{"id":28707,"date":"2020-11-28T15:13:16","date_gmt":"2020-11-28T11:13:16","guid":{"rendered":"http:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707"},"modified":"2023-11-30T13:59:55","modified_gmt":"2023-11-30T09:59:55","slug":"h%c9%99s%c9%99n-b%c9%99y-z%c9%99rdabinin-h%c9%99yat-v%c9%99-yaradiciligi-il%c9%99-bagli-maraqli-faktlar-arasdirma","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707","title":{"rendered":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 maraql\u0131 faktlar &#8211; Ara\u015fd\u0131rma"},"content":{"rendered":"\r\n<p><strong>H\u0259r zaman an\u0131lan H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin an\u0131m g\u00fcn\u00fcd\u00fcr<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<figure class=\"wp-block-image is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-28708\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/eldeniz-hesenov-zerdabisunas.jpg\" alt=\"eldeniz-hesenov-zerdabisunas\" width=\"294\" height=\"402\" srcset=\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/eldeniz-hesenov-zerdabisunas.jpg 326w, https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/eldeniz-hesenov-zerdabisunas-308x420.jpg 308w\" sizes=\"auto, (max-width: 294px) 100vw, 294px\" \/>\r\n<figcaption><br \/><strong>Aqrar elml\u0259r \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, Beyn\u0259lxalq Ekoenergetika Akademiyas\u0131n\u0131n ekologiya \u00fczr\u0259 professoru, Z\u0259rdabi\u015f\u00fcnas, Az\u0259rbaycan Jurnalistl\u0259r v\u0259 Yaz\u0131\u00e7\u0131lar Birliyinin \u00fczv\u00fc, \u201cQ\u0131z\u0131l Q\u0259l\u0259m\u201d v\u0259 Ali Media M\u00fckafat\u0131 laureat\u0131. <\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Xalq\u0131n\u0131n, elinin-obas\u0131n\u0131n z\u00fclm\u0259t i\u00e7\u0259risind\u0259 bo\u011fuldu\u011fu bir vaxtda ona \u0259l uzadan, yol g\u00f6st\u0259r\u0259n, \u0259sl inki\u015faf\u0131n n\u0259d\u0259 v\u0259 nec\u0259 old\u011funu \u00f6yr\u0259d\u0259n mill\u0259t f\u0259daisi, m\u00fcs\u0259lman \u015f\u0259rqind\u0259 ilk m\u00fcs\u0259lman xeyriyy\u0259\u00e7ilik h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n yarad\u0131c\u0131s\u0131, d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn v\u0259 bu g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn dahi \u015f\u0259xsiyy\u0259ti, ensiklopedik bilik sahibi, Az\u0259rbaycan Milli M\u0259tbuat\u0131n\u0131n banisi H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi ke\u00e7mi\u015f G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zas\u0131n\u0131n Z\u0259rdab k\u0259ndind\u0259 (indiki Z\u0259rdab \u015f\u0259h\u0259ri) 1842-ci il\u00a0 12 noyabr tarixind\u0259 d\u00fcnyaya g\u00f6z a\u00e7m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259yin, eyni zamanda ail\u0259 \u00fcz\u00fcvl\u0259rinin ke\u00e7diyi ke\u015fm\u0259ke\u015fli h\u0259yat yolu haqq\u0131nda oxucular\u0131m\u0131za bir q\u0259d\u0259r m\u0259lumat verm\u0259k ist\u0259rdim.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Azya\u015fl\u0131 H\u0259s\u0259nin t\u0259hsili il\u0259 \u0259vv\u0259lc\u0259 atas\u0131S\u0259lim b\u0259y m\u0259\u015f\u011ful olur, onda elm\u0259, t\u0259hsil\u0259, v\u0259t\u0259n\u0259, xalqa m\u0259h\u0259bb\u0259t hissi a\u015f\u0131lay\u0131r. Faydal\u0131 \u00f6y\u00fcd-n\u0259sih\u0259tl\u0259rind\u0259n, verdiyi ilk t\u0259hsild\u0259n b\u0259hr\u0259l\u0259n\u0259n balaca H\u0259s\u0259ni atas\u0131 sonra Z\u0259rdab k\u0259ndind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n m\u0259dr\u0259s\u0259y\u0259 qoyur v\u0259 o burada ibtidai t\u0259hsilini al\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Atas\u0131 S\u0259lim b\u0259y art\u0131q yetkin bir g\u0259nc olan Z\u0259rdabini 1852-ci ild\u0259 \u015eamax\u0131da yenic\u0259 a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f m\u00fcasir \u00fcsulda rus dilind\u0259 t\u0259hsil ver\u0259n m\u0259kt\u0259b\u0259 g\u0259tirir. O bu m\u0259kt\u0259bd\u0259 rus dilini d\u0259rind\u0259n \u00f6yr\u0259nir, elmi bilikl\u0259r\u0259 yiy\u0259l\u0259nir v\u0259 1858-ci ild\u0259 h\u0259min m\u0259kt\u0259bi b\u00f6y\u00fck m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259tl\u0259 bitirir. H\u0259s\u0259n b\u0259yin d\u00f6vl\u0259t hesab\u0131na 1-ci Tiflis gimnaziyas\u0131na g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. H\u0259min ili, y\u0259ni 1858-ci ild\u0259 q\u0259bul imtahanlar\u0131n\u0131 m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259tl\u0259 verib gimnaziyan\u0131n V sinfin\u0259 daxil olan H\u0259s\u0259n b\u0259y bu t\u0259hsil oca\u011f\u0131n\u0131 1861-ci ild\u0259 g\u00fcm\u00fc\u015f medalla bitirir. Bu m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259, 1861-ci ilin avqust ay\u0131nda imtahans\u0131z, d\u00f6vl\u0259t hesab\u0131na Moskva Universitetinin fizika-riyaziyyat fak\u00fclt\u0259sinin t\u0259bi\u0259t \u015f\u00f6b\u0259sin\u0259 daxil olur. \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Bu b\u00f6y\u00fck t\u0259hsil oca\u011f\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn formala\u015fmas\u0131nda v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k i\u015fl\u0259rinin elmi, siyasi, iqtisadi, h\u00fcquqi c\u0259h\u0259td\u0259n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259 x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. 1865-ci ild\u0259 universitet t\u0259hsilini ba\u015fa vurur. Bu t\u0259hsil oca\u011f\u0131n\u0131 \u0259la qiym\u0259tl\u0259rl\u0259 bitirdiyin\u0259 v\u0259 n\u00fcmun\u0259vi \u0259xlaq\u0131na g\u00f6r\u0259 1865-ci il iyun ay\u0131n\u0131n 10-da universitetin Elmi \u015euras\u0131 ona t\u0259bi\u0259t elml\u0259ri namiz\u0259di alimlik d\u0259r\u0259c\u0259si ad\u0131n\u0131 verir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Universiteti bitir\u0259rk\u0259n onun bu t\u0259hsil oca\u011f\u0131nda qal\u0131b i\u015fl\u0259m\u0259si t\u0259klif olunsa da, H\u0259s\u0259n b\u0259y bununla raz\u0131la\u015fm\u0131r. B\u00f6y\u00fck ideya v\u0259 amallar sahibi olan Z\u0259rdabi \u201cV\u0259t\u0259nim Az\u0259rbaycandan k\u0259narda qalma\u011f\u0131 \u00f6z\u00fcm \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6l\u00fcm hesab edir\u0259m\u201d deyir. O, s\u00f6zs\u00fcz ki, xalq\u0131n\u0131 z\u00fclm\u0259td\u0259n, gerilikd\u0259n xilas etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycana qay\u0131tmaq q\u0259rar\u0131na g\u0259lir. H\u0259s\u0259n b\u0259y bununla \u0259laq\u0259dar yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>\u201cM\u0259nim xalq\u0131m bu saat \u015firin yuxudad\u0131r, c\u0259hal\u0259t girdab\u0131nda bo\u011fulur, m\u0259nim kimi adam bunu g\u00f6r\u00fcb onlardan k\u0259narda qala bilm\u0259z\u201d, \u201celmsiz bu z\u0259man\u0259d\u0259 dola\u015fmaq m\u00fcmk\u00fcn deyil\u201d. B\u0259li, H\u0259s\u0259n b\u0259y bu fikirl\u0259rl\u0259 ya\u015fay\u0131r, yarad\u0131r v\u0259 \u00f6z xalq\u0131n\u0131n xeyrin\u0259 i\u015f g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yirdi.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi Moskva Universitetini bitirdikd\u0259n sonra \u00f6lk\u0259y\u0259 d\u00f6n\u0259rk\u0259n Tiflisd\u0259 \u201cMejevaya palata\u201d (Torpaq s\u0259rh\u0259d h\u00fcdudlar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n, torpaq b\u00f6lg\u00fcs\u00fc i\u015fi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan, yerqurulu\u015fu t\u0259dbirl\u0259ri sistemini h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n idar\u0259) adl\u0131 idar\u0259d\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, eyni zamanda, burada \u201c8- ci mejevaya\u201d (m\u0259rz\u00e7\u0259km\u0259) komissiyas\u0131nda m\u0259hk\u0259m\u0259 \u00fczv\u00fc kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. O, yoxsul v\u0259 kims\u0259sizl\u0259ri m\u00fcdafi\u0259 etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 idar\u0259 r\u0259hb\u0259rliyi v\u0259 bu idar\u0259nin m\u00fcdafi\u0259 etdiyi \u00e7ar m\u0259murlar\u0131 onun burada i\u015fl\u0259m\u0259yin\u0259 imkan vermirl\u0259r<em>. <strong>H\u0259s\u0259n b\u0259y\u0259 Tiflisd\u0259 sui-q\u0259sd haz\u0131rlan\u0131r, onu \u00f6ld\u00fcrm\u0259k ist\u0259yirl\u0259r. Xalq\u0131m\u0131z\u0131n b\u00f6y\u00fck o\u011flu M.F.Axundovun m\u00fcdaxil\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 bu sui-q\u0259sd ba\u015f tutmur. O, birt\u0259h\u0259r can\u0131n\u0131 qurtar\u0131b Bak\u0131ya g\u0259lir.<\/strong><\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><strong><em>1866-c\u0131 il 28 dekabr\u0131nda Bak\u0131 Q\u0259za \u0130dar\u0259sind\u0259<\/em><\/strong> i\u015f\u0259 d\u00fcz\u0259l\u0259n Z\u0259rdabi bir m\u00fcdd\u0259t pasport-masa r\u0259isi v\u0259 karg\u00fczar v\u0259zif\u0259l\u0259rind\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Lakin H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin burada da i\u015fl\u0259m\u0259si qeyri-m\u0259qbul say\u0131l\u0131r.\u00a0\u00a0<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Odur ki, <strong><em>Qubaya gedir v\u0259 1868-ci ilin 28 fevral\u0131nda bar\u0131\u015f\u0131q m\u0259hk\u0259m\u0259sinin katibi v\u0259zif\u0259sin\u0259 t\u0259yin olunur<\/em><\/strong><em>. <\/em>Burada da analoji haqs\u0131zl\u0131qlar\u0131 g\u00f6r\u00fcb, onlara qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131r. N\u0259tic\u0259d\u0259 yerli b\u0259yl\u0259r Z\u0259rdabini \u00f6ld\u00fcrm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259lirl\u0259r. Lampa i\u015f\u0131\u011f\u0131nda, i\u015f ota\u011f\u0131nda i\u015fl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan zaman at\u0131lan g\u00fcll\u0259 p\u0259nc\u0259r\u0259nin \u015f\u00fc\u015f\u0259sin\u0259 d\u0259yib ondan yan ke\u00e7ir. Z\u0259rdabi Qubada da uzun m\u00fcdd\u0259t i\u015fl\u0259y\u0259 bilmir. <strong><em>1868-ci ilin 4 oktyabr tarixind\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259nin katibi v\u0259zif\u0259sind\u0259n k\u0259narla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r.<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><strong><em>1869-cu ilin 18 noyabr\u0131nad\u0259k i\u015fsiz qalan H\u0259s\u0259n b\u0259y \u015eamax\u0131da \u015f\u0259xsi v\u0259killikl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olur. N\u0259hay\u0259t, 18 noyabr 1869-cu il tarixd\u0259n etibar\u0259n Bak\u0131 Real Gimnaziyas\u0131nda yegan\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 olaraq t\u0259bi\u0259t tarixi f\u0259nnind\u0259n t\u0259dris\u0259 ba\u015flay\u0131r.<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Z\u0259rdabi m\u0259kt\u0259bd\u0259 t\u0259hsil alan kas\u0131b t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r\u0259 yard\u0131m etm\u0259k, yetim, kims\u0259siz u\u015faqlar\u0131n t\u0259hsil\u0259 c\u0259lb olunmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 <strong><em>\u201cxeyriyy\u0259 c\u0259miyy\u0259ti\u201d<\/em><\/strong> yaratmaq ideyas\u0131n\u0131 ir\u0259li s\u00fcr\u00fcr, c\u0259miyy\u0259tin nizamnam\u0259sinin t\u0259sdiqin\u0259 nail olur. <strong><em>1872-ci ild\u0259 C\u0259miyy\u0259ti-Xeyriyy\u0259nin \u0259sas\u0131n\u0131 qoyur.<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Oxuma\u011fa g\u00f6nd\u0259ril\u0259n u\u015faqlar\u0131n qay\u011f\u0131s\u0131n\u0131 \u00e7\u0259km\u0259k, rus dilini bilm\u0259y\u0259n \u015fagirdl\u0259r\u0259 h\u0259m rus dilind\u0259, h\u0259m d\u0259 ana dilind\u0259 t\u0259dris \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259rbiy\u0259\u00e7i qad\u0131n haqq\u0131nda fikirl\u0259\u015fir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Xo\u015fb\u0259xt bir t\u0259sad\u00fcf H\u0259s\u0259n b\u0259y\u0259 yard\u0131m\u00e7\u0131 olur. Tiflisd\u0259 n\u0259\u015fr olunan \u201cKafkaz\u201d q\u0259zetind\u0259, Tiflisd\u0259 \u201cM\u00fcq\u0259dd\u0259s Nina\u201d q\u0131z m\u0259kt\u0259bini bitir\u0259n m\u0259zunlar\u0131n siyah\u0131s\u0131 il\u0259 tan\u0131\u015f olur. Siyah\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irdikd\u0259 qeyri mill\u0259t\u0259rin aras\u0131nda H\u0259nif\u0259 adl\u0131 m\u00fcs\u0259lman q\u0131z\u0131n\u0131n ad\u0131na rast g\u0259lm\u0259si onun b\u00f6y\u00fck sevincin\u0259 s\u0259b\u0259b olur.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi H\u0259nif\u0259 xan\u0131mda \u201cvar-d\u00f6vl\u0259t, zahiri g\u00f6z\u0259llik olmas\u0131n, t\u0259ki onda el \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00f6y\u00fcn\u0259n sad\u0259, insanp\u0259rv\u0259r q\u0259lb olsun\u201d fikri, x\u0259yal\u0131 il\u0259 Tiflis\u0259 yola d\u00fc\u015f\u00fcr. Fikirl\u0259\u015fir ki, bel\u0259 olan halda onunla ail\u0259 h\u0259yat\u0131 qura bil\u0259r, h\u0259yat yolda\u015f\u0131 il\u0259 \u00e7iyin-\u00e7iyin\u0259 xalq\u0131n u\u015faqlar\u0131n\u0131 \u00f6z \u0259traf\u0131na toplayar, yeni-yeni m\u0259kt\u0259bl\u0259r a\u00e7ar, arzu v\u0259 ist\u0259kl\u0259rin\u0259 nail olar.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>K\u00fcbar q\u0131zlar m\u0259kt\u0259binin direktoru H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin n\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259 g\u0259ldiyini bildikd\u0259 sevinc\u0259k ona H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n q\u0131sa t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n\u0131 dan\u0131\u015f\u0131r. M\u0259kt\u0259bin direktoru H\u0259s\u0259n b\u0259yi burax\u0131l\u0131\u015f m\u00fcnasib\u0259til\u0259 ke\u00e7iril\u0259c\u0259k gec\u0259y\u0259 d\u0259v\u0259t edir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin bu t\u0259dbird\u0259 m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m musiqi s\u0259dalar\u0131 alt\u0131nda H\u0259nif\u0259 xan\u0131mla tan\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131, onlar\u0131n rus dilind\u0259 s\u00f6hb\u0259tl\u0259ri ba\u015f tutur.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 H\u0259yat yollar\u0131, fikirl\u0259ri, amallar\u0131 \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n ideya, m\u0259sl\u0259k yolda\u015f\u0131 kimi Bak\u0131ya g\u0259lirl\u0259r. H\u0259nif\u0259 xan\u0131m Bak\u0131ya g\u0259ldiyi ilk g\u00fcnd\u0259n g\u0259rgin f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flay\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259yin oxutdu\u011fu yoxsul \u015fagirdl\u0259r onun simas\u0131nda \u00f6z do\u011fma analar\u0131n\u0131 tapm\u0131\u015f olurlar. Lakin imkans\u0131zl\u0131q, maddi v\u0259ziyy\u0259tin a\u011f\u0131r olmas\u0131, c\u0259miyy\u0259t\u0259 yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259m\u0259si H\u0259s\u0259n b\u0259yin f\u0259aliyy\u0259tini m\u0259hdud d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 a\u011f\u0131r v\u0259ziyy\u0259t\u0259 sal\u0131r, m\u00fcs\u0259lman c\u0259miyy\u0259ti-xeyriyy\u0259si ba\u011flan\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi H\u0259nif\u0259 xan\u0131m Abayeva (M\u0259likova) il\u0259 1872-ci ild\u0259 ail\u0259 h\u0259yat\u0131 qurur.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Bir il sonra 1873-c\u00fc ild\u0259 onlar\u0131n Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 P\u0259ri adl\u0131 ilk \u00f6vladlar\u0131 d\u00fcnyaya g\u0259lir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><strong><em>B\u0259s H\u0259s\u0259n b\u0259yin ail\u0259 h\u0259yat\u0131 qurdu\u011fu H\u0259nif\u0259 xan\u0131m kim idi?<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Milliyy\u0259tc\u0259 t\u00fcrk olan H\u0259nif\u0259 xan\u0131m Abayeva (M\u0259likova) 05 may 1856-c\u0131 ild\u0259 \u015eimali Qafqaz\u0131n Nal\u00e7ik \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 anadan olmu\u015f, Tiflisd\u0259 \u201cM\u00fcq\u0259dd\u0259s Nina\u201d q\u0131z m\u0259kt\u0259bind\u0259 t\u0259hsil alm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><strong><em>H\u0259nif\u0259 xan\u0131m h\u0259yat yolda\u015f\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259yl\u0259 birlikd\u0259 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zetinin n\u0259\u015frind\u0259 f\u0259al i\u015ftirak etmi\u015f, \u00e7ox b\u00f6y\u00fck d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 malik Az\u0259rbaycan\u0131n ilk maarif\u00e7i qad\u0131nlar\u0131ndan olan tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tdir.<\/em><\/strong>H\u0259nif\u0259 xan\u0131m M\u0259likova 1880-ci ild\u0259 \u00f6z m\u0259nzilind\u0259 m\u0259kt\u0259b a\u00e7araq kas\u0131blar\u0131n, kims\u0259sizl\u0259rin t\u0259hsili il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmu\u015fdur.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259yin ki\u00e7ik q\u0131z\u0131 Q\u0259rib Soltan xan\u0131m M\u0259likova xatir\u0259l\u0259rind\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cEvimizd\u0259 10 u\u015faq qal\u0131rd\u0131. Anam onlar\u0131 m\u0259kt\u0259b\u0259 haz\u0131rlay\u0131rd\u0131. Bu u\u015faqlar\u0131n biri Qubadan g\u0259lmi\u015fdi. O, oxumaq ist\u0259yini q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 atama bildirmi\u015fdi. Atam onu zarafatla Az\u0259rbaycan\u0131n Lomonosovu adland\u0131r\u0131rd\u0131. Seyidov familiyal\u0131 bu u\u015faq sonra ali h\u00fcquq\u015f\u00fcnas t\u0259hsili ald\u0131. Atam bu u\u015faqlara \u00e7ox qay\u011f\u0131 v\u0259 diqq\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi. U\u015faqlar onun \u00fcmid v\u0259 iftixar\u0131 idi\u2026\u201d<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Q\u0259rib Soltan xan\u0131m\u0131n anas\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m \u00f6z\u00fcn\u00fcn t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n\u0131n \u201cM\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259t n\u00f6v\u00fc\u201d b\u00f6lm\u0259sind\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201c\u20261-ci t\u00fcrk c\u0259miyy\u0259tinin pansionunda t\u00fcrk \u015fagirdl\u0259rin\u0259 pulsuz d\u0259rs vermi\u015f\u0259m, 1877-ci ild\u0259 h\u00f6kum\u0259t pansionu ba\u011flad\u0131\u2026 u\u015faqlar\u0131 gizli oxutma\u011fa davam etdim\u201d. M\u0259lumdur ki, \u00e7ar h\u00f6kum\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n pansionun ba\u011flanmas\u0131n\u0131n v\u0259 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n \u015fagirdl\u0259r\u0259 gizlin olaraq d\u0259rs dem\u0259sinin ba\u015fl\u0131ca s\u0259b\u0259bi ondan ibar\u0259t idi ki, o zaman g\u0259nc az\u0259rbaycanl\u0131 ziyal\u0131lar\u0131n yeti\u015fm\u0259sind\u0259n imperiya hakimiyy\u0259ti, \u00e7ar rejimi \u00e7ox narahat idi.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>H\u0259nif\u0259 xan\u0131m \u0259ri H\u0259s\u0259n b\u0259yl\u0259 Z\u0259rdab k\u0259ndind\u0259 polis n\u0259zar\u0259ti alt\u0131nda ya\u015fama\u011fa m\u0259cbur olanda da o, qad\u0131nlar aras\u0131nda maarif\u00e7ilik i\u015fi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olur, H\u0259s\u0259n b\u0259yin a\u00e7m\u0131\u015f oldu\u011fu m\u0259kt\u0259bd\u0259 d\u0259rs deyir. M\u0259likovlar ail\u0259si Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7d\u00fckd\u0259n sonra, H\u0259nif\u0259 xan\u0131m 1901-1905-ci ill\u0259rd\u0259 Bak\u0131da ilk m\u00fcs\u0259lman q\u0131z m\u0259kt\u0259binin direktoru olmu\u015f, eyni zamanda, 1904-1908-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 ya\u015fl\u0131lara d\u0259rs demi\u015f, Bak\u0131dak\u0131 \u201cNicat\u201d c\u0259miyy\u0259tinin qad\u0131n b\u00f6lm\u0259sinin yarad\u0131c\u0131lar\u0131ndan olmu\u015fdur. 1909-1919-cu ill\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259r d\u00f6vl\u0259t birinci rus-tatar (rus-Az\u0259rbaycan) q\u0131z m\u0259kt\u0259binin m\u00fcdiri i\u015fl\u0259mi\u015fdir. Az\u0259rbaycanda sovet h\u00f6kum\u0259ti qurulduqdan sonra, H\u0259nif\u0259 xan\u0131m 1920-1926-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq Maarif Komissarl\u0131\u011f\u0131nda m\u0259sul v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Qafqaz\u0131n b\u00fct\u00fcn m\u00fcs\u0259lman qad\u0131nlar\u0131n\u0131n m\u0259n\u0259vi anas\u0131 hesab olunan H\u0259nif\u0259 xan\u0131m \u201cAz\u0259rbaycan\u0131n \u0259m\u0259kdar m\u00fc\u0259llimi\u201d f\u0259xri ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Ya\u015fl\u0131 n\u0259slin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri olan, m\u00fc\u0259yy\u0259n ziyal\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n s\u00f6yl\u0259dikl\u0259rin\u0259, onlar\u0131n yaz\u0131lar\u0131na diqq\u0259t yetirdikd\u0259 bel\u0259 m\u0259lum olur ki, b\u00fct\u00fcn h\u0259yat\u0131 boyu m\u00fc\u0259llimlik etmi\u015f, pedaqoji f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f, <strong><em>Az\u0259rbaycan maarifinin t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 olan, 1929-cu ild\u0259 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015f\u0259n H\u0259nif\u0259 xan\u0131m M\u0259likova \u015f\u0259h\u0259r q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131nda d\u0259fn olunmu\u015f, sonradan onun m\u0259zar\u0131n\u0131n yeri d\u0259yi\u015fdirilmi\u015f v\u0259 F\u0259xri Xiyabanda \u0259ri H\u0259s\u0259n b\u0259yin yan\u0131nda d\u0259fn olunmu\u015fdur.<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><strong><em>Lakin dem\u0259liyik ki, bel\u0259 bir tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tin m\u0259zar\u0131n\u0131n faktiki olaraq harada olmas\u0131ndan bir x\u0259b\u0259r, q\u0259bir\u00fcst\u00fc abid\u0259sind\u0259n bu g\u00fcn bir ni\u015fan\u0259 bel\u0259, yoxdur. \u018fg\u0259r H\u0259s\u0259n b\u0259yin \u00f6m\u00fcr-g\u00fcn, ideya, m\u0259sl\u0259k yolda\u015f\u0131 olmu\u015f H\u0259nif\u0259 xan\u0131m onun yan\u0131nda d\u0259fn olunubsa, bu tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tin m\u0259zar\u0131n\u0131n yeri niy\u0259 b\u0259lli deyil, q\u0259bir\u00fcst\u00fc abid\u0259si niy\u0259 yoxdur? <\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>O zaman H\u0259s\u0259n b\u0259y Bak\u0131 real gimnaziyas\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llimi idi. Onun t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc v\u0259 r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda <strong><em>23 mart 1873-c\u00fc ild\u0259<\/em><\/strong> N\u0259c\u0259f b\u0259y V\u0259zirovun f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 Bak\u0131 real gimnaziyas\u0131n\u0131n binas\u0131nda M.F.Axundovun \u201cS\u0259rg\u00fcz\u0259\u015fti v\u0259ziri-xani L\u0259nk\u0259ran\u201d komediyas\u0131n\u0131n tama\u015fas\u0131 g\u00f6st\u0259rilir v\u0259 h\u0259min tarixd\u0259n etibar\u0259n <strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycanda milli teatr\u0131n \u0259sas\u0131 qoyulur.<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>\u201cH\u0259r vilay\u0259tin q\u0259zet\u0259si g\u0259r\u0259k ol vilay\u0259tin ayin\u0259si olsun\u201d, \u201cQ\u0259zet camaat \u00fc\u00e7\u00fcnd\u00fcr, camaat q\u0259zet \u00fc\u00e7\u00fcn deyildir\u201d dey\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259y ana dilind\u0259, \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda q\u0259zetin n\u0259\u015fr olunmas\u0131na raz\u0131l\u0131q \u0259ld\u0259 etm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 Qafqaz Senzura Komit\u0259sin\u0259, Bak\u0131 qubernatoruna olan m\u00fcraci\u0259tl\u0259rind\u0259n, uzun yaz\u0131\u015fmalardan, 7 illik g\u0259rgin \u0259m\u0259kd\u0259n sonra q\u0259zetin n\u0259\u015frin\u0259 h\u00f6kum\u0259td\u0259n icaz\u0259 al\u0131r. <strong><em>N\u0259hay\u0259t, H\u0259s\u0259n b\u0259y 1875-ci il 22 iyulda \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d adl\u0131 q\u0259zetin Az\u0259rbaycan dilind\u0259 n\u0259\u015frin\u0259 ba\u015flay\u0131r. Bununla da, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan milli m\u0259tbuat\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131 qoyulur.<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y \u201c\u018fkin\u00e7i\u201dnin \u0259sas yazar\u0131 olmaqla yana\u015f\u0131, h\u0259min q\u0259zetin na\u015firi, redaktoru, ba\u015f m\u0259qal\u0259l\u0259rin m\u00fc\u0259llifi, texniki bir i\u015f\u00e7isi v\u0259 h\u0259m d\u0259 korrektoru kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d n\u0259\u015fr olundu\u011fu g\u00fcnd\u0259n ba\u011flananad\u0259k \u00e7arizm\u0259, k\u00f6l\u0259liy\u0259 qar\u015f\u0131 bar\u0131\u015fmaz m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131r v\u0259 rejimin h\u0259r hans\u0131 bir sah\u0259d\u0259 yeritdiyi haqs\u0131zl\u0131qlara, kort\u0259bii h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259r\u0259 \u00f6z m\u0259nfi m\u00fcnasib\u0259tini bildirir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Z\u0259rdabinin ictimai-siyasi f\u0259aliyy\u0259tind\u0259n raz\u0131 qalmayan Bak\u0131 qubernatoru onu m\u00fct\u0259madi izl\u0259y\u0259r\u0259k \u201csiyasi c\u0259h\u0259td\u0259n t\u0259hl\u00fck\u0259li v\u0259 etibars\u0131z\u201d hesab edir v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259, <strong><em>1877-ci ilin sentyabr ay\u0131nda \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zeti \u00e7ar h\u00f6kum\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n ba\u011flan\u0131r, 1878-ci ild\u0259 is\u0259 o, gimnaziyada m\u00fc\u0259llimlikd\u0259n azad edilir.<\/em><\/strong>\u00c7ar h\u00f6kum\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn \u201ct\u0259hl\u00fck\u0259li\u201d hesab edil\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259yin Bak\u0131da qalmas\u0131 laz\u0131m bilinmir. Yekaterinodar (Krasnodar) \u015f\u0259h\u0259r gimnaziyas\u0131na m\u00fc\u0259llim g\u00f6nd\u0259rilm\u0259k ad\u0131 il\u0259 Bak\u0131 gimnaziyas\u0131ndan uzaqla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y hara gedirdis\u0259, kim\u0259 m\u00fcraci\u0259t edirdis\u0259, ona i\u015f ver\u0259n yox idi. Bu zaman onun h\u0259yat\u0131nda faci\u0259 ba\u015f verir. <strong><em>\u00dc\u00e7 ya\u015fl\u0131 q\u0131z\u0131 Fatma v\u0259fat edir v\u0259 bunun ard\u0131nca bir ya\u015f\u0131na \u00e7atmam\u0131\u015f \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc q\u0131z\u0131 da d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fir.<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Bir m\u00fcdd\u0259t i\u015fsiz qalan, H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n t\u0259klifi il\u0259 raz\u0131la\u015fan <strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259y 1880-ci ild\u0259 ail\u0259si il\u0259 do\u011fma k\u0259ndi Z\u0259rdaba k\u00f6\u00e7d\u00fcy\u00fc vaxtda P\u0259ri art\u0131q 7 ya\u015f\u0131n\u0131n i\u00e7ind\u0259 idi.<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y bu zaman Az\u0259rbaycanda q\u0131z m\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u0131na nail olmad\u0131\u011f\u0131ndan P\u0259ri xan\u0131m\u0131 Tiflis\u0259 apar\u0131r v\u0259 onu anas\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n vaxtil\u0259 t\u0259hsil ald\u0131\u011f\u0131 rus q\u0131z gimnaziyas\u0131na qoyur. P\u0259ri xan\u0131m burada anas\u0131n\u0131n sabiq m\u00fc\u0259llim\u0259l\u0259rinin yan\u0131nda ya\u015fay\u0131r v\u0259 t\u0259hsil al\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><strong><em>Onu da qeyd ed\u0259k ki, Tiflisd\u0259 rus q\u0131z gimnaziyas\u0131nda t\u0259hsil alan ilk az\u0259rbaycanl\u0131 qad\u0131n H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin b\u00f6y\u00fck q\u0131z\u0131, Az\u0259rbaycan\u0131n ilk Parlamentinin s\u0259dri \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovun h\u0259yat yolda\u015f\u0131 P\u0259ri xan\u0131m M\u0259likova (Top\u00e7uba\u015fova) olmu\u015fdur.<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Burada H\u0259s\u0259n b\u0259yin b\u00f6y\u00fck q\u0131z\u0131 P\u0259ri xan\u0131m M\u0259likova (Top\u00e7uba\u015fova) haqq\u0131nda bir q\u0259d\u0259r \u0259trafl\u0131 m\u0259lumat verm\u0259k yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259rdi. 1873-c\u00fc ild\u0259 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 d\u00fcnyaya g\u0259l\u0259n, <strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi oca\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xan Az\u0259rbaycan ziyal\u0131s\u0131 P\u0259ri xan\u0131m Top\u00e7uba\u015fova kim olmu\u015fdur?<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>\u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov kimi dahi bir \u015f\u0259xsiyy\u0259t, ictimai-siyasi xadimin \u00f6m\u00fcr-g\u00fcn yolda\u015f\u0131 olmaqla onunla h\u0259yat\u0131 boyu birlikd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyi, xo\u015fb\u0259xt g\u0259l\u0259c\u0259yi yolunda \u0259zabl\u0131 yollar ke\u00e7\u0259n P\u0259ri xan\u0131m\u0131n kim olmas\u0131 biz\u0259 \u00e7ox \u015feyl\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259r verir. O, Az\u0259rbaycan\u0131n g\u00f6rk\u0259mli \u015f\u0259xsiyy\u0259ti, 1897-1917-ci ill\u0259rd\u0259 \u201cKaspi\u201d q\u0259zetinin redaktoru, Birinci D\u00f6vl\u0259t Dumas\u0131n\u0131n deputat\u0131 v\u0259 orada \u201cM\u00fcs\u0259lman qrupu\u201dnun ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131, Rusiya m\u00fcsalmanlar\u0131n\u0131n IV qurultay\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259si, \u201c\u0130ttifaqi m\u00fcslimin\u201d <strong><em>(1905-ci il inqilab\u0131 h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n v\u00fcs\u0259t ald\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrd\u0259 \u201c\u0130ttifaqi-m\u00fcslimin\u201d adland\u0131r\u0131lan \u00dcmumrusiya M\u00fcs\u0259lman \u0130ttifaq\u0131 siyasi t\u0259\u015fkilat\u0131 yaranm\u0131\u015fd\u0131 \u2013 E.H.)<\/em><\/strong> partiyas\u0131n\u0131n yarad\u0131c\u0131lar\u0131ndan v\u0259 MK-n\u0131n daimi b\u00fcrosunun \u00fczv\u00fc, 1917-1920-ci il l\u0259rd\u0259 Bak\u0131 M\u00fcs\u0259lman \u015euras\u0131 M\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sinin s\u0259dri, Az\u0259r baycan\u0131n ilk Parlamentinin s\u0259dri olmu\u015f, Paris s\u00fclh konfrans\u0131nda Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tin\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etmi\u015f \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovun (1862-1934) h\u0259yat yolda\u015f\u0131 olmu\u015fdur. P\u0259ri xan\u0131m m\u00fc\u0259llim\u0259 idi. O, 1893-c\u00fc il 31 dekabrda \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovla ail\u0259 h\u0259yat\u0131 qurmu\u015fdur. Ki\u00e7ik ya\u015flar\u0131nda valideynl\u0259rinin h\u0259r ikisini itir\u0259n, n\u0259n\u0259sinin himay\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fcy\u0259n \u018f. Top\u00e7uba\u015fov H\u0259s\u0259n b\u0259yin simas\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u0259 ikinci ata, H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n simas\u0131nda ikinci ana tapm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><strong><em>P\u0259ri xan\u0131m\u0131n v\u0259 \u018flim\u0259rdan b\u0259yin Tiflis h\u0259yat\u0131, oradan H\u0259nif\u0259 xan\u0131ma yazd\u0131qlar\u0131 m\u0259ktublar maraql\u0131 bir d\u00f6vr\u0259 t\u0259sad\u00fcf edir.<\/em><\/strong>14 ild\u0259n art\u0131q bir m\u00fcdd\u0259t idi ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi v\u0259fal\u0131 h\u0259yat yolda\u015f\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131mla birlikd\u0259 do\u011fma k\u0259ndi Z\u0259rdabda ya\u015fay\u0131rd\u0131.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Salman M\u00fcmtaz ad\u0131na D\u00f6vl\u0259t \u018fd\u0259biyyat v\u0259 \u0130nc\u0259s\u0259n\u0259t Arxivind\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi irsi il\u0259 ba\u011fl\u0131 ara\u015fd\u0131rmalar aparark\u0259n, bu dahi \u015f\u0259xsiyy\u0259tin b\u00f6y\u00fck q\u0131z\u0131 P\u0259ri xan\u0131m Top\u00e7uba\u015fovan\u0131n anas\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m Abayevaya v\u0259 eyni zamanda, \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovun H\u0259nif\u0259 xan\u0131ma yazd\u0131qlar\u0131 m\u0259ktublar\u0131n \u0259lyazmas\u0131 diqq\u0259timi c\u0259lb etdi (F. \u2116 633, s. 1, i\u015f 38).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>Rus dilind\u0259 yaz\u0131lan h\u0259min m\u0259ktublar\u0131n Az\u0259rbaycan dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 etdiyim m\u0259tni il\u0259 oxucular\u0131m\u0131z\u0131 tan\u0131\u015f etm\u0259kl\u0259, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi ail\u0259sind\u0259 t\u0259lim-t\u0259rbiy\u0259, t\u0259hsil, ataya-anaya d\u0259rin h\u00f6rm\u0259t, sevgi, \u00fclvi m\u0259h\u0259bb\u0259t hissl\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 faktlar\u0131 bir n\u00fcmun\u0259 olaraq oxucular\u0131n, g\u0259ncl\u0259rimizin diqq\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259rdim.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Atas\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259yin, anas\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n himay\u0259sind\u0259n, n\u0259vazi\u015find\u0259n k\u0259narda, q\u00fcrb\u0259td\u0259 ya\u015fayan, h\u0259r vaxt onlar\u0131n isti n\u0259f\u0259sini, maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi ehtiyac\u0131n\u0131 hiss ed\u0259n P\u0259ri xan\u0131m\u0131n anas\u0131na \u00fcnvanlad\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubla tan\u0131\u015f olduqda, \u00e7\u0259tin ke\u015fm\u0259ke\u015fli \u015f\u0259raitd\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq, Tiflis rus q\u0131z gimnaziyas\u0131n\u0131n son kursunda t\u0259hsilini davam etdir\u0259n Az\u0259rbaycan ziyal\u0131s\u0131n\u0131n xo\u015fb\u0259xt h\u0259yat, azadl\u0131q, m\u0259h\u0259bb\u0259t u\u011frunda, sevgi yolunda m\u00fcbariz\u0259sind\u0259 Koro\u011flunun Nigar\u0131n\u0131, N\u0259binin H\u0259c\u0259rini, M\u0259cnunun Leylisini g\u00f6rd\u00fcy\u00fcm\u00fcz kimi, g\u00f6z\u00fcm\u00fcz \u00f6n\u00fcnd\u0259 \u018flim\u0259rdan b\u0259yin P\u0259risinin obraz\u0131 canlan\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>P\u0259ri xan\u0131m\u0131n anas\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131ma m\u0259ktubu:<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>\u201cM\u0259nim \u00fcnvan\u0131m: K\u00f6hn\u0259 Tamojnaya k\u00fc\u00e7\u0259si, Vlasovun evi, P\u0259ri xan\u0131m Top\u00e7uba\u015fova.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>\u018fziz \u0259rimi Siz\u0259 m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olaraq qonaq g\u00f6nd\u0259rir\u0259m. Baxarsan ki, o, Sizd\u0259 hans\u0131 t\u0259\u0259ss\u00fcratlar yaradacaq. Bil ki, onun n\u0259 atas\u0131, n\u0259 d\u0259 anas\u0131 vard\u0131r v\u0259 \u00fcmid edir ki, Siz onlar\u0131 \u0259v\u0259z ed\u0259rsiniz. <\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>\u018fziz sevimli ana!<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>M\u0259n s\u0259nin qar\u015f\u0131nda \u00e7ox g\u00fcnahkar oldu\u011fum \u00fc\u00e7\u00fcn indiy\u0259 q\u0259d\u0259r s\u0259n\u0259 m\u0259ktub yazmam\u0131\u015fam.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>\u00d6z g\u00fcnah\u0131m\u0131 b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 d\u0259rk edir\u0259m v\u0259 s\u0259nin m\u00fchakim\u0259n\u0259 burax\u0131ram. D\u00fcn\u0259n 31 dekabrda k\u0259bin akt\u0131 ba\u011fland\u0131 v\u0259 ax\u015fam m\u0259n M\u0259rdan b\u0259ygil\u0259 k\u00f6\u00e7d\u00fcm. H\u0259r \u015fey yax\u015f\u0131 v\u0259 \u015f\u0259n oldu, yaln\u0131z s\u0259n \u00e7at\u0131\u015fm\u0131rd\u0131n. M\u0259n y\u0259qin bilir\u0259m, \u0259ziz ana, \u0259g\u0259r s\u0259n burada olsayd\u0131n, ham\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 \u015f\u0259nl\u0259n\u0259rdin v\u0259 m\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259 xo\u015fb\u0259xt olard\u0131n. <\/em><em>H\u0259, h\u0259qiq\u0259t\u0259n dem\u0259k olar ki, burada tale b\u00f6y\u00fck rol oynad\u0131. Onda fikirl\u0259\u015firdim ki, tezlikl\u0259 kursu bitirdikd\u0259n sonra bir yax\u015f\u0131 adam tap\u0131lacaq, h\u0259m m\u0259ni sevsin, h\u0259m d\u0259 m\u0259n \u00f6z\u00fcm sevim. Bel\u0259 ki, onun m\u0259ni d\u0259lic\u0259sin\u0259 sevdiyin\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 yoxdur v\u0259 bunu onu \u015f\u0259xs\u0259n g\u00f6r\u0259n xalam t\u0259sdiq ed\u0259 bil\u0259r.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>K\u0259bin akt\u0131n\u0131n ba\u011flanmas\u0131na q\u0259d\u0259r x\u0131rda bir anla\u015f\u0131lmazl\u0131q oldu, m\u0259n ax\u0131r\u0131nc\u0131 g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r yem\u0259k yem\u0259dim. Atam is\u0259, m\u0259lum oldu ki, 10 min pul t\u0259l\u0259b edib, M\u0259rdan is\u0259 bu pulu na\u011fd ver\u0259 bilm\u0259yib. Bel\u0259 b\u00f6y\u00fck m\u0259bl\u0259\u011fi m\u0259n h\u0259r d\u0259qiq\u0259 t\u0259l\u0259b ed\u0259 bil\u0259rdim, onda is\u0259 bu pul olmazd\u0131. M\u0259n\u0259 is\u0259 k\u0259bin \u00fc\u00e7\u00fcn hans\u0131 m\u0259bl\u0259\u011fin \u00f6d\u0259nilm\u0259sinin q\u0259tiyy\u0259n f\u0259rqi yox idi. M\u0259n ona dedim ki, n\u0259 q\u0259d\u0259r bacar\u0131r \u00f6d\u0259sin. Ata \u00f6z\u00fc d\u0259 m\u0259niml\u0259 raz\u0131la\u015fd\u0131 ki, bel\u0259 \u015feyd\u0259n \u00f6tr\u00fc biz toyu poza bilm\u0259rik.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>M\u0259nim \u0259zizim, m\u0259n\u0259 \u00e7ox k\u0259d\u0259rli v\u0259 a\u011f\u0131r g\u0259lir ki, s\u0259n yox idin, amma ola bil\u0259rdin, biz ona g\u00f6r\u0259 t\u0259l\u0259sdik ki, k\u0259bin ba\u011fland\u0131qdan sonra ayr\u0131-ayr\u0131 ya\u015famaq a\u011f\u0131ls\u0131zl\u0131q olard\u0131, s\u0259n is\u0259 bel\u0259 tez g\u0259l\u0259 bilm\u0259zdin. Amma, inan\u0131ram ki, \u0259zizim, s\u0259n imkan d\u00fc\u015f\u0259n kimi y\u0131\u011f\u0131\u015f\u0131b g\u0259l\u0259c\u0259ks\u0259n, ona g\u00f6r\u0259 ki, M\u0259rdan\u0131n yerqurulu\u015fu (yer\u00f6l\u00e7m\u0259) m\u0259kt\u0259bind\u0259 d\u0259rsl\u0259ri var v\u0259 m\u0259zuniyy\u0259t g\u00f6t\u00fcrm\u0259k asan deyil. Bel\u0259 ki, biz \u00f6z\u00fcm\u00fcz bayrama (maslennitsa) q\u0259d\u0259r ancaq g\u0259l\u0259 bil\u0259rik. H\u0259, \u0259zizim, g\u00f6zl\u0259mirdim ki, s\u0259nd\u0259n bel\u0259 tez ayr\u0131lma\u011fa m\u0259cbur qalaca\u011fam, raz\u0131la\u015f ki, g\u00f6r\u00fcn\u00fcr tale bel\u0259 imi\u015f. F\u0259rqi yoxdur, tez ya gec m\u0259n \u0259r\u0259 ged\u0259c\u0259kdim, m\u0259n\u0259 sevdiyim adama \u0259r\u0259 getm\u0259k ba\u015fqas\u0131na \u0259r\u0259 getm\u0259kd\u0259n daha yax\u015f\u0131d\u0131r. M\u0259rdan xahi\u015f edir ki, s\u0259ni m\u00f6hk\u0259m \u00f6p\u00fcm v\u0259 deyim ki, s\u0259nin arzun yerin\u0259 yetdi v\u0259 o, s\u0259nin sevimli q\u0131z\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcn yax\u015f\u0131 \u0259r olacaq. Burada m\u0259n\u0259 onun (M\u0259rdan b\u0259yin) tan\u0131\u015flar\u0131n\u0131n t\u0259n\u0259sind\u0259n qurtaran m\u0259l\u0259k kimi bax\u0131rlar. Bel\u0259 ki, onlar\u0131n maddi v\u0259ziyy\u0259tl\u0259ri siz\u0259 m\u0259lumdur v\u0259 m\u0259lumdur ki, o, 10 min \u00f6d\u0259m\u0259k iqtidar\u0131nda deyil, m\u0259n is\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r pul \u00f6d\u0259y\u0259c\u0259yini onun \u00f6z ixtiyar\u0131na buraxd\u0131m. Xahi\u015f edir\u0259m, \u0259zizim, cecim v\u0259 xal\u00e7alar\u0131m\u0131 g\u00f6nd\u0259r\u0259nd\u0259 m\u0259nim albom, portfelimi, \u015f\u0259kil qrupumu v\u0259 \u00f6z \u015f\u0259xsi evim olaca\u011f\u0131 zaman m\u0259n\u0259 ba\u011f\u0131\u015flayaca\u011f\u0131na s\u00f6z verdiyin m\u00fcr\u0259kk\u0259bqab\u0131n\u0131 da g\u00f6nd\u0259r. <\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>Ba\u011f\u0131\u015fla, \u0259zizim, biz h\u0259r \u015feyi s\u0259nsiz h\u0259ll etdik, amma m\u0259n y\u0259qin bilirdim ki, s\u0259n biz\u0259 qar\u015f\u0131 olmazsan. \u0130ndi is\u0259 xahi\u015f edir\u0259m ki, sakit ol v\u0259 \u00f6z q\u0131z\u0131n\u0131n xo\u015fb\u0259xtliyin\u0259 sevin. Bil ki, m\u0259n n\u0259 q\u0259d\u0259r xo\u015fb\u0259xt olsam da, s\u0259ni he\u00e7 vaxt unutmaram v\u0259 \u00f6z \u0259ziz v\u0259 yax\u015f\u0131 anam\u0131 h\u0259mi\u015f\u0259 sev\u0259c\u0259y\u0259m. \u00dcmidvaram ki, s\u0259n M\u0259rdan\u0131 da bel\u0259 sev\u0259c\u0259ks\u0259n, ona g\u00f6r\u0259 ki, o buna layiqdir. <\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>B\u0259rk-b\u0259rk \u00f6p\u00fcr\u0259m s\u0259ni, Q\u0259ri\u015fi v\u0259 S\u0259fi\u015fi. Ba\u015f \u0259yir\u0259m, yaz. S\u0259ni daima sev\u0259n q\u0131z\u0131n\u201d.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><strong><em>\u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovun H\u0259nif\u0259 xan\u0131ma m\u0259ktubu: <\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>\u201c\u00c7ox h\u00f6rm\u0259tli v\u0259 \u0259ziz ana!<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>\u201cAna\u201d k\u0259lm\u0259si m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn o q\u0259d\u0259r \u0259ziz s\u0259sl\u0259nir v\u0259 h\u0259yat\u0131mda ilk d\u0259f\u0259 el\u0259 b\u00f6y\u00fck z\u00f6vql\u0259 \u00e7ox d\u0259rin m\u0259nas\u0131 olan v\u0259 bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn izahedilm\u0259z qalan bu s\u00f6zl\u0259 Siz\u0259 m\u00fcraci\u0259t edir\u0259m! <\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>\u0130ndi ilk d\u0259f\u0259 m\u0259n bu s\u00f6z\u00fc \u015f\u00fcurlu sur\u0259td\u0259 v\u0259 b\u00f6y\u00fck \u00fcmidl\u0259 ifad\u0259 edir\u0259m ki, m\u0259n Sizin ana \u00fcr\u0259yinizd\u0259 h\u00fcznl\u00fc bir s\u0259da tapaca\u011fam, hans\u0131 ki, bu g\u00fcnd\u0259n etibar\u0259n (\u00f6z\u00fcm\u0259 inam tapmaq \u00fcmidi il\u0259) m\u0259nim \u00e7ox sevimli P\u0259rim il\u0259 birlikd\u0259 Sizin \u00f6vladlar\u0131n\u0131z aras\u0131nda m\u0259n\u0259 d\u0259 laz\u0131mi yer ayr\u0131la bil\u0259r. M\u0259n bel\u0259 c\u0259sar\u0259t v\u0259 q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 dan\u0131\u015f\u0131ram, halbuki, Sizd\u0259 olan n\u0259vazi\u015fi h\u0259l\u0259 g\u00f6rm\u0259mi\u015f\u0259m, Sizi g\u00f6r\u00fcb, Sizi \u00f6pm\u0259mi\u015f\u0259m, amma bilir\u0259m Sizin m\u00fcnasib\u0259tinizi qazanacaq v\u0259 ya Sizin \u0259sas \u015f\u0259rt v\u0259 t\u0259l\u0259bl\u0259rinizi qane ed\u0259c\u0259y\u0259m, dediyiniz kimi, kim Sizin k\u00fcr\u0259k\u0259niniz olmaq xo\u015fb\u0259xtliyini qazanmaq ist\u0259yirs\u0259, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 Sizin q\u0131z\u0131n\u0131z\u0131 sevm\u0259lidir.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>B\u0259li, \u0259ziz ana, m\u0259n Sizin t\u0259l\u0259bl\u0259riniz\u0259 cavab verir\u0259m, ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, m\u0259n m\u0259nim \u0259v\u0259zsiz P\u0259rimi sevir\u0259m, onu \u015f\u0259r\u0259fli v\u0259 n\u0259cab\u0259tli bir m\u0259h\u0259bb\u0259tl\u0259 sevir\u0259m, h\u0259yat yolda\u015f\u0131m kimi, \u00f6z\u00fcm\u0259 b\u0259rab\u0259r bir yolda\u015f kimi sevir\u0259m. <\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>Hans\u0131 ki, bundan sonra m\u0259nim sevincimi v\u0259 k\u0259d\u0259rimi b\u00f6lm\u0259k taleyi d\u00fc\u015f\u00fcr, bel\u0259 ki, m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn huri-m\u0259l\u0259k rolu oynay\u0131r ki, bu g\u00fcnd\u0259n o, m\u0259nim ideyalar\u0131m\u0131n qay\u0259sini, z\u0259hm\u0259t v\u0259 m\u0259qs\u0259dini t\u0259\u015fkil ed\u0259r\u0259k m\u0259nim h\u0259yat\u0131m\u0131 b\u0259z\u0259y\u0259c\u0259k, bizim m\u00fcq\u0259dd\u0259s amallar\u0131m\u0131z\u0131n birg\u0259 h\u0259lli yolunda ona daha \u00e7ox enerji v\u0259 g\u00fcc ver\u0259c\u0259k, h\u0259m d\u0259 c\u0259hal\u0259t qaranl\u0131\u011f\u0131nda \u00e7apalayan b\u0259db\u0259xt m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131m\u0131z\u0131n maarifl\u0259ndirilm\u0259si kimi \u015f\u0259r\u0259fli bir i\u015fin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn xeyir ver\u0259c\u0259k.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>Bir s\u00f6zl\u0259, m\u0259n Sizin q\u0131z\u0131n\u0131z\u0131 sevir\u0259m, bir h\u0259yat yolda\u015f\u0131 kimi is\u0259 \u015f\u0259r\u0259fl\u0259, h\u0259qiq\u0259t\u0259n h\u0259rar\u0259tl\u0259 inan\u0131ram ki, m\u0259nim ona olan m\u00fcnasib\u0259timi bu g\u00fcnd\u0259n he\u00e7 n\u0259 d\u0259yi\u015f\u0259 bilm\u0259z, \u0259ksin\u0259, ail\u0259 h\u0259yat\u0131m\u0131z\u0131n h\u0259r g\u00fcn\u00fc m\u0259nim \u0259ziz P\u0259rim\u0259 qar\u015f\u0131 olan m\u0259h\u0259bb\u0259timi art\u0131r\u0131r. Bel\u0259 ki, m\u0259nim b\u00f6y\u00fck xo\u015fb\u0259xtliyim namin\u0259 o da m\u0259n\u0259 eyni qaydada m\u0259rh\u0259m\u0259t g\u00f6st\u0259rir.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, \u0259g\u0259r m\u0259nim P\u0259riy\u0259 qar\u015f\u0131 m\u0259h\u0259bb\u0259timin m\u00fcq\u0259dd\u0259sliyin\u0259 v\u0259 s\u0259mimiliyin\u0259 dair s\u00f6zl\u0259rim Sizin \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0259na\u0259tb\u0259x\u015f deyils\u0259, onda bundan sonra m\u0259n\u0259 g\u00f6zl\u0259m\u0259k qal\u0131r, o vaxta kimi ki, P\u0259rim \u00f6z d\u0259lil v\u0259 s\u00fcbutlar\u0131 il\u0259 Sizi \u015f\u0259xs\u0259n inand\u0131rs\u0131n, hans\u0131 ki, Sizd\u0259n he\u00e7 n\u0259 gizl\u0259d\u0259 bilm\u0259z v\u0259 \u015f\u0259had\u0259tnam\u0259 Sizin \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259nim s\u00f6zl\u0259rimin h\u0259qiqiliyin\u0259 inanana q\u0259d\u0259r t\u0259s\u0259lli olar ki, bu haqda m\u0259n Siz\u0259 yaz\u0131ram.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>P\u0259rini m\u0259n o q\u0259d\u0259r sevir\u0259m ki, \u0259lb\u0259tt\u0259, ona yax\u0131n olan \u015f\u0259xsl\u0259ri o q\u0259d\u0259r sevm\u0259y\u0259 bilm\u0259r\u0259m, hans\u0131 ki, bu g\u00fcnd\u0259n m\u0259nim \u00fcr\u0259yim\u0259 yax\u0131n olurlar. D\u00fczd\u00fcr, h\u0259l\u0259lik m\u0259n yaln\u0131z \u00e7ox h\u00f6rm\u0259tli atan\u0131 v\u0259 sevimli Midh\u0259d qarda\u015f\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015f\u0259m, lakin m\u0259n t\u0259kc\u0259 onlar\u0131 sevm\u0259dim, qiyabi sur\u0259td\u0259 d\u0259 olsa, m\u0259nim \u0259ziz anam\u0131 v\u0259 balaca bac\u0131 v\u0259 qarda\u015f\u0131m\u0131 sevdim v\u0259 \u00fcmidvaram ki, \u00f6z keyfiyy\u0259tl\u0259riml\u0259 onlarda \u00f6z\u00fcm\u0259 qar\u015f\u0131 h\u00f6rm\u0259t hissi qazana bilm\u0259s\u0259m d\u0259, yen\u0259 d\u0259 P\u0259riy\u0259 olan m\u0259h\u0259bb\u0259timl\u0259 onlar\u0131n h\u00f6rm\u0259tini qazanaca\u011fam. <\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>Yaln\u0131z m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn yegan\u0259 \u201cson \u00fcmid\u201d yeri olmas\u0131na \u0259saslanaraq v\u0259 b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 b\u0259ra\u0259t qazanaraq, \u00fcmidvar oldu\u011fumu bildirir\u0259m ki, Siz m\u0259ni ba\u011f\u0131\u015flayacaqs\u0131n\u0131z, m\u0259n bu d\u0259f\u0259 birc\u0259 ona g\u00f6r\u0259 susuram ki, n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259n indiy\u0259 q\u0259d\u0259r Siz\u0259 yazmam\u0131\u015fam, ikincisi ona g\u00f6r\u0259 ki, n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn bizim toyumuz ba\u015fqa c\u00fcr yox, m\u0259hz bel\u0259 quruldu: bu izahata v\u0259 suallara cavablar\u0131 Sizinl\u0259 \u015f\u0259xs\u0259n g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r saxlama\u011f\u0131 laz\u0131m bildim, hans\u0131 ki, P\u0259ri il\u0259 m\u0259n birlikd\u0259 h\u0259sr\u0259tl\u0259 v\u0259 s\u0259birsizlikl\u0259 ba\u015fqa daha m\u00fcnasib vaxtda qohum kimi \u00fcr\u0259kd\u0259n dan\u0131\u015fa bil\u0259rik. H\u0259l\u0259lik is\u0259, Siz\u0259 P\u0259rinin v\u0259 Midh\u0259din sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 x\u0259b\u0259r verir\u0259m, Sizin qar\u015f\u0131n\u0131zda ba\u015f \u0259yir\u0259m, Sizi v\u0259 u\u015faqlar\u0131 qiyabi \u00f6p\u00fcr\u0259m, <strong>Siz\u0259 \u00fcr\u0259kd\u0259n h\u00f6rm\u0259t ed\u0259n v\u0259 sev\u0259n Sizin k\u00fcr\u0259k\u0259niniz \u018flim\u0259rdan Top\u00e7uba\u015fov, 29 yanvar 1894-c\u00fc il, Tiflis \u015f.\u201d<\/strong>.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259yin h\u0259yat\u0131nda ba\u015f ver\u0259n ac\u0131nacaql\u0131, ke\u015fm\u0259ke\u015fli hallara baxmayaraq, o, mill\u0259tinin bir \u00e7ox n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin, \u00f6vladlar\u0131n\u0131n \u0259sl Az\u0259rbaycan ziyal\u0131s\u0131, t\u0259hsilli, t\u0259lim-t\u0259rbiy\u0259li, xeyirxah bir \u015f\u0259xsiyy\u0259t kimi yeti\u015fm\u0259sin\u0259, xo\u015fb\u0259xt ail\u0259 h\u0259yat\u0131 qurmalar\u0131na nail olmu\u015fdur.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><strong><em>P\u0259ri xan\u0131m\u0131n anas\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 bu m\u0259ktubdan ayd\u0131n olur ki, 1893-c\u00fc ilin 31 dekabr\u0131nda toy m\u0259rasimi ke\u00e7irilir, h\u0259min g\u00fcn\u00fc k\u0259bin akt\u0131 ba\u011flan\u0131r v\u0259 o, ax\u015fam g\u0259lin k\u00f6\u00e7\u00fcr<\/em><\/strong><em>.<\/em> P\u0259ri xan\u0131m m\u0259ktubunda bel\u0259 bir maraql\u0131 fakt\u0131 qeyd edir ki, x\u0131rda anla\u015f\u0131lmazl\u0131q ucbat\u0131ndan ax\u0131r\u0131nc\u0131 g\u00fcn\u0259 kimi yem\u0259k yem\u0259dim. S\u0259b\u0259b is\u0259 bu olmu\u015fdur ki, ad\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 onun atas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n \u018flim\u0259rdan b\u0259yd\u0259n 10 min k\u0259bin haqq\u0131 ba\u015fl\u0131q t\u0259l\u0259b olunub. \u018flim\u0259rdan b\u0259y is\u0259 bu pulu na\u011fd verm\u0259k imkan\u0131nda olmam\u0131\u015fd\u0131r. P\u0259ri xan\u0131m \u018flim\u0259rdan b\u0259yin n\u0259 q\u0259d\u0259r k\u0259bin haqq\u0131 verm\u0259y\u0259 imkan\u0131 varsa, o q\u0259d\u0259r \u00f6d\u0259m\u0259yini laz\u0131m bilir. H\u0259s\u0259n b\u0259y d\u0259 q\u0131z\u0131n\u0131n t\u0259klifi il\u0259 raz\u0131la\u015faraq, bel\u0259 \u015feyd\u0259n \u00f6tr\u00fc toyu poza bilm\u0259rik deyir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>M\u0259ktubdan m\u0259lum oldu\u011fu kimi, P\u0259ri xan\u0131mla \u018flim\u0259rdan b\u0259yin Tiflis d\u0259 ail\u0259 h\u0259yat\u0131 qurmas\u0131 zaman\u0131 onun atas\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259y, b\u00f6y\u00fck qarda\u015f\u0131 Midh\u0259d b\u0259y v\u0259 xalas\u0131 (bibisi) onun yan\u0131nda olmu\u015flar <strong><em>(S\u00f6hb\u0259tin xaladan, yaxud bibid\u0259n getdiyi qaranl\u0131q qal\u0131r \u2013 m\u00fc\u0259llif)<\/em><\/strong><em>.<\/em> Onlar\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 k\u0259bin akt\u0131 ba\u011f lan\u0131l m\u0131\u015fd\u0131r, lakin bu zaman P\u0259rinin anas\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n burada olmamas\u0131 ona \u00e7ox pis t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. P\u0259ri xan\u0131m m\u0259ktubda anas\u0131n\u0131n toy m\u0259rasimin\u0259 tez bir vaxtda g\u0259lm\u0259sinin m\u00fcmk\u00fcns\u00fczl\u00fcy\u00fcn\u00fc bildirir v\u0259 k\u0259bin k\u0259sildikd\u0259n sonra, anas\u0131n\u0131n yolunu g\u00f6zl\u0259m\u0259k v\u0259 o g\u0259l\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r ayr\u0131 ya\u015fa maq a\u011f\u0131ls\u0131zl\u0131q olard\u0131 dey\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Apard\u0131\u011f\u0131m ara\u015fd\u0131rmalar dem\u0259y\u0259 \u0259sas verir ki, do\u011frudan da bel\u0259dir. \u00c7\u00fcnki o zaman H\u0259s\u0259n b\u0259yin ail\u0259si Z\u0259rdabda ya\u015fay\u0131rd\u0131. H\u0259s\u0259n b\u0259y v\u0259 b\u00f6y\u00fck o\u011flu Midh\u0259d b\u0259y Tiflisd\u0259 olduqlar\u0131 zaman H\u0259nif\u0259 xan\u0131m \u00fc\u00e7\u00fcn azya\u015fl\u0131 u\u015faqlar\u0131 Q\u0259rib Soltan xan\u0131mla v\u0259 S\u0259ff\u0259t b\u0259yl\u0259 birlikd\u0259 ucqar Z\u0259rdab k\u0259ndind\u0259n Tiflis\u0259 g\u0259lm\u0259k \u00e7\u0259tin olard\u0131 v\u0259 eyni zamanda, o vaxtlar ev, m\u0259i\u015f\u0259t, t\u0259s\u0259rr\u00fcfat i\u015fl\u0259rinin bir an bel\u0259 yiy\u0259siz-ba\u015fs\u0131z qalmas\u0131 m\u00fc\u015fk\u00fcl m\u0259s\u0259l\u0259 idi.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>P\u0259ri xan\u0131m anas\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubunda \u018flim\u0259rdan b\u0259yin onu d\u0259lic\u0259sin\u0259 sevdiyini v\u0259 xalas\u0131n\u0131n da bunu t\u0259sdiq etdiyini anas\u0131na \u00e7atd\u0131r\u0131r. <strong><em>\u018flim\u0259rdan b\u0259yi d\u0259rin m\u0259h\u0259bb\u0259tl\u0259 sev\u0259n P\u0259ri xan\u0131m m\u0259ktubunu sona yetirdikd\u0259n sonra m\u0259ktubun ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131na, birinci s\u0259hif\u0259y\u0259 qay\u0131daraq ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n sa\u011f k\u00fcnc\u00fcnd\u0259ki a\u011f yer\u0259 k\u00f6nd\u0259l\u0259n \u015f\u0259kild\u0259 bu s\u00f6zl\u0259ri yaz\u0131r: \u201cBil ki, onun n\u0259 atas\u0131, n\u0259 d\u0259 anas\u0131 vard\u0131r v\u0259 o \u00fcmid edir ki, Siz onlar\u0131 \u0259v\u0259z ed\u0259rsiniz\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>P\u0259ri xan\u0131m anas\u0131n\u0131n yolunu s\u0259birsizlikl\u0259 g\u00f6zl\u0259yir v\u0259 eyni zamanda, tezlikl\u0259 \u018flim\u0259rdan b\u0259yl\u0259 birlikd\u0259 anas\u0131n\u0131n yan\u0131na g\u0259l\u0259c\u0259yini bildirir. Amma obyektiv s\u0259b\u0259bd\u0259n tez bir zaman \u0259rzind\u0259 sevimli anas\u0131na qovu\u015fmas\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcns\u00fczl\u00fcy\u00fcn\u00fc b\u0259yan edir. Bunun is\u0259 M\u0259rdan b\u0259yin Tiflisd\u0259 yerqurulu\u015fu (yer\u00f6l\u00e7m\u0259) m\u0259kt\u0259bind\u0259 d\u0259rsl\u0259rinin olmas\u0131 v\u0259 m\u0259zuniyy\u0259t g\u00f6t\u00fcrm\u0259sinin \u00e7\u0259tinliyi il\u0259 ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131r. Yaln\u0131z Z\u0259rdaba ata oca\u011f\u0131na g\u0259li\u015fl\u0259rinin bayrama <strong><em>(maslennitsa)<\/em><\/strong> q\u0259d\u0259r m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu bildirir <strong><em>(mas &#8211; lennitsa xristianlarda p\u0259hriz bayram\u0131 kimi qeyd olunur \u2013 E.H.).<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Burada bir m\u0259qama diqq\u0259t yetir\u0259k: 1889-cu ild\u0259 Peterburq Universitetinin h\u00fcquq fak\u00fclt\u0259sini bitirmi\u015f \u018flim\u0259rdan b\u0259yin Tiflis yerqurulu\u015fu m\u0259kt\u0259bind\u0259 (zemlemernoye u\u00e7ili\u015fe) d\u0259rs dem\u0259si t\u0259sad\u00fcfi deyildi. \u00c7\u00fcnki H\u0259s\u0259n b\u0259yin \u00f6z\u00fc h\u0259l\u0259 1865-ci ild\u0259 Moskva Universitetini bitirdikd\u0259n sonra Tiflisd\u0259 \u201cMejevaya palata\u201d (Torpaq s\u0259rh\u0259d h\u00fcdudlar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n, torpaq b\u00f6lg\u00fcs\u00fc i\u015fi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan, yerqurulu\u015fu t\u0259dbirl\u0259ri sistemini h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n idar\u0259) adl\u0131 idar\u0259d\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, eyni zamanda, \u201c8-ci mejevaya\u201d (m\u0259rz\u00e7\u0259km\u0259) komissiyas\u0131nda m\u0259hk\u0259m\u0259 \u00fczv\u00fc kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. H\u0259s\u0259n b\u0259y harada, hans\u0131 sah\u0259d\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq, torpaq i\u015f\u00e7isi kimi ona do\u011fma olan bu s\u0259n\u0259tin \u0259sl m\u00fct\u0259x\u0259ssisi olaraq k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 i\u015fl\u0259rin\u0259, \u0259kin\u00e7ilik-bitki\u00e7ilik sah\u0259l\u0259rinin elmi \u0259saslarla inki\u015faf etdirilm\u0259sin\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f v\u0259 bir yerqurulu\u015f\u00e7usu kimi torpaq m\u00fclkiyy\u0259t\u00e7il\u0259ri, istifad\u0259\u00e7il\u0259ri aras\u0131nda torpaqlar\u0131n naturada (yerd\u0259) b\u00f6lg\u00fcs\u00fc i\u015fini aparm\u0131\u015f, s\u0259rh\u0259d h\u00fcdudlar\u0131n\u0131n b\u0259rpas\u0131 v\u0259 h\u00fcquqi bax\u0131mdan t\u0259nziml\u0259nm\u0259si yolunda b\u00f6y\u00fck xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>He\u00e7 t\u0259sad\u00fcfi deyildir ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin torpaq-yerqurulu\u015fu (yer\u00f6l\u00e7m\u0259) s\u0259n\u0259tin\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 onun o\u011fullar\u0131, Almaniyada v\u0259 Fransada ali m\u00fch\u0259ndislik t\u0259hsili alan Midh\u0259d v\u0259 S\u0259ff\u0259t b\u0259yd\u0259n yan ke\u00e7m\u0259diyi kimi k\u00fcr\u0259k\u0259ni \u018flim\u0259rdan b\u0259yd\u0259n d\u0259 yan ke\u00e7m\u0259mi\u015fdir. \u018flb\u0259tt\u0259, \u018flim\u0259rdan b\u0259yin d\u0259 Tiflisd\u0259 yer\u00f6l\u00e7m\u0259 m\u0259kt\u0259bind\u0259 bu sah\u0259 \u00fczr\u0259 d\u0259rs dem\u0259sin\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259yin t\u0259siri olmaya bilm\u0259zdi. \u018flim\u0259rdan b\u0259yin sonrak\u0131 h\u0259yat yolunun m\u00fc\u0259yy\u0259n &#8211; l\u0259\u015fm\u0259sind\u0259 v\u0259 qazand\u0131\u011f\u0131 u\u011furlarda da H\u0259s\u0259n b\u0259yin b\u00f6y\u00fck rolu olmu\u015fdur.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>M\u0259ktubdan m\u0259lum olur ki, \u0259r\u0259 ged\u0259n P\u0259ri xan\u0131m ev \u00fcnvanlar\u0131n\u0131 \u201cK\u00f6hn\u0259 Tamojnaya k\u00fc\u00e7\u0259si, Vlasovun evi, P\u0259ri xan\u0131m Top\u00e7uba\u015fova\u201d kimi g\u00f6st\u0259rir v\u0259 anas\u0131ndan xahi\u015f edir ki, onun ad\u0131na saxlad\u0131\u011f\u0131 cecim v\u0259 xal\u00e7alar\u0131n\u0131 g\u00f6nd\u0259r\u0259nd\u0259 ona m\u0259xsus olan albom, portfeli, \u015f\u0259kil qrupunu v\u0259 \u00f6z \u015f\u0259xsi evi olanda ona ba\u011f\u0131\u015flayaca\u011f\u0131na s\u00f6z verdiyi m\u00fcr\u0259kk\u0259bqab\u0131n\u0131 da g\u00f6nd\u0259rsin.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>\u00a0Burada H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n q\u0131z\u0131 P\u0259ri xan\u0131ma ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ceciml\u0259 ba\u011fl\u0131 tarixi bir fakt\u0131 qeyd etm\u0259k ist\u0259rdim. <\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrd\u0259 h\u0259yat yolda\u015f\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131mla ip\u0259kqurdu yeti\u015fdirmi\u015f v\u0259 ondan ip\u0259k istehsal etmi\u015fdir. He\u00e7 d\u0259 t\u0259sad\u00fcfi deyil ki, H\u0259s\u0259n b\u0259yin \u015f\u0259xsi t\u0259cr\u00fcb\u0259sin\u0259 \u0259saslanan v\u0259 toplad\u0131\u011f\u0131 \u00e7oxsah\u0259li s\u0259n\u0259t n\u00fcmun\u0259l\u0259ri aras\u0131ndak\u0131 ip\u0259k m\u0259mulat\u0131n\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131mla birlikd\u0259 1889-cu Tiflisd\u0259 ke\u00e7iril\u0259n Qafqaz K\u0259nd T\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 v\u0259 S\u0259naye s\u0259rgisind\u0259 n\u00fcmayi\u015f etdirmi\u015fdir. Yerli \u00fcsullarla ip\u0259kqurdu yeti\u015fdirdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y s\u0259rginin g\u00fcm\u00fc\u015f medal\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. S\u0259rginin kataloqunda g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin ip\u0259k\u00e7iliy\u0259 dair d\u00fcz\u0259ltdiyi model herbaril\u0259r s\u0259rginin gir\u0259c\u0259yind\u0259 sa\u011f t\u0259r\u0259fd\u0259 yerl\u0259\u015fdirilmi\u015fdir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Eyni zamanda, H\u0259s\u0259n b\u0259y s\u0259rgiy\u0259 qiym\u0259ti 29 manat 70 q\u0259pik v\u0259 34 manat olan iki \u0259d\u0259d ip\u0259k cecim t\u0259qdim etmi\u015fdir. Bel\u0259 m\u0259lum olur ki, Z\u0259rdabi \u0259slind\u0259, bu s\u0259rgid\u0259 pe\u015f\u0259kar s\u0259n\u0259tkar toxucu kimi i\u015ftirak etmi\u015fdir. H\u0259nif\u0259 xan\u0131m is\u0259 s\u0259rgiy\u0259 bir ne\u00e7\u0259 ip\u0259k par\u00e7a v\u0259 b\u0259dii tikm\u0259 n\u00fcmun\u0259si vermi\u015fdir. Kataloqda bununla \u0259laq\u0259dar qeyd olunmu\u015fdur ki, G\u00f6y\u00e7ay mahal\u0131ndan Xan\u0131m M\u0259likova Z\u0259rdabi s\u0259rgiy\u0259 ip\u0259k par\u00e7a t\u0259qdim etmi\u015fdir. Bu t\u0259qdim olunan par\u00e7alar q\u0259dim n\u00fcmun\u0259l\u0259r \u0259sas\u0131nda toxunulmu\u015fdur. Bunlara baxanda toxucular\u0131n ustal\u0131\u011f\u0131na, s\u0259n\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131na heyran qalmaya bilmirs\u0259n.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>S\u00f6zs\u00fcz ki, H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n q\u0131z\u0131 P\u0259ri xan\u0131ma ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 cecim v\u0259 xal\u00e7alar h\u0259min qiym\u0259tli n\u00fcmun\u0259l\u0259rd\u0259n olmu\u015fdur.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>P\u0259ri xan\u0131m\u0131n anas\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 k\u00f6vr\u0259k hissl\u0259rl\u0259 dolu m\u0259ktubla b\u0259rab\u0259r, \u018flim\u0259rdan b\u0259yin H\u0259nif\u0259 xan\u0131ma m\u0259ktubu daha inc\u0259, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi \u015f\u0259xsiyy\u0259tin\u0259 v\u0259 \u00fcmumilikd\u0259 onun ail\u0259sin\u0259 d\u0259rin sevgi v\u0259 qay\u011f\u0131 ruhunda \u00e7ox b\u00f6y\u00fck alic\u0259nabl\u0131q v\u0259 ziyal\u0131l\u0131qla yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>M\u0259ktubda h\u0259yat yolda\u015f\u0131 P\u0259ri xan\u0131m\u0131 <em>\u201cson \u00fcmid\u201d<\/em> yeri adland\u0131rmas\u0131, ona qar\u015f\u0131 m\u0259h\u0259bb\u0259tinin s\u0259mimiliyini qeyd etm\u0259si, H\u0259s\u0259n b\u0259yi \u00e7ox h\u00f6rm\u0259tli, n\u00fcfuzlu ata adland\u0131rmas\u0131, onun \u00fc\u00e7\u00fcn izahedilm\u0259z qalan \u201cana\u201d k\u0259lm\u0259si il\u0259 H\u0259nif\u0259 xan\u0131ma m\u00fcraci\u0259t etm\u0259si v\u0259 sair ifad\u0259l\u0259r \u018flim\u0259rdan b\u0259yin \u00e7ox b\u00f6y\u00fck amal, ideya, m\u0259sl\u0259k, d\u0259rin insani keyfiyy\u0259tl\u0259rin sahibi oldu\u011fundan x\u0259b\u0259r verir. <strong><em>Onlar haqq\u0131nda yuxar\u0131dak\u0131 q\u0131sa bilgini ona g\u00f6r\u0259 verdim ki, \u018flim\u0259rdan b\u0259yin v\u0259 sevimli P\u0259risinin Az\u0259rbaycan\u0131m\u0131z\u0131n xo\u015f g\u0259l\u0259c\u0259yi v\u0259 azadl\u0131\u011f\u0131 namin\u0259 hans\u0131 yollardan ke\u00e7dikl\u0259ri oxuculara ayd\u0131n olsun.<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>P\u0259ri xan\u0131m Top\u00e7uba\u015fovan\u0131n 5 \u00f6vlad\u0131 olmu\u015fdur. Onlardan d\u00f6rd\u00fc o\u011fullar\u0131 \u018fl\u0259kb\u0259r b\u0259y, \u018fnv\u0259r b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov, q\u0131zlar\u0131 Sara xan\u0131m Sultano\u011flu, Sev\u0259r xan\u0131m Top\u00e7uba\u015fova analar\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 atalar\u0131 \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovun d\u0259fn m\u0259rasimind\u0259 i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r. <strong><em>P\u0259ri xan\u0131m Fransada m\u00fchacir\u0259td\u0259 olmu\u015f v\u0259 1947-ci ild\u0259 orada d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fmi\u015f, Paris yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda Sen-Klu m\u0259zarl\u0131\u011f\u0131nda, h\u0259yat yolda\u015f\u0131 \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7u ba\u015fovun yan\u0131nda d\u0259fn olunmu\u015fdur.<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259yl\u0259 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m Z\u0259rdabda ya\u015fad\u0131qlar\u0131 d\u00f6vrd\u0259 art\u0131q onlar\u0131n b\u00f6y\u00fck o\u011flu <strong><em>Midh\u0259d b\u0259y<\/em><\/strong>, ki\u00e7ik o\u011flu <strong><em>S\u0259ff\u0259t b\u0259y<\/em><\/strong>, ki\u00e7ik q\u0131z\u0131 <strong><em>Q\u0259rib Soltan<\/em><\/strong> xan\u0131m v\u0259 Z\u0259rdabinin qarda\u015f\u0131 o\u011flu <strong><em>R\u0259him b\u0259y M\u0259likov<\/em><\/strong> G\u00f6y\u00e7ay b\u00f6lg\u0259sinin Z\u0259rdab k\u0259ndind\u0259 d\u00fcnyaya g\u0259lmi\u015fdi.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Z\u0259rdabi\u015f\u00fcnaslara yax\u015f\u0131 m\u0259lumdur ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259r bir \u00f6vlad\u0131n\u0131n h\u0259yat\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 haqq\u0131nda indiy\u0259d\u0259k bir s\u0131ra t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 aliml\u0259r v\u0259 ziyal\u0131lar\u0131m\u0131z t\u0259r\u0259find\u0259n yaz\u0131lan kitablarda, m\u0259tbuat s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259, son vaxtlar is\u0259 internet saytlar\u0131nda m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259lumatlar verilmi\u015fdir. <strong><em>Hesab edir\u0259m ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi kimi dahi bir \u015f\u0259xsiyy\u0259tin n\u0259inki \u00f6z\u00fcn\u00fcn, eyni zamanda, h\u0259yat yolda\u015f\u0131 olmu\u015f H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131m M\u0259likovan\u0131n v\u0259 onlar\u0131n h\u0259r bir \u00f6vlad\u0131n\u0131n, yax\u0131n qohumlar\u0131n\u0131n, do\u011fmalar\u0131n\u0131n xalq yolunda qurban verilmi\u015f ke\u015fm\u0259ke\u015fli h\u0259yat yollar\u0131n\u0131n d\u0259rind\u0259n t\u0259dqiq olunmas\u0131na ciddi ehtiyac vard\u0131r. Bu, h\u0259r bir Az\u0259rbaycan aliminin, ziyal\u0131s\u0131n\u0131n, m\u00fc\u0259lliminin m\u0259n\u0259vi borcudur.<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Z\u0259rdab h\u0259yat\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y \u00f6m\u00fcr-g\u00fcn, ideya, m\u0259sl\u0259k yolda\u015f\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131mla xalq yolunda maarif\u00e7ilik, k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 sah\u0259l\u0259rind\u0259 \u00e7ox sah\u0259li ciddi i\u015fl\u0259rl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olur, m\u0259tbuatdan k\u0259narda qalm\u0131r, m\u00fcnt\u0259z\u0259m olaraq t\u0259nqidi v\u0259 dig\u0259r m\u0259zmunlu m\u0259qal\u0259l\u0259r yazaraq onlar\u0131 Tiflisd\u0259 n\u0259\u015fr olunan \u201cKafkaz\u201d, \u201cTifliski listok\u201d, \u201cNovoye obozreniye\u201d, \u201cZiya\u201d, Bak\u0131da \u00e7\u0131xan \u201cKaspi\u201d v\u0259 sair q\u0259zetl\u0259rd\u0259 d\u0259rc etdirirdi.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><strong><em>Z\u0259rdabda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 zaman<\/em><\/strong>H\u0259s\u0259n b\u0259yin \u0259n u\u011furlu i\u015fl\u0259rind\u0259n biri o idi ki, burada <strong><em>iki sinifli m\u0259kt\u0259b a\u00e7\u0131lmas\u0131na nail olmu\u015fdu.<\/em><\/strong> Bu yolda birg\u0259 add\u0131mlayan H\u0259s\u0259n b\u0259yl\u0259 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m \u00f6vladlar\u0131n\u0131n da t\u0259lim-t\u0259rbiy\u0259si il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olur, onlara xalqa m\u0259h\u0259bb\u0259t, \u0259m\u0259y\u0259, torpa\u011fa ba\u011fl\u0131l\u0131q hissi a\u015f\u0131la y\u0131rd\u0131lar.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdab h\u0259yat\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, 1896-c\u0131 ild\u0259 G\u00f6y\u00e7ay b\u00f6lg\u0259sinin Z\u0259rdab k\u0259ndind\u0259 d\u00fcnyaya g\u0259lmi\u015f ki\u00e7ik q\u0131z\u0131 Q\u0259rib Soltan\u0131 6 ya\u015f\u0131 olanda Tiflis\u0259 apar\u0131r v\u0259 onu anas\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n sabiq m\u00fc\u0259llim\u0259sin\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131r. O, Tiflisd\u0259 q\u0131z gimnaziyas\u0131nda t\u0259hsil al\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>K\u0259ndd\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrd\u0259 yoxsul k\u0259ndlil\u0259r, ziyal\u0131 dostlar\u0131 tez-tez H\u0259s\u0259n b\u0259y\u0259 ba\u015f \u00e7\u0259kir v\u0259 onu Bak\u0131ya d\u0259v\u0259t edirdil\u0259r. Yaranm\u0131\u015f m\u00f6vcud v\u0259ziyy\u0259t, x\u0259st\u0259lik, eyni zamanda, o\u011flanlar\u0131 Midh\u0259d v\u0259 S\u0259ff\u0259t b\u0259yin, q\u0131zlar\u0131 P\u0259ri v\u0259 Q\u0259rib Soltan xan\u0131m\u0131n, eyni zamanda, 7 ya\u015f\u0131nda ik\u0259n atas\u0131n\u0131 itirmi\u015f v\u0259 \u0259misinin ail\u0259si il\u0259 birlikd\u0259 ya\u015fayan, onun himay\u0259sind\u0259 olan qarda\u015f\u0131 o\u011flu R\u0259him b\u0259yin t\u0259lim-t\u0259rbiy\u0259sin\u0259 x\u00fcsusi diqq\u0259t v\u0259 qay\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259r\u0259n, h\u0259r \u015feyd\u0259n \u00f6nc\u0259 onlara xalqa h\u00f6rm\u0259t v\u0259 m\u0259h\u0259bb\u0259t hissi a\u015f\u0131layan H\u0259s\u0259n b\u0259y v\u0259 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m u\u015faqlar\u0131n t\u0259hsili \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 m\u00fctl\u0259q Bak\u0131ya qay\u0131tmal\u0131 idi. Bir t\u0259r\u0259fd\u0259n d\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 ac\u0131 bir x\u0259b\u0259r, 01.06.1888-ci ild\u0259 \u015eamax\u0131da S.\u018f.\u015eirvaninin v\u0259fat\u0131 x\u0259b\u0259ri onu sars\u0131d\u0131r. Sadiq dostun \u00f6l\u00fcm\u00fc Z\u0259rdabini qocald\u0131r. Qeyd ed\u0259k ki, S.\u018f.\u015eir vaninin realist \u015feir yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 sah\u0259sin\u0259 ke\u00e7m\u0259sind\u0259 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zetinin m\u00fch\u00fcm rolu olmu\u015fdur. \u00c7\u00fcnki m\u0259hz \u201c\u018fkin\u00e7i\u201dnin t\u0259siri il\u0259 \u015fair g\u00fcn\u00fcn bir \u00e7ox z\u0259ruri m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri il\u0259 maraqlan\u0131r v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda yeni m\u00f6vzulara ke\u00e7ir, m\u00fcasir h\u0259yat\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun \u015feirl\u0259r yazaraq onlar\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n ilk m\u0259tbu orqan\u0131nda n\u0259\u015fr etdirirdi. Maarif\u00e7i \u015fair \u00fc\u00e7\u00fcn \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d xalqa m\u00fcraci\u0259t yeri idi. O, xalq\u0131 q\u0259fl\u0259t v\u0259 c\u0259hal\u0259t yuxusundan oyanma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin xeyirxah, maarif\u00e7i t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259rini alq\u0131\u015flay\u0131r, onu bilikli bir m\u00fc\u0259llim v\u0259 xeyirxah bir insan kimi qiym\u0259tl\u0259ndirirdi. O, \u201c\u018fkin\u00e7i\u201dd\u0259 \u00e7ap etdirdiyi \u015feirl\u0259ri il\u0259 m\u00fcasirl\u0259rini bu q\u0259zeti oxuma\u011fa, ona k\u00f6m\u0259k etm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rd\u0131:<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>B\u0259s \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d c\u0259lal\u0131m\u0131zd\u0131r bizim,<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>Nasehi xo\u015f m\u0259qal\u0131m\u0131zd\u0131r bizim.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>S\u0259y ed\u0259k, ey guruhi-niksifat,<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>Etm\u0259sin ta bizim \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d v\u0259fat.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>B\u00f6y\u00fck insani duy\u011fulara, z\u0259ngin d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 malik olan <strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi Ucarda v\u0259killik xidm\u0259tind\u0259n \u00e7\u0131xandan sonra 1896-c\u0131 ild\u0259 ail\u0259si il\u0259 birlikd\u0259 Bak\u0131ya qay\u0131d\u0131r<\/em><\/strong> v\u0259 burada daha qaynar h\u0259yata at\u0131l\u0131r. <strong><em>Z\u0259rdabinin yax\u0131ndan i\u015ftirak\u0131 il\u0259 1897-ci ild\u0259 daha bir qad\u0131n orta m\u0259kt\u0259bi a\u00e7\u0131l\u0131r.<\/em><\/strong> M\u0259kt\u0259bl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 islahat q\u0131zlar\u0131n t\u0259hsili m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 d\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir. 1898-ci ild\u0259n etibar\u0259n rus-tatar m\u0259kt\u0259bl\u0259ri a\u00e7\u0131lma\u011fa ba\u015flay\u0131r. <strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259yin yax\u0131ndan k\u00f6m\u0259kliyi, t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 v\u0259 r\u0259hb\u0259rliyi say\u0259sind\u0259 1906-c\u0131 il avqust ay\u0131n\u0131n 15- d\u0259 Az\u0259rbaycan m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin I qurultay\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131l\u0131r.<\/em><\/strong>Yeni-yeni d\u0259rslikl\u0259rin yaz\u0131lmas\u0131, m\u00fc\u0259lliml\u0259rin ixtisas\u0131n\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131, m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259, b\u00fct\u00fcn t\u0259dris ocaqlar\u0131nda ana dili v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131n t\u0259drisinin yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 sair bu kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin h\u0259lli sah\u0259sind\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck tarixi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb ed\u0259n <strong><em>Az\u0259rbaycan m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin birinci qurultay\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/em><\/strong>O, h\u0259min qurultaya s\u0259drlik etmi\u015f, N.N\u0259rimanov is\u0259 s\u0259dr m\u00fcavini olmu\u015fdur. Qurultay\u0131n b\u00fct\u00fcn i\u015fl\u0259ri H\u0259s\u0259n b\u0259yin v\u0259 N.N\u0259rimanovun r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda ke\u00e7irilmi\u015fdir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>G\u00f6rk\u0259mli ictimai-siyasi xadim H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi <strong><em>10 il m\u00fcdd\u0259tind\u0259 Bak\u0131 Dumas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc <\/em><\/strong>kimi m\u00fcxt\u0259lif v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259 olmaqla yana\u015f\u0131, 1905-ci ild\u0259n maarif \u015f\u00f6b\u0259sinin r\u0259isi v\u0259zif\u0259sin\u0259 t\u0259yin olunaraq, \u00f6mr\u00fcn\u00fcn ax\u0131r\u0131na kimi bu v\u0259zif\u0259d\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, \u00f6z mill\u0259ti v\u0259 xalq\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn misli g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi yaz\u0131rd\u0131: \u201cMaarifd\u0259n, elmd\u0259n m\u0259hrum bir xalq i\u015f\u0131qdan m\u0259hrumdur\u201d.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>O zaman Az\u0259rbaycanda q\u0131z m\u0259kt\u0259bi olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn H\u0259s\u0259n b\u0259y h\u00f6kum\u0259t\u0259 m\u00fcraci\u0259t edib az\u0259rbaycanl\u0131 q\u0131zlar \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259kt\u0259b a\u00e7ma\u011fa icaz\u0259 ist\u0259yir. H\u0259yat yolda\u015f\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131mla birlikd\u0259 layih\u0259 t\u0259rtib edir. G\u0259l\u0259c\u0259k m\u0259kt\u0259bin nizamnam\u0259sini yaz\u0131r. \u0130ki ild\u0259n sonra, y\u0259ni 1901-ci ild\u0259 Bak\u0131da ilk m\u00fcs\u0259lman q\u0131z m\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u0131na nail olur. H\u0259s\u0259n b\u0259y m\u0259kt\u0259b \u015furas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc olur. \u015e\u0259rq d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ilk mesenat\u0131 Hac\u0131 Zeynalabdin Ta\u011f\u0131yevin \u0259v\u0259zsiz xidm\u0259tl\u0259ri say\u0259sind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flayan bu n\u00fcmun\u0259vi m\u0259kt\u0259bin direktoru (1901-1905) H\u0259nif\u0259 xan\u0131m olur. Onlar yoxsul q\u0131zlar\u0131 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck \u00e7\u0259tinlikl\u0259 m\u0259kt\u0259b\u0259 d\u00fcz\u0259ldir, b\u0259zil\u0259rini is\u0259 \u00f6z hesablar\u0131na oxudurdular. Qeyd ed\u0259k ki, Q\u0259rib Soltan xan\u0131m\u0131n \u00f6z\u00fc d\u0259 anas\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n direktor oldu\u011fu h\u0259min m\u0259kt\u0259bin t\u0259l\u0259b\u0259si olmu\u015fdur. H\u0259nif\u0259 xan\u0131m t\u0259drisd\u0259 qazanm\u0131\u015f oldu\u011fu nailiyy\u0259tl\u0259rini \u015fagirdl\u0259rinin u\u011furlar\u0131 hesab edir, eyni zamanda, \u00f6z q\u0131z\u0131 Q\u0259rib Soltan\u0131n u\u011furlar\u0131 il\u0259 d\u0259 q\u00fcrur hissi duyur, f\u0259xr edirdi<em>. H\u0259nif\u0259 xan\u0131m f\u0259xr edirdi ki, q\u0131z\u0131 Q\u0259rib Soltan H\u0259s\u0259n b\u0259y q\u0131z\u0131 M\u0259likova 1914-c\u00fc ild\u0259 \u0130mperator \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Aleksandr ad\u0131na Birinci Bak\u0131 ki\u015fi gimnaziyas\u0131n\u0131n Pedaqoji \u015eura s\u0131nda b\u00fct\u00fcn s\u0131naqlardan ke\u00e7mi\u015f, xalq m\u0259kt\u0259bl\u0259rinin m\u00fc\u0259llimi ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/em> Onun alm\u0131\u015f oldu\u011fu bu ad t\u0259kc\u0259 demokrat d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzin\u0259 malik valideynl\u0259rin nailiyy\u0259ti deyil, eyni zamanda, b\u00fct\u00fcn az\u0259rbaycanl\u0131 qad\u0131nlar\u0131n ir\u0259lil\u0259yi\u015fi, onlar\u0131n oxumaq v\u0259 ba\u015fqalar\u0131n\u0131 da \u00f6yr\u0259tm\u0259k imkanlar\u0131n\u0131n t\u0259sdiqi idi.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><strong><em>Q\u0259rib Soltan M\u0259likovaya veril\u0259n h\u0259min tarixi s\u0259n\u0259di oxucular\u0131m\u0131z\u0131n diqq\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq maraql\u0131 olard\u0131:<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Q\u0259rib Soltan xan\u0131m 1915-1918-ci ill\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259r rus-tatar q\u0131z m\u0259kt\u0259bl\u0259rind\u0259, 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 rus q\u0131z gimnaziyas\u0131nda m\u00fc\u0259llim i\u015fl\u0259mi\u015fdir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 S.M\u00fcmtaz ad\u0131na D\u00f6vl\u0259t \u018fd\u0259biyyat v\u0259 \u0130nc\u0259s\u0259n\u0259t Arxivind\u0259 Q\u0259rib Soltan xan\u0131m\u0131n h\u0259yat\u0131 v\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 ara\u015fd\u0131rmalar aparark\u0259n ona veril\u0259n dig\u0259r bel\u0259 attestat s\u0259n\u0259di (F.\u2116 653. s.1, i\u015f 43) diqq\u0259timi c\u0259lb etdi. H\u0259min attestatla da oxucular\u0131m\u0131z\u0131 tan\u0131\u015f etm\u0259k maraql\u0131 olard\u0131. <\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Az\u0259rbaycan SSR Xalq Maarif Komissarl\u0131\u011f\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiq olunmu\u015f 4 noyabr 1938-ci il tarixli, 7564 n\u00f6mr\u0259li h\u0259min attestatda yaz\u0131lm\u0131\u015f d\u0131r: <em>\u201c1918- ci ild\u0259 Bak\u0131da qad\u0131nlar gimnaziyas\u0131n\u0131n 7-ci sinfini bitirmi\u015f v\u0259 pedaqogika i\u015fi \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259yin edilmi\u015f imtahan staj\u0131n\u0131 m\u0259kt\u0259bd\u0259 ke\u00e7mi\u015f Q\u0259rib Soltan H\u0259s\u0259n q\u0131z\u0131 M\u0259likova SSR\u0130 M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259si v\u0259 Xalq Komissarlar\u0131 Sovetinin m\u00fc\u0259lliml\u0259r\u0259 \u015f\u0259xsi ad verm\u0259 haqq\u0131ndak\u0131 1936-c\u0131 il 10 aprel tarixli q\u0259rar\u0131na \u0259sas\u0259n, ibtidai m\u0259kt\u0259b m\u00fc\u0259llimi ad\u0131n\u0131 al\u0131r\u201d.<\/em> O zaman ibtidai m\u0259kt\u0259b m\u00fc\u0259llimi ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015f Q\u0259rib Soltan xan\u0131m art\u0131q Bak\u0131dak\u0131 III rus-m\u00fcs\u0259lman q\u0131z m\u0259kt\u0259bind\u0259 m\u00fc\u0259llim i\u015fl\u0259yirdi.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Ail\u0259 \u00fczvl\u0259rinin repressiyas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n Q\u0259rib Soltan xan\u0131m G\u0259nc\u0259y\u0259 ged\u0259r\u0259k burada sakit h\u0259yat s\u00fcrm\u0259k ist\u0259mi\u015fdir. Bir m\u00fcdd\u0259t \u015e\u0259mkird\u0259 v\u0259 d\u00fcnyaya g\u0259ldiyi Z\u0259rdab rayonunda m\u00fc\u0259llim i\u015fl\u0259mi\u015f, yenid\u0259n Bak\u0131ya d\u00f6nm\u00fc\u015f, \u015f\u0259h\u0259r m\u0259kt\u0259bl\u0259rind\u0259, kims\u0259siz u\u015faqlar\u0131n oxudu\u011fu m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 d\u0259rs demi\u015f, onlara anal\u0131q etmi\u015f, ald\u0131\u011f\u0131 m\u0259vacibi \u015fagirdl\u0259rinin maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi rifah hal\u0131n\u0131n yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 yolunda s\u0259rf etmi\u015fdir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Q\u0259rib Soltan xan\u0131m\u0131n uzunm\u00fcdd\u0259tli, q\u00fcsursuz pedaqoji f\u0259aliyy\u0259ti n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f, o, SSR\u0130 Ali Soveti t\u0259r\u0259find\u0259n 1948-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-in \u201c\u018fm\u0259kdar m\u00fc\u0259llim\u201di f\u0259xri ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f, maarif sah\u0259sind\u0259 f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u201cLenin ordeni\u201d il\u0259 t\u0259ltif olunmu\u015fdur. Q\u0259rib Soltan xan\u0131m 1956-c\u0131 il\u0259d\u0259k m\u00fc\u0259llimlik f\u0259aliyy\u0259tini davam etdirmi\u015fdir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>B\u00fct\u00fcn h\u0259yat\u0131n\u0131 xalq\u0131n\u0131n maarifl\u0259nm\u0259sin\u0259, t\u0259hsilin\u0259 h\u0259sr ed\u0259n, iztirabl\u0131 h\u0259yat t\u0259rzi ke\u00e7ir\u0259n, \u00fcz\u00fcnt\u00fcl\u0259r\u0259 d\u00f6z\u0259 bilm\u0259y\u0259n Q\u0259rib Soltan xan\u0131m H\u0259s\u0259n b\u0259y q\u0131z\u0131 M\u0259likova 1967-ci il mart ay\u0131n\u0131n 9-da Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 v\u0259fat etmi\u015fdir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Q\u0259rib Soltan xan\u0131m d\u0259rin fikir i\u00e7ind\u0259, x\u0259yallarla ya\u015fam\u0131\u015f, atas\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259yl\u0259, anas\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131mla birg\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ill\u0259r \u0259rzind\u0259 g\u00f6rd\u00fcy\u00fc, \u015fahidi oldu\u011fu, yad\u0131nda qalan g\u00fcnl\u0259rin yadda\u015flarda qalmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn onlar\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015f v\u0259 bu t\u0259nha insan bununla \u00f6z\u00fcnd\u0259 bir q\u0259d\u0259r rahatl\u0131q tapm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>O, \u201cAtam haqq\u0131nda xatir\u0259l\u0259rim\u201d yaz\u0131s\u0131nda deyirdi: \u201cAtam qonaq q\u0259bul etm\u0259yi \u00e7ox sevirdi\u2026 Atam onda \u201cKaspi\u201d q\u0259zetinin redaksiyas\u0131nda i\u015fl\u0259yirdi.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Bir d\u0259f\u0259 o, qulluq\u00e7usunu ev\u0259 g\u00f6nd\u0259r\u0259r\u0259k anama x\u0259b\u0259r verdi ki, redaksiyaya onun yan\u0131na Rusiyadan \u0259ziz qonaqlar g\u0259libl\u0259r v\u0259 onlar\u0131 h\u00f6r m\u0259tl\u0259 qar\u015f\u0131lamaq laz\u0131md\u0131r. Anam bu x\u0259b\u0259ri biz\u0259 \u00e7atd\u0131rd\u0131\u2026<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Biz t\u0259z\u0259 paltarlar\u0131m\u0131z\u0131 geyindik. Ax\u015fam atam qonaqlarla birlikd\u0259 ev\u0259 g\u0259ldi, anam onlar\u0131 eyvanda qar\u015f\u0131lad\u0131. Anam\u0131n rus dilind\u0259 m\u00fck\u0259mm\u0259l dan\u0131\u015fma\u011f\u0131 onlar\u0131n \u00e7ox xo\u015funa g\u0259ldi. Onlar gec\u0259 yar\u0131s\u0131na q\u0259d\u0259r oturdular\u2026<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Atam yaln\u0131z s\u0259h\u0259r biz\u0259 dedi ki, qonaqlardan biri yaz\u0131\u00e7\u0131 Maksim Qorki, o biri is\u0259 m\u0259\u015fhur m\u00fc\u011f\u0259nni \u015ealyapin idi\u201d.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Q\u0259rib Soltan xan\u0131m \u015fahidi v\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131 oldu\u011fu xo\u015f g\u00fcnl\u0259rl\u0259 bah\u0259m, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 k\u0259d\u0259rli, faci\u0259li g\u00fcnl\u0259ri d\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131rd\u0131.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Atas\u0131n\u0131n d\u0259fn m\u0259rasimind\u0259 mill\u0259tin bu dahi insana olan d\u0259rin h\u00f6rm\u0259t v\u0259 r\u0259\u011fb\u0259tini g\u00f6r\u0259n Q\u0259rib Soltan xan\u0131m yaz\u0131rd\u0131: \u201c\u015e\u0259h\u0259rin tan\u0131nm\u0131\u015f adamlar\u0131 m\u0259rhuma \u00f6zl\u0259rinin son borcunu verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn tabutunun yan\u0131nda c\u0259rg\u0259 il\u0259 dayanm\u0131\u015fd\u0131lar. Onlar\u0131n sif\u0259tind\u0259 n\u0259cib k\u0259d\u0259r ifad\u0259si vard\u0131. Arxada is\u0259 \u00fczl\u0259rini d\u0259rin q\u0131r\u0131\u015flar basm\u0131\u015f, g\u00f6zl\u0259rind\u0259n sonsuz ehtiyac v\u0259 \u0259zab oxunan b\u00fct\u00f6v insan d\u0259nizi dal\u011falanmaqda idi. \u0130nsan iztirab\u0131 v\u0259 yan\u011f\u0131s\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fcn b\u00fct\u00fcn t\u0259biiliyi v\u0259 s\u0259mimiliyi il\u0259 m\u0259hz bu arxa s\u0131ralarda dayananlar\u0131n \u00fczl\u0259rind\u0259 sezilm\u0259kd\u0259 idi. Bu zavall\u0131 adamlar \u00f6z s\u0259daq\u0259tli dostu v\u0259 alovlu m\u00fcdafi\u0259\u00e7isi il\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259lik vidala\u015f\u0131rd\u0131\u201d.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>\u201cMill\u0259tin m\u0259n\u0259vi atas\u0131\u201d hesab olunan dahi H\u0259s\u0259n b\u0259y 1907-ci il noyabr\u0131n 28-d\u0259 s\u0259h\u0259r saat 11-d\u0259, \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 g\u00fcn\u00fc \u0259b\u0259diyy\u0259t\u0259 qovu\u015fdu. H\u0259s\u0259n b\u0259yin m\u0259nzilin\u0259 xalq k\u00fctl\u0259sinin ax\u0131n\u0131 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Bununla ba\u011fl\u0131 Q\u0259rib Soltan M\u0259likova xatir\u0259l\u0259rind\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cD\u0259fn m\u0259rasimin\u0259 g\u0259l\u0259n adamlar\u0131n \u00e7oxlu\u011fu az qala b\u00fct\u00fcn \u015f\u0259h\u0259rin bura toplanmas\u0131 t\u0259\u0259ss\u00fcrat\u0131n\u0131 yarad\u0131rd\u0131\u2026, ota\u011fa bir ucdan \u0259klill\u0259r g\u0259tirirdil\u0259r\u2026, onlar \u00fcz\u0259rind\u0259 t\u0259s\u0259lli s\u00f6zl\u0259ri yaz\u0131lm\u0131\u015f, enli lentl\u0259rl\u0259 \u00e7evr\u0259l\u0259nmi\u015fdi. O q\u0259d\u0259r \u00e7ox \u0259klil vard\u0131 ki, y\u0131\u011f\u0131b-y\u0131\u011f\u0131\u015fd\u0131rmaq m\u00fcmk\u00fcn deyildi\u201d.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>D\u0259fn m\u0259rasimi g\u00fcnl\u0259rind\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259yin b\u00f6y\u00fck q\u0131z\u0131 P\u0259ri xan\u0131m\u0131n \u0259ri, M\u0259likovlar n\u0259slinin a\u011fsaqqal\u0131na \u00e7evril\u0259n \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov Peterburqda III D\u00f6vl\u0259t Dumas\u0131n\u0131n iclaslar\u0131nda oldu\u011fundan Z\u0259rdabinin d\u0259fninin t\u0259\u015fkili \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev, Qara b\u0259y Qarab\u0259yov, \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259, M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259, Ha\u015fim b\u0259y V\u0259zirov v\u0259 dig\u0259r n\u00fcfuz sahibl\u0259ri, tan\u0131nm\u0131\u015f ziyal\u0131lar, milli m\u0259tbuat n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin \u00fcz\u0259rind\u0259 idi.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>M\u0259rasimd\u0259 Bak\u0131 Dumas\u0131, \u201cKaspi\u201d q\u0259zetinin redaksiyas\u0131, rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 n\u0259\u015fr olunan dig\u0259r q\u0259zet v\u0259 jurnallar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri, \u015fagirdl\u0259r v\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r d\u0259fn komissiyas\u0131n\u0131n yax\u0131n k\u00f6m\u0259k\u00e7il\u0259rin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Onun ail\u0259sin\u0259 h\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n ba\u015fsa\u011fl\u0131\u011f\u0131 teleqramlar\u0131 g\u00f6nd\u0259rilir, \u00f6l\u00fcm\u00fc k\u0259d\u0259rl\u0259 qeyd olunaraq haqq\u0131nda m\u0259qal\u0259l\u0259r yaz\u0131l\u0131r. \u00dcmumxalq mat\u0259min\u0259 \u00e7evril\u0259n, misli g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259n d\u0259fn m\u0259rasimind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131larla yana\u015f\u0131, Bak\u0131da ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn xalqlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri d\u0259 i\u015ftirak edir, bu dahi insan\u0131 son m\u0259nzil\u0259 yola salma\u011fa, onunla vidala\u015fma\u011fa g\u0259lir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>D\u0259fn g\u00fcn\u00fc mat\u0259m g\u00fcn\u00fc elan olunur, b\u00fct\u00fcn m\u0259kt\u0259bl\u0259r, obyektl\u0259r ba\u011flan\u0131r, H\u0259s\u0259n b\u0259y t\u0259nt\u0259n\u0259li sur\u0259td\u0259 d\u0259fn olunur. \u0130\u00e7\u0259ri\u015f\u0259h\u0259rd\u0259, Qo\u015fa Qala qap\u0131s\u0131n\u0131n arxas\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n indiki Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri (\u0130\u00e7\u0259ri\u015f\u0259h\u0259r), B\u00f6y\u00fck Qala qap\u0131s\u0131, 47 sayl\u0131 m\u0259nzil) evind\u0259 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015f\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259y o zaman m\u00fcs\u0259lman icmas\u0131n\u0131n \u0259n n\u00fcfuzlu, tan\u0131nm\u0131\u015f \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rinin d\u0259fn olundu\u011fu Bibiheyb\u0259t m\u0259scidinin h\u0259y\u0259tind\u0259 torpa\u011fa tap\u015f\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin d\u0259fni il\u0259 ba\u011fl\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131m\u0131z\u0131n g\u00f6rk\u0259mli alimi, ziyal\u0131s\u0131, diplomat\u0131, humanist v\u0259 qay\u011f\u0131ke\u015f \u015f\u0259xsiyy\u0259ti <strong><em>Vilay\u0259t Quliyevin<\/em><\/strong> q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 <strong><em>\u201cMill\u0259tin birl\u0259\u015fdiyi g\u00fcn, yaxud Z\u0259rdabinin d\u0259fni\u201d<\/em><\/strong> ba\u015fl\u0131ql\u0131 m\u0259qal\u0259sini, el\u0259c\u0259 d\u0259, Z\u0259rdabi irsi il\u0259 ba\u011fl\u0131 dig\u0259r yaz\u0131lar\u0131n\u0131 oxuyan h\u0259r bir k\u0259s Z\u0259rdabinin nec\u0259 unudulmaz tarixi bir \u015f\u0259xsiyy\u0259t oldu\u011funun bir daha \u015fahidi olur. S\u00f6z\u00fcn \u0259sl m\u0259nas\u0131nda m\u00fc\u0259llifin bu v\u0259 ya dig\u0259r t\u0259dqi qatlar\u0131n\u0131 m\u0259n \u00e7ox b\u00f6y\u00fck z\u0259hm\u0259t t\u0259l\u0259b ed\u0259n ara\u015fd\u0131rmalar \u0259sas\u0131nda yaz\u0131lan v\u0259 tarixin yadda\u015f\u0131na h\u0259kk olunan, tarixi faktlar\u0131, reall\u0131qlar\u0131 \u0259ks etdir\u0259n b\u00f6y\u00fck bir \u0259s\u0259r hesab edir\u0259m. V\u0259 buna g\u00f6r\u0259 Vilay\u0259t m\u00fc\u0259llim\u0259 d\u0259rin minn\u0259t darl\u0131\u011f\u0131m\u0131, t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr\u00fcm\u00fc bildirir\u0259m.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fdiyi son anda da xalqa sonsuz m\u0259h\u0259bb\u0259tini ifad\u0259 ed\u0259r\u0259k bel\u0259 demi\u015fdi: \u201cSizd\u0259n xahi\u015f edir\u0259m: t\u0259nt\u0259n\u0259li d\u0259fn m\u0259rasimi d\u00fcz\u0259ltm\u0259yin, m\u0259ni \u00e7ox sad\u0259 d\u0259fn edin. D\u0259fn \u00fc\u00e7\u00fcn x\u0259rcl\u0259nm\u0259si laz\u0131m g\u0259l\u0259n v\u0259 saiti m\u00fcs\u0259lmanlar aras\u0131nda savad yayan c\u0259miyy\u0259t\u0259 verin. Bu, m\u0259nim ba\u015f\u0131 b\u0259lalar \u00e7\u0259kmi\u015f xalq\u0131m \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox faydal\u0131 olar\u201d. (\u201cKaspi\u201d q\u0259zeti, \u2116 264, 1907- ci il).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin x\u0259st\u0259ik\u0259n da\u015f\u0131nar v\u0259 da\u015f\u0131nmaz \u0259mlak\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259rtib etdiyi v\u0259siyy\u0259tnam\u0259sinin 2-ci b\u0259ndin\u0259 diqq\u0259t yetir\u0259k:<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><strong>V\u0259siyy\u0259tnam\u0259.<\/strong> \u201cA\u015fa\u011f\u0131da imza ed\u0259n m\u0259n Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ya\u015fayan, G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zas\u0131n\u0131n Z\u0259rdab k\u0259ndind\u0259 torpaq sahibi, saray m\u00fc\u015faviri H\u0259s\u0259n b\u0259y M\u0259likov 1907-ci il sentyabr\u0131n 20-d\u0259, sa\u011flam d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 v\u0259 m\u00f6hk\u0259m yadda\u015fla, \u00f6l\u0259c\u0259yim ehtimal\u0131 il\u0259 bu v\u0259siyy\u0259tnam\u0259ni t\u0259rtib etdim.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>\u201cM\u0259nim \u00f6z \u0259m\u0259yiml\u0259 qazand\u0131\u011f\u0131m da\u015f\u0131nar v\u0259 da\u015f\u0131nmaz \u0259mlak\u0131m\u0131\u2026 m\u0259n, \u00f6z u\u015faqlar\u0131mdan qanuni v\u0259r\u0259s\u0259l\u0259rimd\u0259n v\u0259 ba\u015fqa qohum-\u0259qrabamdan ba\u015fqa, arvad\u0131m H\u0259nif\u0259 xan\u0131m M\u0259likovaya v\u0259siyy\u0259t edir\u0259m; o, \u0259m\u0259yiml\u0259 qazand\u0131\u011f\u0131m yuxar\u0131da sadalanan \u0259mlaka \u00f6l\u00fcm\u00fcmd\u0259n sonra \u00f6z \u0259mlak\u0131 kimi sahib olmaq, ondan istifad\u0259 etm\u0259k v\u0259 onun bar\u0259sind\u0259 s\u0259r\u0259ncam verm\u0259k ixtiyar\u0131na malikdir\u2026<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><strong><em>\u00a02. Ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kdiyim arvad\u0131m u\u015faqlar\u0131m\u0131 o\u011flum S\u0259ff\u0259t v\u0259 q\u0131z\u0131m Q\u0259rib Soltan M\u0259likovalar\u0131 yax\u015f\u0131 saxlama\u011fa v\u0259 t\u0259rbiy\u0259 etm\u0259y\u0259, habel\u0259 ehsan verm\u0259k v\u0259 d\u0259fn \u00fc\u00e7\u00fcn x\u0259rc \u00e7\u0259km\u0259k \u0259v\u0259zin\u0259 \u00f6z m\u00fclahiz\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 xalq maarifinin ehtiyaclar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn ian\u0259 verm\u0259y\u0259 borcludur\u201d.<\/em><\/strong> Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 \u018flyazmalar \u0130nstitutunun arxivi (Arxiv-Z-Q-\u0130\/196).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>O, xalq qar\u015f\u0131s\u0131nda n\u0259 q\u0259d\u0259r m\u0259\u015fhur, n\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck n\u00fcfuz sahibi idi ki, v\u0259fat\u0131ndan sonra, <strong><em>1907-ci ilin dekabr\u0131nda Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259r Dumas\u0131 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259r 2 n\u00f6mr\u0259li Rus-Az\u0259rbaycan m\u0259kt\u0259bin\u0259 onun ad\u0131n\u0131 vermi\u015f v\u0259 eyni zamanda, Moskva Universitetind\u0259 onun ad\u0131na t\u0259qa\u00fcd\u00fcn t\u0259sis olunmas\u0131 bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul etmi\u015fdi.<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Lakin b\u00fct\u00fcn bunlara baxmayaraq, v\u0259t\u0259nin\u0259, xalq\u0131na misilsiz tarixi xidm\u0259tl\u0259ri olan Z\u0259rdabi \u015f\u0259xsiyy\u0259ti n\u0259inki sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda, h\u0259tta \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra da layiqli qiym\u0259tini almam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><strong><em>1937-ci ild\u0259 x\u0259b\u0259r yay\u0131l\u0131r ki, yeni \u00e7\u0259kil\u0259n Bak\u0131-Salyan \u015fose yolu \u015e\u0131x k\u0259ndind\u0259ki Bibiheyb\u0259t m\u0259scidinin \u0259traf\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n q\u0259biristanl\u0131qdan ke\u00e7\u0259c\u0259k.<\/em><\/strong> Kim ist\u0259yir do\u011fmalar\u0131n\u0131n, yax\u0131nlar\u0131n\u0131n m\u0259zar\u0131n\u0131 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u0259 bil\u0259r. O zaman H\u0259s\u0259n b\u0259yin ail\u0259sind\u0259n kim qalm\u0131\u015fd\u0131? H\u0259yat yolda\u015f\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m 1929-cu ild\u0259 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 v\u0259fat etmi\u015fdi, b\u00f6y\u00fck q\u0131z\u0131 P\u0259ri xan\u0131m Top\u00e7uba\u015fova 1947-ci ild\u0259 Fransada m\u00fchacir\u0259td\u0259 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fmi\u015fdi. B\u00f6y\u00fck o\u011flu Midh\u0259d b\u0259y Almaniyada oxuma\u011fa g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f C\u00fcmhuriyy\u0259t t\u0259l\u0259b\u0259 l\u0259rind\u0259n idi. Bak\u0131da, G\u0259nc\u0259d\u0259 ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131. O, Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u0131ql\u0131, xo\u015fb\u0259xt g\u0259l\u0259c\u0259yi u\u011frunda apard\u0131\u011f\u0131 quruculuq i\u015fl\u0259rinin qurban\u0131 olmu\u015f, erm\u0259nil\u0259rin donosu v\u0259 \u00fcz\u0259durmas\u0131 il\u0259 1937-ci ild\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259nmi\u015f, 1990-c\u0131 ild\u0259 b\u0259ra\u0259t alm\u0131\u015fd\u0131r. Ki\u00e7ik o\u011flu S\u0259ff\u0259t b\u0259y Fransada, sonra is\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f, t\u0259hsilini ba\u015fa vurduqdan sonra Bak\u0131ya d\u00f6nm\u0259y\u0259 \u00e7\u0259kinmi\u015fdir. Bu zaman Bak\u0131da H\u0259s\u0259n b\u0259yin ail\u0259sind\u0259n yaln\u0131z evin sonbe\u015fiyi Q\u0259rib Soltan xan\u0131m qalm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259yin m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m d\u0259fnind\u0259n 30 il ke\u00e7dikd\u0259n sonra, yaranm\u0131\u015f m\u00f6vcud z\u0259rur\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 bu dahi insan\u0131n uyudu\u011fu m\u0259zar\u0131n yeri m\u00fctl\u0259q d\u0259yi\u015fdirilm\u0259li idi. Lakin bunu kim etm\u0259li idi\u2026? Bu x\u0259b\u0259ri e\u015fid\u0259n Q\u0259rib Soltan xan\u0131m t\u0259la\u015f i\u00e7ind\u0259 n\u0259 ed\u0259c\u0259yini bilmir, kim\u0259 m\u00fcraci\u0259t etsin\u2026? Bunun \u0259n \u0259lveri\u015fli yolunu f\u0259hl\u0259 tap\u0131b Bak\u0131-Salyan \u015fose yolunun tikintisi alt\u0131nda qalacaq n\u0259\u015fi tez bir zamanda q\u0259bird\u0259n \u00e7\u0131xarmaqda g\u00f6r\u00fcr. El\u0259 d\u0259 edir, pul verib iki n\u0259f\u0259r f\u0259hl\u0259 tutur. 1937-ci ilin pay\u0131z\u0131nda m\u0259rhumun c\u0259s\u0259dinin qal\u0131qlar\u0131 bir ye\u015fiy\u0259 y\u0131\u011f\u0131l\u0131r v\u0259 h\u0259r iki muzdlu f\u0259hl\u0259nin \u00e7iyinl\u0259rind\u0259 Bay\u0131la q\u0259d\u0259r g\u0259tirilir v\u0259 buradan tramvaya qoyularaq Q\u0259rib Soltan xan\u0131m\u0131n m\u0259nzilin\u0259 g\u0259tirilir v\u0259 ona t\u0259hvil verilir. \u0130ztirabl\u0131 h\u0259yat t\u0259rzi ke\u00e7ir\u0259n bu zavall\u0131 xalq m\u00fc\u0259lliminin b\u00f6y\u00fck qarda\u015f\u0131 Midh\u0259d b\u0259y M\u0259likov qeyd etdiyim kimi, 1937-ci ild\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259nmi\u015f, ki\u00e7ik qarda\u015f\u0131 S\u0259ff\u0259t b\u0259y M\u0259likovdan \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonuna q\u0259d\u0259r x\u0259b\u0259r tuta bilm\u0259mi\u015fdir, Parisd\u0259 ya\u015fayan bac\u0131s\u0131 P\u0259ri xan\u0131m\u0131n ba\u015f\u0131na n\u0259l\u0259r g\u0259ldiyind\u0259n x\u0259b\u0259rsiz olmu\u015f, 1929-cu ild\u0259 anas\u0131n\u0131 itirmi\u015fdi. H\u0259yat\u0131n\u0131n son ill\u0259rind\u0259 Az\u0259r baycan Pedaqoji \u0130nstitutunun fizika kafedras\u0131n\u0131n m\u00fcdiri v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n qarda\u015f\u0131 o\u011flu R\u0259him b\u0259y M\u0259likov is\u0259 1936-c\u0131 il fevral\u0131n 23-d\u0259 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 nam\u0259lum \u015f\u0259kild\u0259 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fmi\u015fdi.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><strong><em>Q\u0259rib Soltan xan\u0131m\u0131n \u00f6z\u00fc is\u0259 \u015e\u0259mkirin Z\u0259y\u0259m k\u0259ndind\u0259 m\u00fc\u0259llim i\u015fl\u0259y\u0259rk\u0259n h\u0259d\u0259-qorxuya, t\u0259hqirl\u0259r\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015f, \u00f6l\u00fcm qorxusu ke\u00e7irmi\u015f, \u0259s\u0259bl\u0259ri pozulmu\u015fdu.<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>Q\u0259rib Soltan xan\u0131m\u0131n yegan\u0259 t\u0259s\u0259lli yeri o idi ki, atas\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259yin c\u0259s\u0259dinin ye\u015fiy\u0259 y\u0131\u011f\u0131lm\u0131\u015f s\u00fcm\u00fckl\u0259ri, ruhu onun yan\u0131nda idi. Hans\u0131 ki, H\u0259s\u0259n b\u0259yin gor evi bir ne\u00e7\u0259 il q\u0131z\u0131 Q\u0259rib Soltan xan\u0131m\u0131n m\u0259nzili olmu\u015fdur.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>M\u0259n, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin q\u0259brinin yerinin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u0259f\u0259 d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si v\u0259 ax\u0131r\u0131nc\u0131 d\u0259f\u0259 onun F\u0259xri Xiyabanda d\u0259fn olunmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir s\u0131ra t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 aliml\u0259rin, ziyal\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n m\u0259lumatlar\u0131n\u0131, kitablarda v\u0259 m\u0259tbuat orqanlar\u0131nda d\u0259rc olunan yaz\u0131lar\u0131n\u0131 oxumu\u015f v\u0259 onlar\u0131 \u00fcmumil\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k bu yaz\u0131da q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015fam. H\u0259min yaz\u0131n\u0131 oxucular\u0131m\u0131z\u0131n, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 alim v\u0259 ziyal\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n diqq\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259rdim:<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259yin v\u0259fat\u0131n\u0131n 50 ili tamam olurdu. Bu dahi m\u00fct\u0259f\u0259kkirin xatir\u0259 g\u00fcn\u00fcn\u00fcn qeyd olunmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sini tan\u0131nm\u0131\u015f \u0259d\u0259biyyat\u00e7\u0131 alim Abbas Zamanov Az\u0259rbaycan KP MK qar\u015f\u0131s\u0131nda qald\u0131r\u0131r. M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259nin \u015f\u00f6b\u0259 m\u00fcdiri \u015e\u0131x\u0259li Qurbanov m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 qar\u0131\u015f\u0131r v\u0259 yubiley komissiyas\u0131 t\u0259\u015fkil olunur. Layih\u0259 \u00fczr\u0259 q\u0259brin abadla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 bax\u0131lan zaman m\u0259zar\u0131n harada olmas\u0131 sual\u0131 ortaya \u00e7\u0131x\u0131r v\u0259 onun yerini he\u00e7 bir k\u0259s bilmir.<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Bu zaman H\u0259s\u0259n b\u0259yin Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ya\u015fayan yegan\u0259 varisi Q\u0259rib Soltan xan\u0131m yada d\u00fc\u015f\u00fcr v\u0259 ona m\u00fcraci\u0259t etm\u0259li olurlar. Abbas Zamanov, tan\u0131nm\u0131\u015f bioloq alim Mir\u0259li Axundovla v\u0259 eyni zamanda bir ne\u00e7\u0259 filosof aliml\u0259 birlikd\u0259 Q\u0259rib Soltan xan\u0131m\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 m\u0259nzil\u0259, onun yan\u0131na g\u0259lirl\u0259r. G\u0259l\u0259nl\u0259r\u0259 \u201cAtam\u0131n h\u0259r \u015feyini m\u0259hv etdiniz, indi d\u0259 g\u0259lmi\u015fsiniz s\u00fcm\u00fckl\u0259rini aparma\u011fa? Bir d\u0259 bu ev\u0259 ayaq basmay\u0131n!\u201d dey\u0259n Q\u0259rib Soltan xan\u0131m n\u0259hay\u0259t, \u0259s\u0259bl\u0259rini \u0259l\u0259 ald\u0131qdan sonra atas\u0131n\u0131n 1937-ci ild\u0259 anas\u0131 <strong><em>H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n yan\u0131nda basd\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirir. A.Zamanov t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 \u015f\u0259h\u0259r q\u0259iristanl\u0131\u011f\u0131na \u00fcz tutur, H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n m\u0259zar\u0131 a\u00e7\u0131l\u0131r, H\u0259s\u0259n b\u0259yin qutuya y\u0131\u011f\u0131lan, xan\u0131m\u0131n\u0131n ayaqlar\u0131 alt\u0131nda basd\u0131r\u0131lan s\u00fcm\u00fckl\u0259ri q\u0259bird\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. Bel\u0259likl\u0259, H\u0259s\u0259n b\u0259y \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u0259f\u0259 1957-ci ild\u0259, F\u0259xri Xiyabanda d\u0259fn olunur<\/em><\/strong><em>.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n oxucular\u0131m\u0131za bel\u0259 bir m\u0259lumat verm\u0259k ist\u0259rdim ki, xalq\u0131m\u0131z\u0131n dahi inc\u0259s\u0259n\u0259t xadiml\u0259rinin, g\u00f6rk\u0259mli d\u00f6vl\u0259t xadiml\u0259rinin \u0259b\u0259di yuxuya dald\u0131qlar\u0131 F\u0259xri Xiyaban\u0131n sal\u0131nmas\u0131 Mir C\u0259f\u0259r Ba\u011f\u0131rovun ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. <strong><em>1948-ci ilin avqust ay\u0131n\u0131n 27-d\u0259 M.C.Ba\u011f\u0131rovun tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Soveti a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda q\u0259rar q\u0259bul etmi\u015fdir:<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>\u201c1. Bak\u0131 \u015e\u0259h\u0259r \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sin\u0259 (A.Buzdakov v\u0259 T.Qas\u0131mov yolda\u015flara) tap\u015f\u0131r\u0131ls\u0131n ki, 1948-ci ild\u0259 \u00fcmumi d\u0259y\u0259ri 180 min manat d\u0259y\u0259rind\u0259 F\u0259xri Xiyaban\u0131n tikintisin\u0259 ba\u015flas\u0131nlar v\u0259 buraya Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00f6y\u00fck elm v\u0259 inc\u0259s\u0259n\u0259t xadiml\u0259rind\u0259n 12-sinin q\u0259bri k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcls\u00fcn (siyah\u0131 \u0259lav\u0259 olunur). F\u0259xri Xiyaban\u0131n tikintisi 1949-cu ilin 1-ci yar\u0131s\u0131nda ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131ls\u0131n. <\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>2. Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Soveti yan\u0131nda Arxitektura \u0130\u015fl\u0259ri \u0130dar\u0259si t\u0259\u015fkil edilsin ki, bu il sentyabr ay\u0131n\u0131n 20-d\u0259n gec olmayaraq Az\u0259rbaycan\u0131n g\u00f6rk\u0259mli elm v\u0259 inc\u0259s\u0259n\u0259t xadiml\u0259rinin 12 n\u0259f\u0259rinin q\u0259bir\u00fcst\u00fc abid\u0259si daxil olmaqla, F\u0259xri Xiyaban\u0131n ilk model n\u00fcmun\u0259sini haz\u0131rlas\u0131n. <\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><em>3. Az\u0259rbaycan SSR Maliyy\u0259 Nazirliyin\u0259 bir v\u0259zif\u0259 olaraq tap\u015f\u0131r\u0131ls\u0131n ki, 1948-ci ild\u0259 Bak\u0131 \u015e\u0259h\u0259r \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sin\u0259 q\u0259bir\u00fcst\u00fc abid\u0259 da\u015f\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 neft \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 \u00fczr\u0259 v\u0259saitd\u0259n 90 min manat ay\u0131rs\u0131nlar. 1949-cu ild\u0259 d\u0259 bu m\u0259bl\u0259\u011f n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulsun. H\u0259m\u00e7inin Vidadinin q\u0259bir\u00fcst\u00fc abid\u0259sinin qoyulmas\u0131na Qazax Rayon \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sin\u0259 15 min manat, Seyid \u018fzim \u015eirvaninin v\u0259 Mirz\u0259 \u018fl\u0259kb\u0259r Sabirin q\u0259bir\u00fcst\u00fc abid\u0259 sinin haz\u0131rlanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u015eamax\u0131 Rayon \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sin\u0259 30 min manat m\u0259bl\u0259\u011find\u0259 v\u0259sait ayr\u0131ls\u0131n. 4. Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Soveti D\u00f6vl\u0259t Plan Komit\u0259sin\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131ls\u0131n ki, F\u0259xri Xiyaban\u0131n tikintisi \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131 \u015e\u0259h\u0259r \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sini laz\u0131m olan miqdarda sementl\u0259 t\u0259min etsin. <\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Kabinetinin s\u0259dri T. \u0130. Quliyev 27 avqust 1948-ci il\u201d<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Bildiririk ki, h\u0259min q\u0259rara <strong><em>\u0259sas\u0259n, q\u0259brinin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si q\u0259rara al\u0131nan 12 n\u0259f\u0259rd\u0259n biri d\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi olmu\u015fdur. <\/em><\/strong>F\u0259xri Xiyaban\u0131n ilk sakinl\u0259ri aras\u0131nda H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin ad\u0131 3-c\u00fc \u015f\u0259xs olaraq qeyd olunmu\u015fdur.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Bu dahi \u015f\u0259xsiyy\u0259tin m\u0259zar\u0131n\u0131n yeri il\u0259 ba\u011fl\u0131 veril\u0259n aray\u0131\u015fda onun yanl\u0131\u015f olaraq \u00c7\u0259mb\u0259r\u0259k\u0259nd q\u0259bristanl\u0131\u011f\u0131nda basd\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bildirilmi\u015fdir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Bel\u0259 m\u0259lum olur ki, s\u00f6z\u00fcged\u0259n q\u0259rar\u0131n verildiyi tarixd\u0259n 9 il sonra H\u0259s\u0259n b\u0259yin n\u0259\u015fi F\u0259xri Xiyabanda torpa\u011fa tap\u015f\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Az\u0259rbaycan m\u00fcst\u0259qillik qazanandan, suverenliyini \u0259ld\u0259 etdikd\u0259n sonra xalq <strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin<\/em><\/strong> dahiliyini, b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fcn\u00fc v\u0259 xidm\u0259tl\u0259rini daha d\u0259rind\u0259n anlad\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyinin qorunmas\u0131, \u00f6lk\u0259sinin inki\u015faf\u0131, xalq\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259yi namin\u0259 var q\u00fcvv\u0259sini s\u0259rf ed\u0259n, d\u00fcnyan\u0131n \u0259n m\u00fcdrik v\u0259 uzaq g\u00f6r\u0259n siyas\u0259t\u00e7il\u0259rind\u0259n say\u0131lan, son otuz ild\u0259 respublikam\u0131z\u0131n b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rd\u0259 s\u00fcr\u0259tl\u0259 t\u0259r\u0259qqi etm\u0259sind\u0259 sonsuz d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 b\u00f6y\u00fck xidm\u0259tl\u0259ri olan <strong><em>\u00fcmummilli liderimiz Heyd\u0259r \u018fliyevin<\/em><\/strong> 27 mart 2000-ci il tarixli f\u0259rman\u0131 il\u0259 torpaqlar\u0131m\u0131z\u0131n \u0259sl sahibi m\u00f6vqeyind\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n <strong><em>\u201c\u018fkin\u00e7i\u201dnin 125 illiyinin<\/em><\/strong> v\u0259 eyni zamanda, <strong><em>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130lham \u018fliyev c\u0259nablar\u0131n\u0131n<\/em><\/strong> 20 iyun 2005-ci il tarixli s\u0259r\u0259ncam\u0131na \u0259sas\u0259n, Az\u0259rbaycan Milli M\u0259tbuat\u0131n\u0131n <strong><em>130 illik\u00a0<\/em><\/strong>yubileyinin, 10 iyun 2010-cu il tarixli s\u0259r\u0259ncam\u0131na \u0259sas\u0259n, Az\u0259rbaycan Milli M\u0259tbuat\u0131n\u0131n <strong><em>135 illik\u00a0<\/em><\/strong>yubileyinin, eyni zamanda 4 iyun 2012-ci il tarixli s\u0259r\u0259ncam\u0131na \u0259sas\u0259n, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin anadan olmas\u0131n\u0131n <strong><em>170 illik<\/em><\/strong> yubileyinin t\u0259nt\u0259n\u0259li sur\u0259td\u0259 qeyd edilm\u0259si tarixi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb etm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, yaln\u0131z \u00f6lk\u0259mizin \u00e7oxsayl\u0131 m\u0259tbuat v\u0259 informasiya orqanlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn deyil, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Az\u0259rbaycan ziyal\u0131lar\u0131 v\u0259 d\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 b\u00f6y\u00fck bir bayrama, sevinc\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p>Bu t\u0259dbirl\u0259rin y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 ke\u00e7irilm\u0259si <strong><em>\u201c\u018fkin\u00e7i\u201dnin, H.B.Z\u0259rdabinin yubileyl\u0259rinin daima qeyd edil\u0259c\u0259yin\u0259 z\u0259man\u0259t verm\u0259kl\u0259<\/em><\/strong><em>,<\/em> \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zetinin na\u015firi, redaktoru, milli m\u0259tbuat\u0131m\u0131z\u0131n, milli teatr\u0131m\u0131z\u0131n banisi, Az\u0259rbaycan\u0131n ilk ali t\u0259hsilli m\u00fc\u0259llimi, m\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqind\u0259 xeyriyy\u0259\u00e7ilik h\u0259r\u0259 kat\u0131n\u0131n yarad\u0131c\u0131s\u0131, m\u00fcs\u0259lman d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ilk t\u0259bi\u0259t\u015f\u00fcnas alimi, ensiklopedik bilik sahibi, \u00f6lk\u0259sinin inki\u015faf\u0131, t\u0259r\u0259qqisi yolunda m\u00fcst\u0259sna xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rmi\u015f ictimai-siyasi xadim <strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin<\/em><\/strong> \u0259ziz xatir\u0259sinin yad edilm\u0259si, onun ruhunun \u015fad olmas\u0131 dem\u0259kdir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p><strong>Ruhun \u015fad olsun, ey mill\u0259tin m\u0259n\u0259vi atas\u0131, dahi H\u0259s\u0259n b\u0259y!<\/strong><\/p>\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>H\u0259r zaman an\u0131lan H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin an\u0131m g\u00fcn\u00fcd\u00fcr Xalq\u0131n\u0131n, elinin-obas\u0131n\u0131n z\u00fclm\u0259t i\u00e7\u0259risind\u0259 bo\u011fuldu\u011fu bir vaxtda ona \u0259l uzadan, yol g\u00f6st\u0259r\u0259n, \u0259sl inki\u015faf\u0131n n\u0259d\u0259 v\u0259 nec\u0259 old\u011funu \u00f6yr\u0259d\u0259n mill\u0259t f\u0259daisi, m\u00fcs\u0259lman \u015f\u0259rqind\u0259 ilk m\u00fcs\u0259lman xeyriyy\u0259\u00e7ilik h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n yarad\u0131c\u0131s\u0131, d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn v\u0259 bu g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn dahi \u015f\u0259xsiyy\u0259ti, ensiklopedik bilik sahibi, Az\u0259rbaycan Milli M\u0259tbuat\u0131n\u0131n banisi H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi ke\u00e7mi\u015f G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zas\u0131n\u0131n [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":28402,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[20,63],"tags":[],"class_list":{"0":"post-28707","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-kinci-zrdab-ziyali-qzet-tbitsunas","8":"category-manset"},"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.0 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 maraql\u0131 faktlar - Ara\u015fd\u0131rma - Z\u0259rdab.com<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"az_AZ\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 maraql\u0131 faktlar - Ara\u015fd\u0131rma - Z\u0259rdab.com\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"H\u0259r zaman an\u0131lan H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin an\u0131m g\u00fcn\u00fcd\u00fcr Xalq\u0131n\u0131n, elinin-obas\u0131n\u0131n z\u00fclm\u0259t i\u00e7\u0259risind\u0259 bo\u011fuldu\u011fu bir vaxtda ona \u0259l uzadan, yol g\u00f6st\u0259r\u0259n, \u0259sl inki\u015faf\u0131n n\u0259d\u0259 v\u0259 nec\u0259 old\u011funu \u00f6yr\u0259d\u0259n mill\u0259t f\u0259daisi, m\u00fcs\u0259lman \u015f\u0259rqind\u0259 ilk m\u00fcs\u0259lman xeyriyy\u0259\u00e7ilik h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n yarad\u0131c\u0131s\u0131, d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn v\u0259 bu g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn dahi \u015f\u0259xsiyy\u0259ti, ensiklopedik bilik sahibi, Az\u0259rbaycan Milli M\u0259tbuat\u0131n\u0131n banisi H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi ke\u00e7mi\u015f G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zas\u0131n\u0131n [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Z\u0259rdab.com\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2020-11-28T11:13:16+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2023-11-30T09:59:55+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2015\/07\/hesen-bey-zerdabi.evi_.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1000\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"541\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"64 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\"},\"headline\":\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 maraql\u0131 faktlar &#8211; Ara\u015fd\u0131rma\",\"datePublished\":\"2020-11-28T11:13:16+00:00\",\"dateModified\":\"2023-11-30T09:59:55+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707\"},\"wordCount\":12896,\"commentCount\":0,\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2015\/07\/hesen-bey-zerdabi.evi_.jpg\",\"articleSection\":[\"H\u018fS\u018fN B\u018fY Z\u018fRDAB\u0130\",\"MAN\u015eET\"],\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707\",\"name\":\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 maraql\u0131 faktlar - Ara\u015fd\u0131rma - Z\u0259rdab.com\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2015\/07\/hesen-bey-zerdabi.evi_.jpg\",\"datePublished\":\"2020-11-28T11:13:16+00:00\",\"dateModified\":\"2023-11-30T09:59:55+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2015\/07\/hesen-bey-zerdabi.evi_.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2015\/07\/hesen-bey-zerdabi.evi_.jpg\",\"width\":1000,\"height\":541},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 maraql\u0131 faktlar &#8211; Ara\u015fd\u0131rma\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/\",\"name\":\"Z\u0259rdab.com\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"admin\"},\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 maraql\u0131 faktlar - Ara\u015fd\u0131rma - Z\u0259rdab.com","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707","og_locale":"az_AZ","og_type":"article","og_title":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 maraql\u0131 faktlar - Ara\u015fd\u0131rma - Z\u0259rdab.com","og_description":"H\u0259r zaman an\u0131lan H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin an\u0131m g\u00fcn\u00fcd\u00fcr Xalq\u0131n\u0131n, elinin-obas\u0131n\u0131n z\u00fclm\u0259t i\u00e7\u0259risind\u0259 bo\u011fuldu\u011fu bir vaxtda ona \u0259l uzadan, yol g\u00f6st\u0259r\u0259n, \u0259sl inki\u015faf\u0131n n\u0259d\u0259 v\u0259 nec\u0259 old\u011funu \u00f6yr\u0259d\u0259n mill\u0259t f\u0259daisi, m\u00fcs\u0259lman \u015f\u0259rqind\u0259 ilk m\u00fcs\u0259lman xeyriyy\u0259\u00e7ilik h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n yarad\u0131c\u0131s\u0131, d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn v\u0259 bu g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn dahi \u015f\u0259xsiyy\u0259ti, ensiklopedik bilik sahibi, Az\u0259rbaycan Milli M\u0259tbuat\u0131n\u0131n banisi H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi ke\u00e7mi\u015f G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zas\u0131n\u0131n [&hellip;]","og_url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707","og_site_name":"Z\u0259rdab.com","article_published_time":"2020-11-28T11:13:16+00:00","article_modified_time":"2023-11-30T09:59:55+00:00","og_image":[{"width":1000,"height":541,"url":"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2015\/07\/hesen-bey-zerdabi.evi_.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"64 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136"},"headline":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 maraql\u0131 faktlar &#8211; Ara\u015fd\u0131rma","datePublished":"2020-11-28T11:13:16+00:00","dateModified":"2023-11-30T09:59:55+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707"},"wordCount":12896,"commentCount":0,"image":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2015\/07\/hesen-bey-zerdabi.evi_.jpg","articleSection":["H\u018fS\u018fN B\u018fY Z\u018fRDAB\u0130","MAN\u015eET"],"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707","name":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 maraql\u0131 faktlar - Ara\u015fd\u0131rma - Z\u0259rdab.com","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2015\/07\/hesen-bey-zerdabi.evi_.jpg","datePublished":"2020-11-28T11:13:16+00:00","dateModified":"2023-11-30T09:59:55+00:00","author":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707#breadcrumb"},"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707#primaryimage","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2015\/07\/hesen-bey-zerdabi.evi_.jpg","contentUrl":"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2015\/07\/hesen-bey-zerdabi.evi_.jpg","width":1000,"height":541},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=28707#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.zerdab.com\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 maraql\u0131 faktlar &#8211; Ara\u015fd\u0131rma"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#website","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/","name":"Z\u0259rdab.com","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.zerdab.com\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"az"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g","caption":"admin"},"url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28707","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=28707"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28707\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":30464,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28707\/revisions\/30464"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/28402"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=28707"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=28707"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=28707"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}