kli s\u0259hif\u0259sini H\u0259s\u0259n b\u0259y t\u0259k yaz\u0131rd\u0131: &#8220;H\u0259r vilay\u0259tin q\u0259zet\u0259si g\u0259r\u0259k ol vilay\u0259tin ayin\u0259si olsun. Amma bu aynan\u0131 \u0259limizd\u0259 d\u00fczg\u00fcn tutmasaq, Allah bilir, vilay\u0259t nec\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259r&#8221;. M\u0259n\u0259\u00a0 el\u0259 g\u0259lir ki, yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n bu fikri d\u0259 g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn q\u0259zet\u00e7il\u0259rin\u0259 bir mesajd\u0131r: Bu g\u00fcn\u00fcn \u00f6z\u00fcnd\u0259 d\u0259 h\u0259min ayin\u0259ni &#8211; m\u0259tbuat\u0131 \u0259lind\u0259 d\u00fczg\u00fcn tutmayanlar da az deyil. Sona xan\u0131m H\u0259s\u0259n b\u0259yin q\u0259zet bar\u0259d\u0259 n\u0259z\u0259ri fikirl\u0259rini bir daha qabartmaqla Az\u0259rbaycanda m\u0259tbuat \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rinin Q\u0259rbd\u0259kind\u0259n he\u00e7 d\u0259 a\u015fa\u011f\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131r v\u0259 \u00f6lk\u0259miz, Az\u0259rbaycan\u0131m\u0131z namin\u0259 bu &#8220;ayin\u0259ni \u0259ld\u0259 d\u00fcz tutma\u011f\u0131&#8221; t\u00f6vsiy\u0259 edir.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin \u00f6m\u00fcr yolu romanda faci\u0259l\u0259ri il\u0259 d\u0259 geni\u015f t\u0259svir olunur. Bu faci\u0259l\u0259r imperiya siyas\u0259tinin ona v\u0259 mill\u0259t\u0259 vurdu\u011fu z\u0259rb\u0259l\u0259rd\u0259n, mill\u0259tin imkanl\u0131 adamlar\u0131n\u0131n m\u0259kt\u0259b\u0259 ba\u011fl\u0131 xeyriyy\u0259\u00e7iliy\u0259 etinas\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan, M.F.Axundov kimi b\u00f6y\u00fck m\u00fct\u0259f\u0259kkirin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n v\u0259 n\u0259hay\u0259t, H\u0259s\u0259n b\u0259yin \u00f6z\u00fcn\u00fcn ail\u0259sind\u0259 iki \u00f6vlad\u0131n\u0131 itirm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u015f\u0259xsi k\u0259d\u0259rind\u0259n ibar\u0259tdir. Amma yaz\u0131\u00e7\u0131 onu da g\u00f6st\u0259rir ki, bu b\u00f6y\u00fck maarif\u00e7inin\u00a0 taleyin\u0259 yaz\u0131lan H\u0259nif\u0259 xan\u0131m h\u0259r an\u00a0 &#8211; \u0259n \u00e7\u0259tin g\u00fcnl\u0259rd\u0259 \u00f6m\u00fcr-g\u00fcn yolda\u015f\u0131n\u0131n yan\u0131ndad\u0131r. T\u0259kc\u0259 t\u0259s\u0259lli m\u0259nas\u0131nda deyil, h\u0259m d\u0259 probleml\u0259rin h\u0259llind\u0259 g\u00f6st\u0259rdiyi f\u0259dakarl\u0131qlar\u0131 il\u0259.<\/p>\n<p>&#8230; Q\u0259zet ba\u011fland\u0131, d\u00fcnya d\u0259yi\u015fdi, dostlar\u0131n\u0131n, m\u0259sl\u0259kda\u015flar\u0131n\u0131n bir \u00e7oxu h\u0259yatdan getdi. G\u00fcman etm\u0259k olard\u0131 ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y ruhdan d\u00fc\u015f\u0259c\u0259k, f\u0259aliyy\u0259ti z\u0259ifl\u0259y\u0259c\u0259k. Ancaq yaz\u0131\u00e7\u0131 s\u00fcbut edir ki, i\u00e7ind\u0259 V\u0259t\u0259n, mill\u0259t sevgisi olan insan he\u00e7 vaxt ruhdan d\u00fc\u015f\u0259 bilm\u0259z. O \u00f6z ideallar\u0131n\u0131 ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yeni yollar, yeni \u00fcsullar axtaracaq. H\u0259s\u0259n b\u0259y bu yollar\u0131 arad\u0131 v\u0259 tapd\u0131: Dumada az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 erm\u0259ni f\u0259all\u0131\u011f\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131, &#8220;T\u0259rc\u00fcman&#8221; q\u0259zetin\u0259 do\u011fmal\u0131q etdi, sevimli q\u0131z\u0131 P\u0259risoltan\u0131n \u00fcnl\u00fc az\u0259rbaycan\u00e7\u0131 \u018flim\u0259rdan b\u0259yl\u0259 ail\u0259 qurmas\u0131na izn verdi v\u0259 n\u0259hay\u0259t, &#8220;Kaspi&#8221; kimi m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m bir q\u0259zetin simas\u0131nda yenid\u0259n m\u0259tbuata qay\u0131td\u0131 v\u0259 bunlar da onun ideallar\u0131n\u0131n bir daha \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259nm\u0259sin\u0259 m\u00fcnbit \u015f\u0259rait yaratd\u0131. Qar\u015f\u0131da M\u0259h\u0259mm\u0259d a\u011fa \u015eahtaxtl\u0131, C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 kimi f\u0259dakar yaz\u0131\u00e7\u0131-jurnalistl\u0259rl\u0259, &#8220;H\u0259yat&#8221; q\u0259zetinin yarad\u0131c\u0131 kollektivi il\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259k kimi b\u00f6y\u00fck b\u0259xt\u0259v\u0259rlikl\u0259r var idi&#8230; M\u0259n bu s\u0259tirl\u0259ri yaz\u0131ram v\u0259 t\u0259\u0259ss\u00fcf edir\u0259m ki, q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nan hadis\u0259l\u0259rin b\u0259dii s\u00f6z s\u0259n\u0259tinin m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m g\u00fcc\u00fc il\u0259 nec\u0259 t\u0259svir edildiyin\u0259 q\u0259zet s\u0259hif\u0259sind\u0259 yer q\u0259na\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 x\u00fcsusi misallar ay\u0131ra bilmir\u0259m. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 q\u0131saca olaraq dey\u0259 bil\u0259r\u0259m ki, romanda s\u0259n\u0259dlilikl\u0259 b\u0259diiliyin bir formatda nec\u0259 ustal\u0131qla birl\u0259\u015fdirilm\u0259si oxucunu heyr\u0259t\u0259 sal\u0131r.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259yin \u00f6l\u00fcm s\u0259hn\u0259si oxucunun da faci\u0259sin\u0259 \u00e7evrilir. Bir t\u0259r\u0259fd\u0259n ona g\u00f6r\u0259 ki, bel\u0259 bir mill\u0259t f\u0259daisinin bu d\u00fcnyadan getm\u0259si h\u0259r k\u0259si yand\u0131r\u0131r, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n bu \u00f6l\u00fcm s\u0259hn\u0259sinin b\u0259dii t\u0259qdimind\u0259ki lirik-psixoloji m\u0259qamlar q\u0259mli bir hekay\u0259t t\u0259siri ba\u011f\u0131\u015flay\u0131r. Yaz\u0131\u00e7\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259yin son d\u0259qiq\u0259sini bel\u0259 t\u0259svir edir: &#8220;H\u0259nif\u0259 xan\u0131m onun \u0259lini \u0259lin\u0259 ald\u0131, H\u0259s\u0259n g\u00fcl\u00fcms\u0259y\u0259r\u0259k g\u00f6z\u00fcn\u00fc yumdu, sanki son d\u0259f\u0259 d\u0259rind\u0259n n\u0259f\u0259s al\u0131rm\u0131\u015f kimi b\u00fct\u00fcn n\u0259f\u0259sini i\u00e7in\u0259 \u00e7\u0259kdi v\u0259 bir daha geri qaytarmad\u0131 h\u0259min n\u0259f\u0259si.<\/p>\n<p>Bu an H\u0259mid\u0259 xan\u0131m\u0131n \u0259t\u00fcrp\u0259d\u0259n h\u00f6nk\u00fcrt\u00fcs\u00fc evi ba\u015f\u0131na ald\u0131. H\u0259s\u0259n b\u0259y g\u00f6zl\u0259rini art\u0131q yummu\u015fdu&#8230;<\/p>\n<p>&#8230; Bir az sonra \u0259vv\u0259l qon\u015fular, sonra dostlar Hac\u0131 Zeynalabdin, \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259, \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev, N\u0259c\u0259f b\u0259y V\u0259zirov v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259yin \u00f6l\u00fcm x\u0259b\u0259rini e\u015fid\u0259r\u0259k g\u0259lmi\u015fdil\u0259r. \u015e\u0259h\u0259rd\u0259 ham\u0131 bu m\u00fcdrik adam\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131. &#8220;Heyif s\u0259nd\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259y! O, \u0259sl mill\u0259t atas\u0131yd\u0131. Bu adam \u00f6z\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn deyil, xalq \u00fc\u00e7\u00fcn do\u011fulmu\u015fdu&#8221;. &#8220;Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda r\u0259hm\u0259t qazanan m\u00fcdrikl\u0259rd\u0259n idi v\u0259 bu s\u00f6zl\u0259r h\u0259min g\u00fcn Bak\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn ictimai yerl\u0259rind\u0259 tez-tez e\u015fidilirdi&#8221;. Sonra yaz\u0131\u00e7\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259yin v\u0259fat\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 mill\u0259tin, bir s\u0131ra yax\u0131n \u00f6lk\u0259l\u0259rin ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n, D\u00f6vl\u0259t Dumas\u0131 \u00fczvl\u0259rinin, ayr\u0131-ayr\u0131 c\u0259miyy\u0259tl\u0259rin d\u0259fn m\u0259rasimin\u0259 nec\u0259 topland\u0131qlar\u0131n\u0131 t\u0259svir edir. V\u0259 sonra m\u00fc\u0259llif\u00a0 bel\u0259 bir tarixi h\u0259qiq\u0259ti d\u0259 x\u00fcsusi qeyd edir:<\/p>\n<p>&#8220;Bak\u0131da H\u0259s\u0259n b\u0259yin d\u0259fn olundu\u011fu g\u00fcn d\u00fckan\u00e7\u0131lar \u00f6zl\u0259rinin \u0259trafdak\u0131 b\u00fct\u00fcn d\u00fckan-bazarlar\u0131n\u0131 ba\u011flam\u0131\u015fd\u0131lar. B\u00fct\u00fcn \u015f\u0259h\u0259r k\u0259d\u0259r\u00a0 v\u0259 h\u00fczn i\u00e7ind\u0259 idi. H\u0259s\u0259n b\u0259y Bak\u0131 \u0259hlin\u0259 v\u0259 b\u00fct\u00fcn mill\u0259tin\u0259 kim oldu\u011funu sanki bu g\u00fcn &#8211; \u00f6l\u00fcm\u00fc il\u0259 s\u00fcbut etmi\u015fdi. &#8220;E1 atas\u0131&#8221; dey\u0259 m\u00fcraci\u0259t etdikl\u0259ri H\u0259s\u0259n b\u0259yin yoxlu\u011funun a\u011fr\u0131-ac\u0131s\u0131n\u0131 v\u0259 a\u011f\u0131r k\u0259d\u0259rini insanlar sanki bu g\u00fcn anlam\u0131\u015fd\u0131lar&#8221;. El\u0259 buradaca qeyd edim ki, yaz\u0131\u00e7\u0131 bu c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259ki &#8220;bu g\u00fcn&#8221; ifad\u0259sini nahaqdan i\u015fl\u0259tm\u0259yib. H\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 tarixi faktlar s\u00fcbut edir ki, b\u0259z\u0259n xalq, mill\u0259t onun yolunda can\u0131n\u0131 qoyanlar\u0131 vaxt\u0131nda qiym\u0259tl\u0259ndir\u0259 bilmir. H\u0259s\u0259n b\u0259y d\u0259 bu ac\u0131 taleyi ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131. Roman\u0131n m\u00fc\u0259llifi bu s\u0259tirl\u0259rd\u0259 h\u0259min q\u0259dirbilm\u0259zliy\u0259 t\u0259\u0259ss\u00fcf\u00fcn\u00fc ifad\u0259 etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259yin d\u0259fn m\u0259rasimind\u0259 g\u00f6rk\u0259mli ziyal\u0131lar\u0131n \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131 m\u00fc\u0259llifin diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259dir. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin bu andak\u0131 tarixi \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 romanda \u00f6z \u0259ksini tap\u0131b.<\/p>\n<p>M\u0259n bu yerd\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259yin c\u0259naz\u0259sinin torpa\u011fa tap\u015f\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 m\u0259qam\u0131n b\u0259dii t\u0259svirini\u00a0 oldu\u011fu kimi t\u0259qdim etm\u0259y\u0259 bilm\u0259dim:<\/p>\n<p>&#8220;Sonra H\u0259s\u0259n b\u0259yin n\u0259\u015fi yerd\u0259n qald\u0131r\u0131ld\u0131, meydandak\u0131 insan seliyl\u0259 birlikd\u0259 Bibiheyb\u0259t q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131na do\u011fru h\u0259r\u0259k\u0259t ba\u015flad\u0131. Son m\u0259nzil\u0259 yola sal\u0131nan H\u0259s\u0259n b\u0259yin c\u0259naz\u0259sini d\u0259, \u00f6mr\u00fc boyu \u00f6z q\u0259lbind\u0259 a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131, d\u0259rdini \u00e7\u0259kdiyi insan selini d\u0259 sanki bir i\u015f\u0131q, nur topas\u0131 m\u00fc\u015fayi\u0259t edirdi. \u0130nsanlar ba\u015flar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 onlar\u0131 m\u00fc\u015fayi\u0259t ed\u0259n bu i\u015f\u0131q topas\u0131na heyranl\u0131qla bax\u0131rd\u0131lar. H\u0259s\u0259n b\u0259yin \u00f6vliya ruhu z\u00fchur ed\u0259r\u0259k, i\u015f\u0131q \u015f\u0259klind\u0259, nura \u00e7evril\u0259r\u0259k minillikl\u0259r\u0259 do\u011fru ir\u0259lil\u0259mi\u015fdi v\u0259 insanlar\u0131n \u00e7iynind\u0259 da\u015f\u0131nan cismani c\u0259naz\u0259d\u0259n xeyli ir\u0259lid\u0259 gedirdi.<\/p>\n<p>C\u0259naz\u0259 karvan\u0131 Bibiheyb\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131, insan seli yava\u015f-yava\u015f dayand\u0131. Lakin H\u0259s\u0259n b\u0259yin ruhundan z\u00fchur ed\u0259n i\u015f\u0131q seli, al\u0259mi b\u00fcr\u00fcy\u0259n \u00f6vliya nuru \u00f6z \u0259b\u0259diyy\u0259t yolunu davam edirdi. Bu i\u015f\u0131\u011f\u0131n son dayanaca\u011f\u0131 h\u0259l\u0259 \u00e7ox-\u00e7ox uzaqlarda idi. T\u00fck\u0259nm\u0259y\u0259n, bitm\u0259y\u0259n nur yolu, i\u015f\u0131q seli he\u00e7 vaxt bitm\u0259y\u0259c\u0259k, sona \u00e7atmayacaq kimi mill\u0259tin \u00f6n\u00fcn\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r\u0259k g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 do\u011fru gedirdi. Xalq\u0131n\u0131, mill\u0259tini daim m\u00fc\u015fayi\u0259t ed\u0259c\u0259k bu yolun yol yolda\u015f\u0131n\u0131n cismini is\u0259 indic\u0259 Bibiheyb\u0259td\u0259 torpa\u011fa \u0259man\u0259t ed\u0259c\u0259kdil\u0259r&#8230;&#8221;<\/p>\n<p>Bunlar &#8220;\u0130\u015f\u0131\u011fa ged\u0259n yol&#8221;un son s\u0259tirl\u0259ridir. Bu son s\u0259tirl\u0259r oxucuda iki c\u0259h\u0259td\u0259n q\u0259rib\u0259 hissl\u0259r yarad\u0131r: Birincisi, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin &#8211; b\u00f6y\u00fck bir mill\u0259t atas\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc, ikincisi, bu m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m \u00f6m\u00fcr yolunun b\u0259dii t\u0259svirini ver\u0259n bir roman\u0131n sona yetm\u0259si t\u0259\u0259ss\u00fcf\u00fc. Do\u011frudur, roman sona yetir, lakin bununla b\u0259rab\u0259r, bu roman bizi tariximizin el\u0259 bir d\u00f6vr\u00fcn\u0259 qaytar\u0131r ki, mill\u0259t\u0259, V\u0259t\u0259n\u0259, xalqa ba\u011fl\u0131 bu zaman k\u0259siyinin t\u0259sir g\u00fcc\u00fc he\u00e7 vaxt bitib t\u00fck\u0259nmir.<\/p>\n<h3><i><b>Cahangir M\u018fMM\u018fDL\u0130<\/b><\/i><\/h3>\n<figure id=\"attachment_23125\" aria-describedby=\"caption-attachment-23125\" style=\"width: 550px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/h%c9%99s%c9%99n-b%c9%99y-z%c9%99rdabinin-omur-yolu-bu-romanda-faci%c9%99l%c9%99ri-il%c9%99-genis-t%c9%99svir-olunub\/h%c9%99s%c9%99n-b%c9%99y-z%c9%99rdabi-10\/\" rel=\"attachment wp-att-23125\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"size-large wp-image-23125\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2016\/07\/H\u0259s\u0259n-b\u0259y-Z\u0259rdabi-550x309.jpg\" alt=\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi\" width=\"550\" height=\"309\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-23125\" class=\"wp-caption-text\">H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi<\/figcaption><\/figure>\n<h3><\/h3>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00d6mr\u00fcn\u00fc mill\u0259t v\u0259 xalq yolunda m\u00fcbariz\u0259l\u0259r\u0259 h\u0259sr etmi\u015f b\u00f6y\u00fck\u00a0\u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin yadda\u015flarda qalmas\u0131n\u0131n, onlar\u0131n m\u0259kt\u0259b s\u0259viyy\u0259sin\u0259 y\u00fcks\u0259lmi\u015f yarad\u0131c\u0131l\u0131q f\u0259aliyy\u0259tinin yeni n\u0259sl\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259sinin \u00e7ox \u00f6n\u0259mli \u00fcsullar\u0131ndan biri h\u0259min dahil\u0259rin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n m\u00fcxt\u0259lif istiqam\u0259tl\u0259rinin g\u00fcc\u00fc il\u0259 s\u0259n\u0259t\u0259 g\u0259tirilm\u0259sidir. Az\u0259rbaycan\u0131n Nizami G\u0259nc\u0259vi kimi d\u00fcha sahibinin M.S.Ordubadi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00fcc\u00fc il\u0259 &#8220;Q\u0131l\u0131nc v\u0259 q\u0259l\u0259m&#8221; roman\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si, Molla P\u0259nah Vaqif b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fcn\u00fcn S.Vur\u011fun ustadl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":29902,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[20,63],"tags":[],"class_list":{"0":"post-23124","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-kinci-zrdab-ziyali-qzet-tbitsunas","8":"category-manset"},"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.0 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin \u00f6m\u00fcr yolunu faci\u0259l\u0259ri il\u0259 geni\u015f t\u0259svir ed\u0259n roman - Z\u0259rdab.com<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"az_AZ\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin \u00f6m\u00fcr yolunu faci\u0259l\u0259ri il\u0259 geni\u015f t\u0259svir ed\u0259n roman - Z\u0259rdab.com\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"\u00d6mr\u00fcn\u00fc mill\u0259t v\u0259 xalq yolunda m\u00fcbariz\u0259l\u0259r\u0259 h\u0259sr etmi\u015f b\u00f6y\u00fck\u00a0\u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin yadda\u015flarda qalmas\u0131n\u0131n, onlar\u0131n m\u0259kt\u0259b s\u0259viyy\u0259sin\u0259 y\u00fcks\u0259lmi\u015f yarad\u0131c\u0131l\u0131q f\u0259aliyy\u0259tinin yeni n\u0259sl\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259sinin \u00e7ox \u00f6n\u0259mli \u00fcsullar\u0131ndan biri h\u0259min dahil\u0259rin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n m\u00fcxt\u0259lif istiqam\u0259tl\u0259rinin g\u00fcc\u00fc il\u0259 s\u0259n\u0259t\u0259 g\u0259tirilm\u0259sidir. Az\u0259rbaycan\u0131n Nizami G\u0259nc\u0259vi kimi d\u00fcha sahibinin M.S.Ordubadi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00fcc\u00fc il\u0259 &#8220;Q\u0131l\u0131nc v\u0259 q\u0259l\u0259m&#8221; roman\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si, Molla P\u0259nah Vaqif b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fcn\u00fcn S.Vur\u011fun ustadl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Z\u0259rdab.com\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2016-07-16T12:34:44+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2023-10-20T12:25:18+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/hesen-bey-zerdabi-zerdab-rayonu.jpeg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1280\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"720\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"30 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\"},\"headline\":\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin \u00f6m\u00fcr yolunu faci\u0259l\u0259ri il\u0259 geni\u015f t\u0259svir ed\u0259n roman\",\"datePublished\":\"2016-07-16T12:34:44+00:00\",\"dateModified\":\"2023-10-20T12:25:18+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124\"},\"wordCount\":5989,\"commentCount\":0,\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/hesen-bey-zerdabi-zerdab-rayonu.jpeg\",\"articleSection\":[\"H\u018fS\u018fN B\u018fY Z\u018fRDAB\u0130\",\"MAN\u015eET\"],\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124\",\"name\":\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin \u00f6m\u00fcr yolunu faci\u0259l\u0259ri il\u0259 geni\u015f t\u0259svir ed\u0259n roman - Z\u0259rdab.com\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/hesen-bey-zerdabi-zerdab-rayonu.jpeg\",\"datePublished\":\"2016-07-16T12:34:44+00:00\",\"dateModified\":\"2023-10-20T12:25:18+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/hesen-bey-zerdabi-zerdab-rayonu.jpeg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/hesen-bey-zerdabi-zerdab-rayonu.jpeg\",\"width\":1280,\"height\":720,\"caption\":\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin \u00f6m\u00fcr yolunu faci\u0259l\u0259ri il\u0259 geni\u015f t\u0259svir ed\u0259n roman\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/\",\"name\":\"Z\u0259rdab.com\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"admin\"},\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin \u00f6m\u00fcr yolunu faci\u0259l\u0259ri il\u0259 geni\u015f t\u0259svir ed\u0259n roman - Z\u0259rdab.com","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124","og_locale":"az_AZ","og_type":"article","og_title":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin \u00f6m\u00fcr yolunu faci\u0259l\u0259ri il\u0259 geni\u015f t\u0259svir ed\u0259n roman - Z\u0259rdab.com","og_description":"\u00d6mr\u00fcn\u00fc mill\u0259t v\u0259 xalq yolunda m\u00fcbariz\u0259l\u0259r\u0259 h\u0259sr etmi\u015f b\u00f6y\u00fck\u00a0\u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin yadda\u015flarda qalmas\u0131n\u0131n, onlar\u0131n m\u0259kt\u0259b s\u0259viyy\u0259sin\u0259 y\u00fcks\u0259lmi\u015f yarad\u0131c\u0131l\u0131q f\u0259aliyy\u0259tinin yeni n\u0259sl\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259sinin \u00e7ox \u00f6n\u0259mli \u00fcsullar\u0131ndan biri h\u0259min dahil\u0259rin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n m\u00fcxt\u0259lif istiqam\u0259tl\u0259rinin g\u00fcc\u00fc il\u0259 s\u0259n\u0259t\u0259 g\u0259tirilm\u0259sidir. Az\u0259rbaycan\u0131n Nizami G\u0259nc\u0259vi kimi d\u00fcha sahibinin M.S.Ordubadi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00fcc\u00fc il\u0259 &#8220;Q\u0131l\u0131nc v\u0259 q\u0259l\u0259m&#8221; roman\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si, Molla P\u0259nah Vaqif b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fcn\u00fcn S.Vur\u011fun ustadl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 [&hellip;]","og_url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124","og_site_name":"Z\u0259rdab.com","article_published_time":"2016-07-16T12:34:44+00:00","article_modified_time":"2023-10-20T12:25:18+00:00","og_image":[{"width":1280,"height":720,"url":"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/hesen-bey-zerdabi-zerdab-rayonu.jpeg","type":"image\/jpeg"}],"author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"30 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136"},"headline":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin \u00f6m\u00fcr yolunu faci\u0259l\u0259ri il\u0259 geni\u015f t\u0259svir ed\u0259n roman","datePublished":"2016-07-16T12:34:44+00:00","dateModified":"2023-10-20T12:25:18+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124"},"wordCount":5989,"commentCount":0,"image":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/hesen-bey-zerdabi-zerdab-rayonu.jpeg","articleSection":["H\u018fS\u018fN B\u018fY Z\u018fRDAB\u0130","MAN\u015eET"],"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124","name":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin \u00f6m\u00fcr yolunu faci\u0259l\u0259ri il\u0259 geni\u015f t\u0259svir ed\u0259n roman - Z\u0259rdab.com","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/hesen-bey-zerdabi-zerdab-rayonu.jpeg","datePublished":"2016-07-16T12:34:44+00:00","dateModified":"2023-10-20T12:25:18+00:00","author":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124#breadcrumb"},"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124#primaryimage","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/hesen-bey-zerdabi-zerdab-rayonu.jpeg","contentUrl":"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/hesen-bey-zerdabi-zerdab-rayonu.jpeg","width":1280,"height":720,"caption":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=23124#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.zerdab.com\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin \u00f6m\u00fcr yolunu faci\u0259l\u0259ri il\u0259 geni\u015f t\u0259svir ed\u0259n roman"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#website","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/","name":"Z\u0259rdab.com","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.zerdab.com\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"az"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g","caption":"admin"},"url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23124","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=23124"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23124\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":23130,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23124\/revisions\/23130"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/29902"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=23124"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=23124"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=23124"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}