{"id":30870,"date":"2024-03-16T20:38:21","date_gmt":"2024-03-16T16:38:21","guid":{"rendered":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870"},"modified":"2024-04-05T16:51:45","modified_gmt":"2024-04-05T12:51:45","slug":"az%c9%99rbaycan-tarixsunasligina-boyuk-tohf%c9%99-q%c9%99dim-quscu-tayfasinin-tarixin%c9%99-bir-n%c9%99z%c9%99r","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycan tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131na b\u00f6y\u00fck t\u00f6hf\u0259: Q\u0259dim Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n tarixin\u0259 bir n\u0259z\u0259r&#8230;"},"content":{"rendered":"<p>&nbsp;<\/p>\n<figure id=\"attachment_30028\" aria-describedby=\"caption-attachment-30028\" style=\"width: 235px\" class=\"wp-caption alignleft\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"size-full wp-image-30028\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/eldeniz-hesenov.png\" alt=\"\" width=\"235\" height=\"313\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-30028\" class=\"wp-caption-text\"><strong>Eld\u0259niz H\u0259s\u0259nov,<\/strong><br \/><strong>Aqrar elml\u0259ri \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, Beyn\u0259lxalq Ekoenergetika Akademiyas\u0131n\u0131n ekologiya \u00fczr\u0259 professoru, Az\u0259rbaycan Jurnalistl\u0259r v\u0259 Yaz\u0131\u00e7\u0131lar Birliyinin \u00fczv\u00fc, \u201cQ\u0131z\u0131l q\u0259l\u0259m\u201d, \u201cAli Media\u201d m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131, Z\u0259rdabi\u015f\u00fcnas, Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin Ekologiya v\u0259 torpaq\u015f\u00fcnasl\u0131q fakult\u0259sinin m\u00fc\u0259llimi.<\/strong><\/figcaption><\/figure>\n<p><em>Tan\u0131nm\u0131\u015f \u015fair, filologiya elml\u0259ri doktoru \u015f\u00fcmer\u015f\u00fcnas \u0130slam Sad\u0131\u011f\u0131n v\u0259 tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru P\u0259rinaz Sad\u0131ql\u0131n\u0131n h\u0259mm\u00fc\u0259llifliyi il\u0259 \u201cZ\u0259rdabi N\u0259\u015fr\u201d MMC t\u0259r\u0259find\u0259n <strong>\u201cQu\u015f\u00e7ular\u201d adl\u0131<\/strong> <strong>kitab\u0131 \u00e7ap olunmu\u015fdur (\u201cAz\u0259rn\u0259\u015fr\u201d, Bak\u0131, 2024, 288 s\u0259h +16 s\u0259h, r\u0259ngli d\u0259ft\u0259r\u00e7\u0259).<\/strong> Bu kitab\u0131n i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6rm\u0259si m\u0259nim b\u00f6y\u00fck bir sevincim\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur.<\/em><\/p>\n<p>\u018fs\u0259rd\u0259 qeyd olundu\u011fu kimi, <strong><em>Az\u0259rbaycan tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131yla ba\u011fl\u0131 b\u00f6y\u00fck bir bo\u015fluq vard\u0131r.<\/em><\/strong> Ensiklopediyalarda v\u0259 \u00e7oxcildlik tarix kitablar\u0131nda bu tayfan\u0131n ad\u0131 indiy\u0259 q\u0259d\u0259r unudulub. Lakin dem\u0259liy\u0259m ki, x\u00fcsusil\u0259 yenic\u0259 i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6rm\u00fc\u015f, \u0259sasl\u0131 qaynaqlar \u0259sas\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015f <strong><em>\u201cQu\u015f\u00e7ular\u201d<\/em><\/strong> adl\u0131 bu monoqrafiyada bir ne\u00e7\u0259 d\u00f6vl\u0259t v\u0259 imperiya yaratm\u0131\u015f, q\u0259dim d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u0259n\u0259n\u0259si olan qu\u015f\u00e7ular\u0131n tarixi, z\u0259ngin m\u0259d\u0259niyy\u0259ti haqq\u0131nda ziyal\u0131lar\u0131m\u0131za, geni\u015f oxucu k\u00fctl\u0259sin\u0259 maraql\u0131 m\u0259lumatlar verilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter wp-image-30872\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/islam-sadiq-quscular.jpg\" alt=\"islam-sadiq-quscular\" width=\"514\" height=\"812\" srcset=\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/islam-sadiq-quscular.jpg 811w, https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/islam-sadiq-quscular-400x631.jpg 400w, https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/islam-sadiq-quscular-348x550.jpg 348w, https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/islam-sadiq-quscular-768x1212.jpg 768w, https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/islam-sadiq-quscular-696x1098.jpg 696w, https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/islam-sadiq-quscular-266x420.jpg 266w\" sizes=\"auto, (max-width: 514px) 100vw, 514px\" \/><\/p>\n<p><em>Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131ndan \u00e7oxlu d\u00f6vl\u0259t xadiml\u0259ri, s\u0259rk\u0259rd\u0259l\u0259r, aliml\u0259r, yaz\u0131\u00e7\u0131lar, inc\u0259s\u0259n\u0259t adamlar\u0131, el a\u011fsaqqallar\u0131 v\u0259 sair yarad\u0131c\u0131 insanlar \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r ki, onlar\u0131n b\u0259zil\u0259rinin adlar\u0131 bu kitabda v\u0259 el\u0259c\u0259 d\u0259 <strong>qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259r\u0259fimd\u0259n yaz\u0131lan \u201cL\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d v\u0259 l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259r\u201d adl\u0131 etnoqrafiq elmi-k\u00fctl\u0259vi \u0259s\u0259rd\u0259 (Bak\u0131, \u201cAz\u0259rn\u0259\u015fr\u201d, 2008, 400 s.) vur\u011fulanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/strong><\/em><\/p>\n<p>Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n onu da diqq\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131m ki, qu\u015f\u00e7ular n\u0259sli bar\u0259d\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131m \u201cL\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d v\u0259 l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259r\u201d adl\u0131 kitab\u0131m\u0131 qrifli \u015friftl\u0259 n\u0259\u015fr olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cAz\u0259rn\u0259\u015fr\u201d\u0259 t\u0259qdim ed\u0259rk\u0259n \u0259s\u0259r\u0259 \u201cAz\u0259rn\u0259\u015fr\u201din redaksiya m\u00fcdiri, \u015fair, publisist \u0130slam Sad\u0131q baxm\u0131\u015f v\u0259 qrifli n\u0259\u015frl\u0259 \u00e7ap olunmas\u0131na r\u0259y vermi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong><em>\u0130slam Sad\u0131\u011f\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 kimi,<\/em><\/strong> <em>\u201cT\u00fcrkl\u0259rin tarixi bax\u0131mdan \u0259n q\u0259dim, bel\u0259 dey\u0259 bil\u0259rik ki, \u015f\u00fcmerl\u0259rin ya\u015f\u0131d\u0131 olan, say bax\u0131m\u0131ndan \u0259n b\u00f6y\u00fck tayfalardan biri qu\u015f\u00e7ulardlr. Bu tayfa \u015f\u00fcmerl\u0259rl\u0259 bir yerd\u0259 \u0130ki\u00e7ayaras\u0131nda, hunlarla bir yerd\u0259 \u00c7ind\u0259 v\u0259 skifl\u0259rl\u0259 bir yerd\u0259 Orta Asiyada ya\u015fay\u0131blar. Onlar b\u00fct\u00fcn istiqam\u0259tl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycandan yay\u0131l\u0131blar. \u0130lk v\u0259t\u0259nl\u0259ri b\u00fcg\u00fcnki Quzey Az\u0259rbaycan olubdur\u201d.<\/em><\/p>\n<p>Bu yay\u0131lman\u0131n yollar\u0131 is\u0259 m\u00fc\u0259llifl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n apar\u0131lm\u0131\u015f olan d\u0259rin t\u0259dqiqatlar v\u0259 tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259r \u0259sas\u0131nda kitabda yet\u0259rinc\u0259 \u0259sasland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>H\u0259r bir xalq\u0131n formala\u015fmas\u0131nda bir soy k\u00f6k\u0259 ba\u011fl\u0131 olan n\u0259sill\u0259r, tir\u0259l\u0259r, q\u0259bil\u0259l\u0259r, boylar, tayfalar i\u015ftirak edir. M\u0259lumdur ki, O\u011fuzlar bir tayfad\u0131r v\u0259 onun 24 boyu, h\u0259r bir boyun ne\u00e7\u0259\u00a0 q\u0259bil\u0259si, tir\u0259si, h\u0259r bir tir\u0259nin ne\u00e7\u0259 n\u0259sli var.<\/p>\n<p>Bu qeyd olunan m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 <strong><em>\u201cL\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d v\u0259 l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259r\u201d<\/em><\/strong> adl\u0131 kitab\u0131mda \u015f\u0259rh etdiyim m\u00f6vzunu, bilgil\u0259ri diqq\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259rdim. Son bilgil\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, h\u0259l\u0259 e.\u0259. VIII-VII \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda ya\u015fam\u0131\u015f o\u011fuz tayfalar\u0131 dig\u0259r t\u00fcrk tayfalar\u0131 il\u0259 qaynay\u0131b-qar\u0131\u015fm\u0131\u015f v\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131nda f\u0259al i\u015ftirak etmi\u015fdir. Onlar t\u00fcrkm\u0259nl\u0259rin, t\u00fcrkl\u0259rin, habel\u0259 bu g\u00fcn \u0259ks\u0259r\u0259n Moldovada ya\u015fayan qaqauzlar\u0131n v\u0259 qaraqalpaqlar\u0131n etnogenezisind\u0259 d\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015flar.<\/p>\n<p><strong><em>Dil<\/em><\/strong> \u00e7ox-\u00e7ox q\u0259dim zamanlarda toplu hal\u0131nda ya\u015fayan insanlar\u0131n bir-birin\u0259 s\u00f6z dem\u0259k ehtiyac\u0131ndan, bir-biri il\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t saxlamaq z\u0259rur\u0259tind\u0259n ortaya \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. <strong><em>Bir k\u00f6kd\u0259n t\u00f6r\u0259y\u0259n dill\u0259r\u0259 qohum dill\u0259r deyilir.<\/em><\/strong> <em>Az\u0259rbaycan, T\u00fcrk, T\u00fcrkm\u0259n v\u0259 Qaqauz dill\u0259ri <strong>t\u00fcrk dill\u0259rinin O\u011fuz dill\u0259ri qrupunu t\u0259\u015fkil edir.<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em>O\u011fuzlar haz\u0131rda Az\u0259rbaycanda, T\u00fcrkm\u0259nistanda, \u0130randa, T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 v\u0259 \u0130raqda ya\u015fayan t\u00fcrkl\u0259rin ulu babalar\u0131d\u0131r. S\u0259lcuq v\u0259 Osmanl\u0131 s\u00fclal\u0259r\u0259nin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri d\u0259 onlar\u0131n aras\u0131ndan \u00e7\u0131xm\u0131\u015flar. O\u011fuzlar\u0131n yaln\u0131z S\u0131rd\u0259ryan\u0131n \u015fimal\u0131ndak\u0131 \u00e7\u00f6ll\u0259rind\u0259 m\u0259skunla\u015fan hiss\u0259si \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 ya\u015fay\u0131rd\u0131 v\u0259 h\u0259rbi s\u0259f\u0259rl\u0259rd\u0259 i\u015ftirak etm\u0259y\u0259n bu oturaq o\u011fuzlara h\u0259qar\u0259tl\u0259 <strong>\u00e7\u00f6ll\u00fc yafuq<\/strong> deyilirdi.<\/em><\/p>\n<p>Bu qeydl\u0259r \u015f\u0259rti olsa da h\u0259r halda qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, S\u0259lcuqlar imperiyas\u0131n\u0131 m\u0259hz oturaq deyil, k\u00f6\u00e7\u0259ri o\u011fuzlar yaratm\u0131\u015flar.<\/p>\n<p>O\u011fuzlar\u0131n \u00f6z dill\u0259rind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f ilk milli dastanlar\u0131 olan \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201d da o\u011fuz elinin k\u00f6\u00e7\u0259ri tayfa olmay\u0131b icma hal\u0131nda ya\u015famal\u0131rndan, onlar\u0131n ham\u0131l\u0131qla yayla\u011fa v\u0259 q\u0131\u015fla\u011fa gedib-g\u0259lm\u0259l\u0259rind\u0259n, h\u0259r boyun \u00f6z\u00fcn\u0259 aid bir yurdda ya\u015famas\u0131ndan, oradak\u0131 da\u011flara, yayla\u011fa \u00e7\u0131xmas\u0131ndan, \u00e7ay boyu kimi z\u0259ngin v\u0259 sulu yerl\u0259rind\u0259 q\u0131\u015flamas\u0131ndan b\u0259hs olundu\u011funu g\u00f6r\u00fcr\u00fck&#8230;<\/p>\n<p>Ke\u00e7mi\u015f tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n ayd\u0131n olur ki, <strong><em>O\u011fuzlar <\/em><\/strong>dan\u0131\u015f\u0131q t\u0259rzl\u0259rind\u0259 <strong><em>\u201cel\u201d<\/em> <\/strong>k\u0259lm\u0259sini i\u015fl\u0259tmi\u015fl\u0259r.\u00a0 O\u011fuz elini meydana g\u0259tir\u0259n toplumlardan h\u0259r birin\u0259 <strong><em>boy<\/em><\/strong> deyilir ki, <em>Mahmud Ka\u015f\u011farl\u0131<\/em> bu s\u00f6z\u00fcn o\u011fuzca oldu\u011funu bildirmi\u015fdir. Eyni zamanda, <em>Ka\u015f\u011farl\u0131ya g\u00f6r\u0259 <strong>boylar\u0131n<\/strong><\/em> \u00f6z\u00fc <strong><em>obalara<\/em><\/strong> ayr\u0131l\u0131r. T\u0259sad\u00fcfi deyildir ki, <strong><em>l\u0259l\u0259hm\u0259dli eli, obas\u0131,<\/em> <\/strong>s\u00f6z\u00fc bu g\u00fcn d\u0259 bu s\u00fclal\u0259 aras\u0131nda daim i\u015fl\u0259dil\u0259n termindir. Qeyd ed\u0259k ki, <strong><em>ail\u0259d\u0259n obalar, obalardan boylar, boylardan is\u0259 o\u011fuz eli meydana g\u0259lmi\u015fdir.<\/em> <\/strong>O\u011fuz elind\u0259 \u0259sl q\u0259bil\u0259 birlikl\u0259ri <strong><em>boylard\u0131r.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><em>S\u0131r-D\u0259rya o\u011fuzlar\u0131 XI \u0259srd\u0259 24 boydan ibar\u0259t idi.<\/em> Bunu yazan <em>Ka\u015f\u011farl\u0131<\/em> eyni zamanda bu boylardan <em>22-n\u0259 aid<\/em> bir siyah\u0131 da t\u0259rtib etmi\u015fdir. O\u011fuz boylar\u0131na aid b\u00fct\u00f6v siyah\u0131 is\u0259 <em>R\u0259\u015fid\u0259ddin t\u0259r\u0259find\u0259n verilmi\u015fdir.<\/em><\/p>\n<p>Qeyd olundu\u011fu kimi <strong><em>ulu o\u011fuz elinin qollara-tayfalara ayr\u0131lmas\u0131 boy adland\u0131r\u0131l\u0131r.<\/em><\/strong> H\u0259r boyda da o\u011fuz igidl\u0259rind\u0259n birinin d\u00f6y\u00fc\u015f mac\u0259ralar\u0131, ya\u011f\u0131 il\u0259 \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131, habel\u0259 sevgisi, n\u0259cib insani x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri g\u00f6z\u0259l b\u0259dii l\u00f6vh\u0259l\u0259rl\u0259 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p><em>O\u011fuzlar \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201dda da \u0130\u00e7 O\u011fuz v\u0259 Di\u015f O\u011fuz adl\u0131 iki qoldan ibar\u0259tdir.<\/em> On iki boyun ham\u0131s\u0131nda h\u0259r iki boyun birliyind\u0259n s\u00f6hb\u0259t a\u00e7\u0131l\u0131r. Sonda \u0130\u00e7 O\u011fuza Di\u015f O\u011fuz ya\u011f\u0131 k\u0259silir. <strong><em>D\u0259d\u0259 Qorqudun \u00f6z\u00fc Bayat boyundan \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r.<\/em><\/strong><\/p>\n<p>\u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201dda on iki boyun h\u0259r birind\u0259 b\u00fct\u00fcn \u0259hvalatlar D\u0259d\u0259 Qorqudun ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Boylar\u0131n m\u0259zmunu v\u0259 qurulu\u015fu bel\u0259dir ki, sonda D\u0259d\u0259 g\u0259lib qopuz \u00e7al\u0131b oxuyur v\u0259 xeyir-dua s\u00f6yl\u0259y\u0259r\u0259k dastan\u0131 tamamlay\u0131r. Onun xeyir-duas\u0131 m\u00fcdrik, uzaqg\u00f6r\u0259n bir el a\u011fsaqqal\u0131n\u0131n, bilici, z\u00f6vqlu-qopuzlu bir ozan\u0131n t\u0259miz, n\u0259cib arzu v\u0259 ist\u0259kl\u0259rinin ifad\u0259sidir.<\/p>\n<p><em>B\u0259li, ulu O\u011fuz yurdunun l\u0259l\u0259hm\u0259dli elinin-obas\u0131n\u0131n D\u0259d\u0259 Qorqudu hesab edil\u0259n, <\/em>yurd-yuva, m\u0259sk\u0259n salan, tayfa ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131, b\u00f6y\u00fck bir el aqsaqqal\u0131 olan <strong><em>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259din<\/em><\/strong> \u00f6z\u00fcn\u00fcn s\u0259l\u0259fl\u0259rinin dilind\u0259 s\u00f6yl\u0259nil\u0259n \u0259hvalatlar, na\u011f\u0131l v\u0259 r\u0259vay\u0259tl\u0259r, deyiml\u0259r, ifad\u0259 t\u0259rzl\u0259ri q\u0259dim Az\u0259rbaycan torpa\u011f\u0131nda ya\u015fayan o\u011fuzlar\u0131n dilind\u0259n g\u0259lir.<\/p>\n<p><strong><em>Bu g\u00fcn\u00fcn \u00f6z\u00fcnd\u0259 l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259rin ifad\u0259 v\u0259 dan\u0131\u015f\u0131q t\u0259rzl\u0259rind\u0259,<\/em><\/strong><em> \u201cBoy, de g\u00f6r\u00fcm s\u0259n\u0259 n\u0259 olub?\u201d, \u201cOy, ba\u015f\u0131ma xeyir\u201d, \u201cboy, bin\u0259van\u0131n evi y\u0131x\u0131ld\u0131\u201d, \u201cnolub, n\u0259 boz-boyat\u0131 g\u00f6t\u00fcrm\u00fcs\u0259n?\u201d, \u201cbozlama\u201d (y\u0259ni a\u011flama), \u201cn\u0259 s\u0131zlay\u0131rsan\u201d, \u201c\u00f6ys\u00fcz-e\u015fiksiz qald\u0131q\u201d v\u0259 yaxud da yas m\u0259rasiml\u0259rind\u0259 a\u011fla\u015fma zaman\u0131 \u201cm\u0259n s\u0259nsiz neyl\u0259r\u0259m oy-boy\u201d, \u201cboy ba\u015f\u0131ma qaynar qazan \u0259l\u0259ndi\u201d, alq\u0131\u015f ed\u0259nd\u0259 \u201cevin avandan\u201d. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, burada boy s\u00f6z\u00fc, ifad\u0259si insanlara g\u00fcv\u0259nc, d\u0259rd-s\u0259r yeri olaraq el a\u011fsaqqal\u0131 Qorqud D\u0259d\u0259y\u0259 s\u0131\u011f\u0131nmaq, ona m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k imdad dil\u0259m\u0259k m\u0259nas\u0131ndad\u0131r.<\/em><\/p>\n<p>Bax, b\u00fct\u00fcn bunlar l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259rin etnogenezisind\u0259 x\u00fcsusi yeri olan b\u00f6y\u00fck bir tayfa birliyinin olmas\u0131ndan x\u0259b\u0259r verir.<\/p>\n<p>Qeyd ed\u0259k ki, O\u011fuz boylar\u0131ndan olan <strong><em>bayatlar<\/em> <\/strong>bilindiyi kimi, tariximizd\u0259 b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r yetirmi\u015f bir boydur. O\u011fuzlar\u0131n d\u00f6vl\u0259t v\u0259 din xadimi <strong><em>D\u0259d\u0259 Qorqud,<\/em><\/strong> m\u0259\u015fhur \u015fair <strong><em>F\u00fczuli bu boya m\u0259nsub idi.<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Qorqud d\u0259d\u0259l\u0259r n\u0259slini t\u0259msil ed\u0259n uzun\u00f6m\u00fcrl\u00fc adam kimi Az\u0259rbaycan o\u011fuzlar\u0131n\u0131n ilk n\u0259slin\u0259 m\u0259xsus d\u0259d\u0259l\u0259rd\u0259ndir.<\/p>\n<p>Bayat boyundan (q\u0259bil\u0259sind\u0259n) \u00e7\u0131xm\u0131\u015f bu adam\u0131n \u00f6z q\u0259bil\u0259si haqq\u0131nda dastan\u0131m\u0131zda m\u0259lumat yoxdur, dastan boylar\u0131n\u0131n he\u00e7 birind\u0259 \u201cbayat\u201d ad\u0131 \u00e7\u0259kilmir. D\u0259d\u0259nin \u00f6z\u00fc is\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 el i\u00e7ind\u0259dir, hans\u0131 \u015fadl\u0131q m\u0259clisi olsa oradad\u0131r, s\u00f6z v\u0259 a\u011f\u0131lla yoluna qoyula bil\u0259c\u0259k \u00e7\u0259tin bir i\u015f ba\u015f verirs\u0259 bu i\u015fi D\u0259d\u0259y\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131rlar. Qorqud onun ad\u0131, b\u0259lk\u0259 d\u0259 t\u0259x\u0259ll\u00fcs\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n<p><strong><em>M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin (1494-1556) \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131 bayat soyu<\/em><\/strong> <strong><em>\u015eumer d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n<\/em><\/strong> ba\u015flayaraq <strong><em>\u0130raq\u0131n K\u0259rk\u00fck mahal\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f<\/em><\/strong> v\u0259 bu g\u00fcn d\u0259 ham\u0131s\u0131 ya\u015famaqdad\u0131r. Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin t\u0259rkib hiss\u0259si olan h\u0259min \u0259razil\u0259r min il\u0259 yax\u0131nd\u0131r ki, t\u00fcrk-o\u011fuz tayfalar\u0131n\u0131n daimi m\u0259sk\u0259nidir. <em>F\u00fczuli uzun m\u00fcdd\u0259t K\u0259rb\u0259lada ya\u015fam\u0131\u015f v\u0259 orada da d\u0259fn olunmu\u015fdur.<\/em><\/p>\n<p>F\u00fczulinin u\u015faql\u0131q ill\u0259ri \u0130raqi-\u018fr\u0259bin A\u011fqoyunlular hakimiyy\u0259tin\u0259 tabe oldu\u011fu ill\u0259r\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr. Onun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 K\u0259rb\u0259la \u015f\u0259h\u0259ri d\u0259 daxil olmaqla, \u0130raqi-\u018fr\u0259b Az\u0259rbaycan-S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tin\u0259 birl\u0259\u015fdirilir v\u0259 26 il onun t\u0259rkibind\u0259 olur.\u00a0 S\u0259f\u0259vil\u0259rin hakimiyy\u0259ti ill\u0259rind\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cB\u0259ng\u00fc-Bad\u0259\u201d poemas\u0131n\u0131 \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259taiy\u0259 ithaf etmi\u015f, onun d\u00f6vl\u0259t v\u0259 hakimiyy\u0259tinin \u0259b\u0259di olmas\u0131n\u0131 arzulam\u0131\u015fd\u0131r. 1534-c\u00fc ild\u0259 \u0130raqi-\u018fr\u0259b T\u00fcrkiy\u0259 h\u00f6kmdar\u0131 Sultan S\u00fcleyman Qanuni t\u0259r\u0259find\u0259n al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Bu zaman \u015fairin h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda yeni v\u0259 daha m\u0259hsuldar d\u00f6vr ba\u015flay\u0131r. T\u00fcrk hakiml\u0259ri v\u0259 \u0259yanlar\u0131n\u0131n, d\u00f6vl\u0259t idar\u0259l\u0259ri v\u0259 m\u0259murlar\u0131n\u0131n h\u0259yat\u0131 v\u0259 i\u015fi il\u0259 daha yax\u0131ndan tan\u0131\u015f olan, etinas\u0131z, soyuq v\u0259 u\u011fursuz simalarla qar\u015f\u0131la\u015fan \u015fair \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u0259n qiym\u0259tli \u0259s\u0259rl\u0259rini bu d\u00f6vrd\u0259 yarad\u0131r.<\/p>\n<p>\u015eair hakim v\u0259 \u0259mrl\u0259rd\u0259n \u0259dal\u0259t, insanl\u0131q, z\u0259hm\u0259t adamlar\u0131na qay\u011f\u0131 t\u0259l\u0259b edir.<\/p>\n<p>Sultan S\u00fcleyman Qanuni F\u00fczuliy\u0259 ayda 9 ax\u00e7a (g\u00fcm\u00fc\u015f pul) maa\u015f t\u0259yin edirs\u0259 d\u0259, \u015fair \u00f6vqat idar\u0259sind\u0259n (v\u0259qf idar\u0259si) bu pulu ala bilmir. \u201c\u015eikay\u0259tnam\u0259\u201d adlanan m\u0259\u015fhur m\u0259ktubunda h\u0259min hadis\u0259ni t\u0259svir ed\u0259r\u0259k d\u00f6vl\u0259t idar\u0259l\u0259rind\u0259ki \u00f6zba\u015fnal\u0131q, r\u00fc\u015fv\u0259txorluq v\u0259 \u0259li\u0259yriliyi qam\u00e7\u0131lay\u0131r.<\/p>\n<p>Bayat soyundan \u00e7\u0131xan M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli \u015f\u0259xsiyy\u0259ti, onun irsi t\u0259kc\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n deyil, b\u00fct\u00fcn Yax\u0131n v\u0259 Orta \u015e\u0259rqin a\u011f\u0131l, h\u00fcn\u0259r, idrak v\u0259 insanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259c\u0259ss\u00fcm\u00fc, \u00f6lm\u0259zlik v\u0259 \u0259b\u0259diyy\u0259t heyk\u0259lidir. Bu g\u00fcn Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 F\u00fczulinin heyk\u0259li \u0259z\u0259m\u0259tl\u0259 ucal\u0131r ki, bu heyk\u0259l dahi \u015fair\u0259 \u00f6z do\u011fma xalq\u0131n\u0131n m\u0259h\u0259bb\u0259t v\u0259 ehtiram\u0131n\u0131n ifad\u0259sidir.<\/p>\n<p><strong><em>G\u00f6rk\u0259mli folklor\u00e7u alim, pedaqoq, t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7i, publisist, professor Q\u0259z\u0259nf\u0259r Pa\u015fayev b\u00f6y\u00fck F\u00fczulinin \u015f\u0259xsiyy\u0259ti haqq\u0131nda bel\u0259 yaz\u0131r:<\/em><\/strong> <em>\u201cM\u0259n \u201cAlt\u0131 il D\u0259cl\u0259-F\u0259rat sahill\u0259rind\u0259\u201d kitab\u0131mda \u0130mam H\u00fcseyn m\u0259scidinin ba\u015f \u00e7\u0131raqyand\u0131ran\u0131 b\u00f6y\u00fck F\u00fczuli il\u0259 ba\u011fl\u0131 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 s\u0259tirl\u0259ri d\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131m: \u201cH\u0259r d\u0259f\u0259 F\u00fczulini ziyar\u0259t etdikc\u0259 h\u0259m t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259nir, h\u0259m d\u0259 sevinirdim. Ona g\u00f6r\u0259 t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259nirdim ki, minl\u0259rl\u0259 m\u00fcs\u0259lman fanatikinin bir d\u0259f\u0259 ziyar\u0259t etm\u0259kl\u0259 h\u0259yat\u0131ndan ke\u00e7m\u0259y\u0259 haz\u0131r oldu\u011fu m\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqinin \u0259n m\u00fcq\u0259dd\u0259s gu\u015f\u0259sind\u0259 \u015fair\u0259 \u0259b\u0259di s\u0131\u011f\u0131nacaq vermi\u015fl\u0259r. Sevincim\u0259 s\u0259b\u0259b is\u0259 o idi ki, h\u0259l\u0259 \u015fairin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda onun \u015f\u0259xsiyy\u0259tin\u0259 b\u00f6y\u00fck h\u00f6rm\u0259t, yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na b\u00f6y\u00fck m\u0259h\u0259bb\u0259t b\u0259sl\u0259mi\u015fl\u0259r.<\/em><\/p>\n<p><em>F\u00fczulinin q\u0259brini \u0130mam H\u00fcseyn m\u0259qb\u0259r\u0259sin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259k ona imama b\u0259rab\u0259r b\u00f6y\u00fck ehtiram \u0259lam\u0259tidir. Bunun s\u00fcbuta ehtiyac\u0131 yoxdur. \u00c7\u00fcnki ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 \u00f6lk\u0259l\u0259r g\u0259zmi\u015f, m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rl\u0259 tan\u0131\u015f olmu\u015f elm, s\u0259n\u0259t xadiml\u0259rimiz yax\u015f\u0131 bilirl\u0259r ki, m\u00fcq\u0259dd\u0259s dini ziyar\u0259tgahlarda \u0259n b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r\u0259 yer verirl\u0259r.<\/em><\/p>\n<p><em>F\u00fczuliy\u0259 \u0130mam H\u00fcseyn m\u0259scidind\u0259 yer verilm\u0259si \u015fairin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda b\u0259lk\u0259 d\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck arzusu olard\u0131. M\u0259sk\u0259ni K\u0259rb\u0259la torpa\u011f\u0131 olan dahi F\u00fczulinin ruhu qoy bu adi torpaq olmayan m\u00fcq\u0259dd\u0259s yerd\u0259 daim nura qovu\u015fsun, ziyas\u0131 bizi \u0259b\u0259di i\u015f\u0131qland\u0131rs\u0131n&#8230;\u201d (Bu sevda \u00f6l\u00fcnc\u0259di, Bak\u0131, \u201cOskar\u201d n\u0259\u015friyyat-poliqrafiya m\u00fc\u0259ssis\u0259si, 2001, 376 s.).<\/em><\/p>\n<p><strong><em>\u201cO\u011fuznam\u0259\u201d<\/em><\/strong> <strong>\u2013 <\/strong>q\u0259dim o\u011fuz-t\u00fcrk tayfalar\u0131 v\u0259 onlar\u0131n \u0259cdad\u0131 <strong><em>O\u011fuz xan (O\u011fuz xaqan)<\/em><\/strong> haqq\u0131nda epik r\u0259vay\u0259tl\u0259r, \u0259sas\u0259n, \u015fifahi t\u0259rzd\u0259 yay\u0131lan <strong><em>\u201cO\u011fuznam\u0259\u201d r\u0259vay\u0259tl\u0259ri<\/em><\/strong> orta \u0259srl\u0259rd\u0259 yaz\u0131ya al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. \u201cO\u011fuznam\u0259\u201dnin \u0259n q\u0259dim versiyalar\u0131ndan biri XIII-XIV \u0259srl\u0259r\u0259 (ba\u015fqa bir ehtimala g\u00f6r\u0259 X \u0259sr\u0259) aid karluq-uy\u011fur versiyas\u0131d\u0131r (XV \u0259sr\u0259 aid \u0259lyazmas\u0131 Paris Milli kitabxanas\u0131nda saxlan\u0131l\u0131r). \u201cO\u011fuznam\u0259\u201dd\u0259 O\u011fuz xan\u0131n igidl\u0259rind\u0259n, onun o\u011fullar\u0131n\u0131n do\u011fulmas\u0131ndan, <strong><em>o\u011fuzlar\u0131n,<\/em> <\/strong>el\u0259c\u0259 d\u0259 <strong><em>s\u0259lcuqlar\u0131n<\/em> <\/strong>h\u0259rbi y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259n b\u0259hs olunur. Ehtimal etm\u0259k olar ki, <strong><em>\u0259sas\u0259n t\u0259r\u0259k\u0259m\u0259\u00e7ilik h\u0259yat\u0131 ke\u00e7ir\u0259n o\u011fuzlar\u0131n<\/em><\/strong> h\u0259yat t\u0259rzil\u0259 <strong><em>l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259rin<\/em><\/strong> t\u0259r\u0259k\u0259m\u0259\u00e7ilik h\u0259yat\u0131 bir-birinin eynidir, \u00e7\u00fcnki l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259r d\u0259 <strong><em>t\u00fcrk-o\u011fuz elinin q\u0259dim qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131ndand\u0131r.<\/em><\/strong><\/p>\n<p>\u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201d kitab\u0131nda g\u00f6st\u0259rildiyi kimi ta q\u0259dim zamanlardan <strong><em>O\u011fuz eli<\/em> <\/strong>y\u0131\u011fcam ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. Tayfalar\u0131n \u00e7oxlu\u011fu onlar\u0131 bir-birind\u0259n ayr\u0131 salmaz, qohumun qohuma, n\u0259slin n\u0259sl\u0259, tayfan\u0131n tayfaya, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 oban\u0131n obaya, elin el\u0259 s\u0131\u011f\u0131nma\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn O\u011fuz elinin birliyini t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir. <em>G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, <strong>O\u011fuz elinin bel\u0259 bir birliyi<\/strong> bu g\u00fcn d\u0259 <strong>l\u0259l\u0259hm\u0259dli tayfas\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rm\u0259kd\u0259dir.<\/strong><\/em><\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter wp-image-30879\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/islam-sadiq-quscular1-1.jpg\" alt=\"islam-sadiq-quscular1\" width=\"470\" height=\"663\" srcset=\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/islam-sadiq-quscular1-1.jpg 607w, https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/islam-sadiq-quscular1-1-400x564.jpg 400w, https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/islam-sadiq-quscular1-1-390x550.jpg 390w, https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/islam-sadiq-quscular1-1-298x420.jpg 298w\" sizes=\"auto, (max-width: 470px) 100vw, 470px\" \/><\/p>\n<p>\u201cL\u0259l\u0259 \u018fm\u0259d v\u0259 l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259r\u201d adl\u0131 monoqrafiyada g\u00f6st\u0259rdiyim kimi, <em>\u201cKitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d dastan\u0131nda (Bak\u0131, 1988, s\u0259h.31) Qorqud ata il\u0259 ba\u011fl\u0131 deyilir: \u201cR\u0259sul \u018fleyhissalam zaman\u0131na yagin Bayat boyundan, Qorqud ata deyirl\u0259r, bir \u0259r qopdu\u201d.<\/em><\/p>\n<p>Buradan g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, \u201cR\u0259sul \u018fleyhissalam zaman\u0131\u201d eram\u0131z\u0131n VI-VII \u0259srl\u0259ri hesab olunursa, \u201cZaman\u0131na yax\u0131n\u201d ifad\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 Qorqud atan\u0131n \u0130slamdan \u0259vv\u0259l d\u00fcnyaya g\u0259ldiyi bildirilir.<\/p>\n<p><strong><em>\u201cKitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d O\u011fuz t\u00fcrkl\u0259rinin \u0259n ulu v\u0259 m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m abid\u0259sidir.<\/em><\/strong> Bu \u00f6lm\u0259z s\u0259n\u0259t \u0259s\u0259rinin min ild\u0259n art\u0131q ya\u015f\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n<p>Qeyd ed\u0259k ki, xalq\u0131n dilind\u0259, yadda\u015f\u0131nda ya\u015fayan bu dastan \u0130slamdan xeyli \u0259vv\u0259l m\u00f6vcud olmu\u015fdur. Eyni zamanda dastandan m\u0259lum olur ki, <strong><em>Qorqud ata \u201cm\u00fcs\u0259lman\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul etmi\u015f\u201d O\u011fuzdur. \u201cO\u011fuzun tamam bilicisidir\u201d.<\/em><\/strong> \u0130slam dini Qorqud atan\u0131n \u015f\u0259xsind\u0259 O\u011fuz imam\u0131n\u0131-\u0259n \u0259ksi \u00e7a\u011flar\u0131n odsev\u0259rlik inam\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fcnk\u00fcl\u0259\u015fdirir. <em>\u201cR\u0259sul \u018flehissalam\u201d \u201c124 mininci\u201d pey\u011f\u0259mb\u0259rdirs\u0259, ondan \u00f6nc\u0259 olan pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259r y\u0259qin ki, X\u0131z\u0131r, Z\u0259rd\u00fc\u015ft v\u0259 Qorqud ata hesab olunmal\u0131d\u0131r.<\/em><\/p>\n<p><strong><em>M\u0259\u015fhur mifoloq Mir\u0259li Seyidov<\/em><\/strong> <em>\u201cQorqud\u201d ad\u0131n\u0131 d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259rh ed\u0259r\u0259k (Az\u0259rbaycan mifik t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn\u00fcn qaynaqlar\u0131, Bak\u0131, 1984, s\u0259h.37) qor-od, qut-q\u00fcvv\u0259t dem\u0259k m\u0259nas\u0131nda oldu\u011funu a\u00e7m\u0131\u015fd\u0131r. Dem\u0259li, h\u0259r iki komponent m\u0259hz ulu o\u011fuzun ilkin odsev\u0259rlik inam\u0131n\u0131n b\u0259hr\u0259si t\u0259k d\u00fcnyaya g\u0259lib.<\/em><\/p>\n<p>\u018fr\u0259bl\u0259r \u0130ran\u0131, Az\u0259rbaycan\u0131, Orta Asiyan\u0131 i\u015f\u011fal ed\u0259n zaman at\u0259\u015fp\u0259r\u0259stl\u0259ri q\u0131l\u0131nc g\u00fcc\u00fcn\u0259 m\u00fcs\u0259lmanla\u015fd\u0131r\u0131rlar.<\/p>\n<p><strong><em>At\u0259\u015fp\u0259r\u0259st<\/em><\/strong> az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u0259n q\u0259dim dini kitab\u0131 <strong><em>\u201cAvesta\u201d<\/em><\/strong> d\u00f6vr\u00fcn b\u0259dii t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn\u00fcn m\u0259hsuludur. T\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar g\u00f6st\u0259rir ki, \u201cAvesta\u201d ilkin formada \u00e7oxcildli \u0259s\u0259r olmu\u015fdur. \u018fs\u0259rd\u0259 <strong><em>Z\u0259rd\u00fc\u015ft t\u0259r\u0259find\u0259n<\/em><\/strong> yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259 do\u011furmayan hiss\u0259 qatlar\u0131d\u0131r. <strong><em>\u201cAvesta\u201d maldarl\u0131q v\u0259 \u0259kin\u00e7iliy\u0259 ke\u00e7id d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn abid\u0259l\u0259rind\u0259ndir.<\/em><\/strong> Bu \u00f6z\u00fc d\u0259 ibtidai icma qurulu\u015funun par\u00e7alanmas\u0131 v\u0259 quldarl\u0131q m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fc d\u00f6vr\u00fcn\u0259 t\u0259sad\u00fcf edir.<\/p>\n<p><strong><em>\u201cAvesta\u201dda maldarl\u0131q, \u0259kin\u00e7ilik t\u0259bli\u011f edilir.<\/em><\/strong><em> Tax\u0131l bec\u0259rm\u0259k, it\u0259 v\u0259 ba\u015fqa ov heyvanlar\u0131na qulluq etm\u0259k dindarl\u0131q kimi qiym\u0259tl\u0259ndirir. <strong>At\u0259\u015fp\u0259r\u0259stl\u0259r oda sitayi\u015f edir, odu m\u00fcq\u0259dd\u0259s say\u0131rlar.<\/strong> \u0130ndi d\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131 aras\u0131nda ya\u015fayan <strong>Novruz bayram\u0131 g\u00fcn\u00fc<\/strong> \u015fam yand\u0131rmaq, s\u0259m\u0259ni g\u00f6y\u0259rtm\u0259k, odun \u00fcst\u00fcnd\u0259n atlanmaq kimi ad\u0259tl\u0259r z\u0259rd\u00fc\u015ft\u00e7\u00fcl\u00fck d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn dini bax\u0131\u015flar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/em><\/p>\n<p><strong><em>Dem\u0259li b\u00fct\u00f6v o\u011fuz yurdu \u00fcmumi t\u00fcrk eli olmaqla yana\u015f\u0131, b\u00fct\u00f6v Az\u0259rbaycan xalq\u0131 v\u0259 yurdu, odlar diyar\u0131 hesab edilir.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Ulu o\u011fuz yurdunun L\u0259l\u0259hm\u0259dli elinin insanlar\u0131 aras\u0131nda<\/em><\/strong> oda sitayi\u015f etm\u0259k bu g\u00fcn\u00fcn \u00f6z\u00fcnd\u0259 d\u0259 onlar\u0131n inam v\u0259 and yerl\u0259rind\u0259n biridir. <strong><em>Misal \u00fc\u00e7\u00fcn;<\/em><\/strong> <em>\u201cBu isti zindan haqq\u0131\u201d, \u201cBu ocaq haqq\u0131\u201d, \u201c\u018fg\u0259r d\u00fcz demir\u0259ms\u0259, bu od-ocaq m\u0259n\u0259 q\u0259nim olsun\u201d ifad\u0259l\u0259ri v\u0259 yaxud da biri kims\u0259y\u0259 qar\u011f\u0131yanda; \u201cg\u00f6r\u00fcm s\u0259ni oda d\u00fc\u015f\u0259s\u0259n\u201d, \u201cba\u015f\u0131na od \u0259l\u0259nsin\u201d, \u201cg\u00f6r\u00fcm s\u0259ni odda yanasan, qovrulasan\u201d<\/em> v\u0259 sair deyiml\u0259rin \u00f6z\u00fc <strong><em>l\u0259l\u0259hm\u0259dli obas\u0131n\u0131n da q\u0259dim o\u011fuz elinin, yurdunun oymaqlar\u0131ndan <\/em><\/strong>biri oldu\u011funun ayd\u0131n ifad\u0259l\u0259ridir.<\/p>\n<p>Tarixin s\u0259hif\u0259l\u0259rini v\u0259r\u0259ql\u0259dikc\u0259 biz\u0259 m\u0259lum olur ki, Az\u0259rbaycanda\u00a0 \u0259n q\u0259dim \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259n biri <strong><em>Albana<\/em> <\/strong>olmu\u015fdur. M\u0259\u015fhur yunan co\u011frafiya\u015f\u00fcnas\u0131 <strong><em>Ptolomey (II \u0259sr) \u201cCo\u011frafi t\u0259limnam\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259<\/em><\/strong> Az\u0259rbaycan\u0131n Kas \u00e7ay\u0131 m\u0259nb\u0259sind\u0259 oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Onun m\u0259lumat\u0131nda, Qafqaz Albaniyas\u0131nda olan <strong><em>Alban \u00e7ay\u0131n\u0131n<\/em> <\/strong>Albaniya \u0259razisind\u0259n ax\u0131b <strong><em>K\u00fcr\u0259 t\u00f6k\u00fcld\u00fcy\u00fc bildirilir.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <em>Albaniya<\/em><\/strong> m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini qoruyub saxlaya bilmi\u015fdir. Qaynaqlar\u0131n m\u0259lumat\u0131ndan bel\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259k olur ki, ilk \u0259vv\u0259l <strong><em>Albaniyada hakimiyy\u0259ti yerli Aranil\u0259r<\/em> <\/strong>s\u00fclal\u0259sin\u0259 m\u0259nsub n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r idar\u0259 etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>Tarixi r\u0259vay\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 e.\u0259. II \u0259srd\u0259 Albaniyan\u0131n h\u00f6kmdar\u0131 Aran olmu\u015fdur. <strong><em>Aran s\u00f6z\u00fc (\u0259r\u0259n t\u00fcrk) t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259 izah olunur v\u0259 \u201cc\u0259sur, qo\u00e7aq, m\u0259rd\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r.<\/em><\/strong><\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bu faktlara istinad ets\u0259k dey\u0259 bil\u0259rik ki, <strong><em>Xilaf\u0259t d\u00f6vr\u00fcnd\u0259<\/em><\/strong> K\u00fcrl\u0259 Araz \u00e7aylar\u0131 aras\u0131ndak\u0131 \u0259rzail\u0259ri q\u0259dim <strong><em>Arran d\u00f6vl\u0259ti t\u0259\u015fkil<\/em> <\/strong>edirdis\u0259, buralarda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f elatlarla yayla\u011fa qalxan, q\u0131\u015fla\u011fa en\u0259n <strong><em>qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131 olan l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259rin<\/em> <\/strong>d\u0259 tarixi \u00e7ox q\u0259diml\u0259r\u0259 s\u00f6yk\u0259nir. Bir s\u0131ra aliml\u0259r <strong><em>Albaniyan\u0131n Kas \u00e7ay\u0131n\u0131n m\u0259ns\u0259bind\u0259<\/em> <\/strong>oldu\u011funu bildirm\u0259kl\u0259 bu \u015f\u0259h\u0259rin <strong><em>indiki Z\u0259rdab rayonunun \u018flv\u0259nd k\u0259ndi<\/em> <\/strong>oldu\u011funu da s\u00f6yl\u0259yirl\u0259r.<\/p>\n<p>Eyni zamanda t\u0259dqiqat\u00e7\u0131-jurnalist <strong><em>\u018fjd\u0259r F\u0259r\u0259z\u0259li \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud yolu\u201d kitab\u0131nda yaz\u0131r ki,<\/em> <\/strong><em>Z\u0259rdab rayonundak\u0131 \u201c\u018flv\u0259nd\u201d k\u0259nd ad\u0131n\u0131n da \u201cAlbaniya\u201d il\u0259 yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r.<\/em><\/p>\n<p><strong><em>Albaniya (Qafqaz)<\/em> <\/strong>\u2013 \u015e\u0259rqi Zaqafqaziyada q\u0259dim d\u00f6vl\u0259t olmu\u015fdur. \u0130ndiki Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 \u0259razisini, Da\u011f\u0131stan\u0131n c\u0259nub hiss\u0259sini, y\u0259ni B\u00f6y\u00fck Qafqaz s\u0131ra da\u011flar\u0131n\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rq \u0259t\u0259kl\u0259rind\u0259n Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131 v\u0259 Araz \u00e7ay\u0131na, Qab\u0131rr\u0131 \u00e7ay\u0131ndan X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 q\u0259d\u0259rki \u0259razini, Mil-Mu\u011fan d\u00fczl\u0259rini \u0259hat\u0259 etmi\u015fdir. Tqrib\u0259n e.\u0259.IV-III \u0259srl\u0259rd\u0259 formala\u015fd\u0131\u011f\u0131 ehtimal olunur. Paytaxt\u0131 Kabalaka (indiki Q\u0259b\u0259l\u0259), V \u0259srd\u0259n is\u0259 B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan torpa\u011f\u0131 \u0259n q\u0259dim zamanlardan t\u00fcrkl\u0259rin m\u0259sk\u0259ni olmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan \u0259rzaisind\u0259 yaranan ilk d\u00f6vl\u0259tl\u0259r Manna, Midiya, daha sonralar is\u0259 <strong><em>Alban-Arran<\/em> <\/strong>t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri olmu\u015fdur.<\/p>\n<p><strong><em>Xilaf\u0259t<\/em> <\/strong>d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 is\u0259, ad\u0259t\u0259n K\u00fcr-Araz \u00e7aylar\u0131 aras\u0131ndak\u0131 \u0259razi <strong><em>Arran<\/em> <\/strong>adlan\u0131rd\u0131. V-VI \u0259srl\u0259rd\u0259 Albabniyaya dig\u0259r t\u00fcrkdilli taryfalar\u0131n (rumlar, saviril\u0259r, bulqarlar, barsill\u0259r, x\u0259z\u0259ril\u0259r) sistematik olaraq ax\u0131n\u0131 ba\u015flay\u0131r. <em>Hunlar\u0131n h\u00fccumu n\u0259tic\u0259sind\u0259 V \u0259srd\u0259 Albaniyan\u0131n paytaxt\u0131 Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259n B\u0259rd\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/em><\/p>\n<p>Olduqca maraql\u0131d\u0131r ki, Az\u0259rbaycanda tarixi vilay\u0259t olan v\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 \u00f6lk\u0259 adland\u0131r\u0131lan <strong><em>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d<\/em> <\/strong>obas\u0131n\u0131n da m\u0259nsub oldu\u011fu <strong><em>\u015eirvan<\/em> <\/strong>\u00a0\u0259vv\u0259ll\u0259r K\u00fcr \u00e7ay\u0131 il\u0259 indiki \u015eabran (D\u0259v\u0259\u00e7i) rayonunun \u0259razisind\u0259 olan \u015eabran, X\u0259z\u0259r d\u0259nizi il\u0259 Q\u0259b\u0259l\u0259 aras\u0131ndak\u0131 \u0259razini \u0259hat\u0259 etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Orta \u0259srl\u0259rd\u0259 \u015eirvan \u0259razisind\u0259 eyni adl\u0131 \u015eirvan \u015f\u0259h\u0259ri d\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur. M\u00fcxt\u0259lif t\u0259bii co\u011frafi m\u00f6vqey\u0259 malik olan \u015eirvan\u0131n \u0259razisi da\u011fl\u0131q, d\u00fcz\u0259n v\u0259 yaylaqlardan ibar\u0259tdir. Buradan G\u00f6y\u00e7ay, Girdiman, A\u011fsu, K\u00fcr, Turyan\u00e7ay, Qarasu v\u0259 s. \u00e7aylar ax\u0131r.<\/p>\n<p>B\u0259li, z\u0259ngin flora v\u0259 faunas\u0131 olan \u015eirvan b\u00f6lg\u0259sinin q\u0131\u015flaq v\u0259 yaylaqlarla bollu\u011fu h\u0259l\u0259 q\u0259dim zamanlardan t\u0259r\u0259k\u0259m\u0259\u00e7ilikl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan <strong><em>q\u0259dim qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n l\u0259l\u0259hm\u0259dli<\/em> <em>elinin<\/em> <\/strong>ulu babalar\u0131n\u0131n \u015eirvan \u0259razisind\u0259 m\u0259skunla\u015fmas\u0131na \u015f\u0259rait yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>L\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259rin tarix\u0259n m\u0259skunla\u015fd\u0131\u011f\u0131 yurd yeri olan \u015eirvan vilay\u0259ti \u0259srl\u0259r boyu Az\u0259rbaycan\u0131n isqitadi, ictimai, siyasi v\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat h\u0259yat\u0131nda b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malik olmu\u015fdur. Vilay\u0259t \u00f6z ad\u0131n\u0131 \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n q\u0259dim \u015eirvan adl\u0131 b\u00f6y\u00fck bir \u015f\u0259h\u0259rin ad\u0131ndan alm\u0131\u015fd\u0131r. \u015eirvan vilay\u0259ti \u0259kin\u00e7ilik v\u0259 heyvandarl\u0131q \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli iqtisadi m\u00fchit\u0259 malik olmu\u015fdur. T\u0259bii co\u011frafi \u015f\u0259raitin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u015eirvan \u015fimal v\u0259 c\u0259nub \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda m\u00fch\u00fcm ke\u00e7id \u0259h\u0259miyy\u0259tin\u0259 malik idi. \u015eirvan \u0259razisinin h\u0259rbi strateji \u0259h\u0259miyy\u0259ti v\u0259 t\u0259bii z\u0259nginliyi onun m\u00f6vqeyini daha da y\u00fcks\u0259ltmi\u015fdir. H\u0259l\u0259 \u00e7ar Rusiyas\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u015eamax\u0131 m\u00fch\u00fcm ticar\u0259t v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259rk\u0259zi olan zaman <strong><em>indiki l\u0259l\u0259hm\u0259dli k\u0259ndl\u0259ri, \u015eamax\u0131 yolunun \u00fcst\u00fcnd\u0259 idi.<\/em><\/strong> Rusiyadan, Qaraba\u011fdan, \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131ndan, Bor\u00e7al\u0131dan, G\u00fcrc\u00fcstandan g\u0259l\u0259n tacirl\u0259r bu yol il\u0259 \u015eamax\u0131ya gedirdil\u0259r. Lap q\u0259dim zamanlardan <strong><em>Q\u0259dim D\u0259li Qu\u015f\u00e7u (ke\u00e7mi\u015f L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli)<\/em> <\/strong>\u00a0k\u0259ndi \u0259razisind\u0259n ke\u00e7\u0259n yolun istiqam\u0259ti, gedi\u015f-g\u0259li\u015f yeri (yolu) <strong><em>l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259rin<\/em><\/strong> ya\u015fl\u0131 n\u0259slinin v\u0259 bug\u00fcnk\u00fc n\u0259slin yadda\u015f\u0131nda <strong><em>\u201c\u015eah yolu\u201d<\/em> <\/strong>kimi qalmaqdad\u0131r.<\/p>\n<p>\u015eirvan \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan <strong><em>q\u0259dim D\u0259li Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131 (L\u0259l\u0259hm\u0259dli obas\u0131)<\/em> <\/strong>onlar\u0131n ulu babalar\u0131 maldar\u0131qla, \u0259sas\u0259n qoyun\u00e7uluqla v\u0259 xal\u00e7a\u00e7\u0131l\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olmu\u015flar. Onlar \u015eirvan\u0131n d\u00fcz\u0259n, aran zonas\u0131nda yar\u0131m k\u00f6\u00e7\u0259ri, oturaq maldarl\u0131qla (qoyun\u00e7uluq) yana\u015f\u0131, tax\u0131l\u00e7\u0131l\u0131q, ba\u011f\u00e7\u0131l\u0131q, pamb\u0131q\u00e7\u0131l\u0131qla da m\u0259\u015f\u011ful olmu\u015fdlar.<\/p>\n<p>Bu g\u00fcn l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259rin qan\u0131na, can\u0131na \u00e7\u00f6km\u00fc\u015f \u0259m\u0259ksev\u0259rlik, torpa\u011fa ba\u011fl\u0131l\u0131q bir n\u00f6v onlara babalar\u0131ndan miras qalm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><strong><em>Qeyd edim ki, t\u00fcrksoylu bir el, oba kimi l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259r a\u011fsaqqallar\u0131na \u201cL\u0259l\u0259\u201d dey\u0259 m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fl\u0259r. Bunu biz L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d tayfas\u0131n\u0131n a\u011fsaqqal\u0131 \u018fhm\u0259d ki\u015fiy\u0259 L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 b\u00f6y\u00fcyl\u0259 \u201cl\u0259l\u0259\u201d dey\u0259 m\u00fcraci\u0259t edilm\u0259si fakt\u0131ndan ayd\u0131n g\u00f6r\u00fcr\u00fck.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 M\u00fc\u0259llifl\u0259r \u0130slam Sad\u0131q v\u0259 P\u0259rinaz Sad\u0131ql\u0131 \u201cQu\u015f\u00e7ular\u201d adl\u0131 kitabda qeyd edirl\u0259r: <\/em><\/strong><em>\u015eamax\u0131 rayonunda qu\u015f\u00e7ular yaln\u0131z Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndind\u0259 ya\u015fam\u0131rlar. H\u0259min k\u0259ndd\u0259 ya\u015fayan, qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131ndan oldu\u011funu bil\u0259n, \u00f6z elinin-obas\u0131n\u0131n, tayfas\u0131n\u0131n tarixi il\u0259 maraqlanan Zahir M\u0259mm\u0259dli yaz\u0131r ki, \u015eamax\u0131n\u0131n \u00c7ayl\u0131 v\u0259 G\u00f6yl\u0259r k\u0259ndl\u0259rind\u0259, Sabir v\u0259 \u015e\u0259hriyar q\u0259s\u0259b\u0259l\u0259rind\u0259, \u015eirvan \u015f\u0259h\u0259rinin k\u00f6hn\u0259 m\u0259h\u0259ll\u0259l\u0259rind\u0259 \u00e7oxlu qu\u015f\u00e7u camaat\u0131 ya\u015fay\u0131r. Onlar ayr\u0131-ayr\u0131 vaxtlarda \u015eamax\u0131n\u0131n qu\u015f\u00e7u k\u0259ndl\u0259rind\u0259n k\u00f6\u00e7\u00fcb bu yerl\u0259rd\u0259 yurd sal\u0131blar. Eyni s\u00f6zl\u0259ri Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndl\u0259ri olan dig\u0259r rayonlar\u0131m\u0131z haqq\u0131nda da s\u00f6yl\u0259y\u0259 bil\u0259rik. Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndi olmayan rayonlar\u0131m\u0131zda da qu\u015f\u00e7u camaat\u0131n\u0131n ya\u015famad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k do\u011fru deyil. <\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u015eamax\u0131 \u015f\u0259h\u0259rinin m\u0259h\u0259ll\u0259l\u0259rind\u0259n biri haz\u0131rda Qu\u015f\u00e7ular adlan\u0131r. Bu m\u0259h\u0259ll\u0259ni \u015eamax\u0131n\u0131n Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndind\u0259n k\u00f6\u00e7\u00fcb g\u0259l\u0259nl\u0259rin sald\u0131qlar\u0131na he\u00e7 bir \u015f\u00fcbh\u0259miz yoxdur. <\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 D\u0259v\u0259\u00e7i rayonunda iki k\u0259nd Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r: Da\u011f Qu\u015f\u00e7u, \u00c7\u00f6l Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndi.<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Qu\u015f\u00e7ular\u0131n ya\u015fad\u0131qlar\u0131 torpaqlardan biri T\u00fcrkiy\u0259dir. Onlar burada dig\u0259r t\u00fcrk tayfalar\u0131yla i\u00e7-i\u00e7\u0259 ya\u015fay\u0131blar\u00a0 v\u0259 onlarla birlikd\u0259 b\u00f6y\u00fck m\u0259d\u0259niyy\u0259t yarad\u0131b, alt\u0131na imza qoyublar.<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/em>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259 qeyd etm\u0259k ist\u0259yir\u0259m ki, Qu\u015f\u00e7ular\u0131n ad\u0131, yay\u0131lma co\u011frafiyas\u0131, qu\u015f\u00e7u toponiml\u0259ri, qu\u015f\u00e7ular\u0131n m\u0259d\u0259niyy\u0259ti, qu\u015f\u00e7u d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri v\u0259 sair bar\u0259d\u0259 s\u00f6z\u00fcged\u0259n kitabda tarixi qaynaqlar \u0259sas\u0131nda geni\u015f v\u0259 maraql\u0131 yaz\u0131lar, \u015f\u0259rhl\u0259r \u0259ks olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>\u00c7ox\u015fax\u0259li n\u0259sil art\u0131m\u0131na malik olan <strong><em>l\u0259l\u0259hm\u0259dli s\u00fclal\u0259sinin qohumluq \u0259laq\u0259l\u0259rind\u0259n,<\/em><\/strong> x\u00fcsusil\u0259 bu s\u0259b\u0259bd\u0259n onlar\u0131n bir-birl\u0259rin\u0259 daha simsar olmalar\u0131ndan, eyni zamanda daxili h\u0259yat t\u0259rzl\u0259rind\u0259n v\u0259 bir s\u0131ra x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n as\u0131l\u0131 olaraq m\u0259skunla\u015fd\u0131qlar\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri daxilind\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda <em>tir\u0259, d\u0259ng\u0259 (d\u0259st\u0259) \u015f\u0259klind\u0259 bir-biril\u0259ri il\u0259 yax\u0131n qon\u015fuluq \u015f\u0259raitind\u0259 \u00e7\u0259p\u0259r-\u00e7\u0259p\u0259r\u0259 (hasar-hasara) yerl\u0259\u015fm\u0259si fakt\u0131 t\u0259sad\u00fcfi deyildir.<\/em><\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlar <strong><em>l\u0259l\u0259hm\u0259dli tayfas\u0131n\u0131n<\/em> <\/strong>\u00a0x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n ir\u0259li g\u0259l\u0259n bir z\u0259rur\u0259tdir des\u0259k yan\u0131lmar\u0131q. Bu hal h\u0259r bir <strong><em>l\u0259l\u0259hm\u0259dli elind\u0259, obas\u0131nda<\/em> <\/strong>\u00a0m\u00f6vcud oldu\u011fu kimi, bunu biz <strong><em>D\u0259li Qu\u015f\u00e7unun<\/em><\/strong> <em>\u201cA\u011fas\u0259dirli\u201d-\u201cOrta d\u0259st\u0259\u201d, \u201cMa\u015fad Seyidli\u201d, \u201cBa\u015fma\u011fl\u0131\u201d, \u201cHap\u0131tl\u0131\u201d d\u0259ng\u0259si adlanan<\/em> <strong><em>l\u0259l\u0259hm\u0259dli tayfas\u0131n\u0131n<\/em> <\/strong>timsal\u0131nda \u0259yani \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6r\u00fcr\u00fck. \u018flb\u0259tt\u0259 burada h\u0259r bir tir\u0259nin, d\u0259ng\u0259nin (d\u0259st\u0259nin), say\u0131l\u0131b-se\u00e7il\u0259n a\u011fsaqqal\u0131, a\u011fbir\u00e7\u0259yi camaat aras\u0131nda b\u00f6y\u00fck n\u00fcfuz sahibi hesab olunur v\u0259 h\u0259r bir l\u0259l\u0259hm\u0259dlinin m\u0259clisi \u0259n\u0259n\u0259vi olaraq onlar\u0131n i\u015ftirak\u0131, xeyir-duas\u0131 il\u0259 ba\u015flan\u0131r v\u0259 sona yetir.<\/p>\n<p>T\u0259r\u0259k\u0259m\u0259\u00e7iliyin m\u00fcasir ard\u0131c\u0131l\u0131 olan <strong><em>l\u0259l\u0259hm\u0259dli obas\u0131, eli, camaat\u0131<\/em><\/strong> bunun ayd\u0131n n\u00fcmun\u0259sidir (<strong><em>Oba<\/em> <\/strong>maldar icma \u00fczvl\u0259rinin m\u00fcv\u0259qq\u0259ti birliyi, <strong><em>Camaat<\/em><\/strong> qan qohumlu\u011fu \u0259laq\u0259l\u0259ri \u0259sas\u0131nda yaranm\u0131\u015f sosial t\u0259sisat formas\u0131 dem\u0259kdir).<\/p>\n<p>El\u0259, camaata d\u0259rin k\u00f6kl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olan l\u0259l\u0259hm\u0259dli camaat\u0131nda bel\u0259 bir deyim var; <em>\u201cEld\u0259n olan, evd\u0259n olar\u201d.<\/em> Bu el misal\u0131nda d\u0259rin m\u0259na k\u0259sb ed\u0259n f\u0259ls\u0259fi bir anlay\u0131\u015f vard\u0131r.<\/p>\n<p><strong><em>\u201cEl-oba-camaat\u201d<\/em><\/strong> terminl\u0259rini a\u00e7\u0131qlamaqda m\u0259qs\u0259dim ondan ibar\u0259tdir ki, indinin \u00f6z\u00fcnd\u0259 d\u0259 <strong><em>l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259r\u0259 <\/em><\/strong><strong>\u2013 <\/strong><strong><em>\u201cl\u0259l\u0259hm\u0259dli eli\u201d, \u201cl\u0259l\u0259hm\u0259dli obas\u0131\u201d, \u201cl\u0259l\u0259hm\u0259dli camaat\u0131\u201d, \u201cl\u0259l\u0259hm\u0259dli tayfas\u0131\u201d, \u201cl\u0259l\u0259hm\u0259dli n\u0259sli\u201d<\/em><\/strong> deyirl\u0259r.<\/p>\n<p><em>Dem\u0259li, bu t\u00fcrkdilli l\u0259l\u0259hm\u0259dli n\u0259slinin, elinin, obas\u0131n\u0131n, camaat\u0131n\u0131n, tayfas\u0131n\u0131n t\u0259r\u0259k\u0259m\u0259\u00e7ilik tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 istinad\u0259n bizl\u0259r\u0259 daha q\u0259dimlikd\u0259n x\u0259b\u0259r verir.<\/em><\/p>\n<p><em>Dem\u0259liy\u0259m ki, <strong>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d<\/strong> \u00f6z\u00fcn\u00fcn ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259dim <strong>D\u0259li Qu\u015f\u00e7u (indiki D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndi)<\/strong> ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259 d\u00fcnyaya g\u0259lmi\u015f v\u0259 eyni zamanda burada anadan olmu\u015f <strong>6 o\u011flunun h\u0259r birini<\/strong> ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda indiki Z\u0259rdab rayonu \u0259razisind\u0259 K\u00fcr v\u0259 Turyan\u00e7ay\u0131n bir qolu olan Qarasu \u00e7ay\u0131 \u0259traf\u0131nda, d\u00fcz\u0259n-k\u00fcdr\u00fc (\u00f6r\u00fc\u015f-otlaq) yerl\u0259rind\u0259 bin\u0259 sal\u0131b, yurd\u00e7u etm\u0259si, m\u0259skunla\u015fd\u0131rmas\u0131, istifad\u0259l\u0259rin\u0259 ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 torpaqlara v\u0259 icmaya onlar\u0131 vali t\u0259yin etm\u0259si onun b\u00f6y\u00fck v\u0259 uzaqg\u00f6r\u0259n q\u0259bil\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 olmas\u0131ndan x\u0259b\u0259r verir.<\/em><\/p>\n<p>Tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259n ayd\u0131n oldu\u011fu kimi <strong><em>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259din<\/em><\/strong> o\u011flanlar\u0131n\u0131n ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 <strong><em>V\u0259lixanl\u0131, Xanm\u0259mm\u0259dli, H\u00fcseynxanl\u0131, N\u0259c\u0259fal\u0131l\u0131, Hac\u0131l\u0131 v\u0259 Qarav\u0259lili adl\u0131<\/em><\/strong> yer-yurd, k\u0259nd adlar\u0131 m\u00f6vcud olmu\u015fdur. Son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259, y\u0259ni kolxoz t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 yarad\u0131lan zaman l\u0259l\u0259hm\u0259dli tayfas\u0131 olan <strong><em>V\u0259lixanl\u0131, N\u0259c\u0259fal\u0131l\u0131, Qarav\u0259lili v\u0259 Hac\u0131l\u0131 adl\u0131<\/em><\/strong> k\u0259nd-yurd yerl\u0259rinin sakinl\u0259ri bir t\u0259s\u0259rr\u00fcfat olaraq <strong><em>Qo\u015faoba<\/em><\/strong> adl\u0131 k\u0259nd salm\u0131\u015flar.<\/p>\n<p>Bu g\u00fcn d\u0259 <strong><em>L\u0259l\u0259hm\u0259dli eli D\u0259li Qu\u015f\u00e7u (L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli), D\u0259k\u0259oba (M\u0259scidli oba), Qo\u015faoba (V\u0259lixanl\u0131, N\u0259c\u0259fal\u0131l\u0131, Qarav\u0259lili, Hac\u0131l\u0131), Xanm\u0259mm\u0259dli, H\u00fcseynxanl\u0131,<\/em><\/strong> eyni zamanda, sonradan qohum-\u0259qr\u0259ba, camaat olduqlar\u0131, m\u0259skunla\u015fd\u0131qlar\u0131 <strong><em>Al\u0131canl\u0131, Salahl\u0131 v\u0259 dig\u0259r ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259 qohumluq \u0259laq\u0259si il\u0259 ya\u015famaqdad\u0131rlar.<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Qeyd olunan m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 <strong><em>\u201cL\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d v\u0259 l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259r\u201d adl\u0131<\/em><\/strong> kitab\u0131mda (Bak\u0131, \u201cAz\u0259rn\u0259\u015fr\u201d 2008, 400 s.) geni\u015f m\u0259lumat verilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong><em>G\u00f6rk\u0259mli t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 alim \u0130slam Sad\u0131q \u201cQu\u015f\u00e7ular\u201d \u0259s\u0259rinin \u201cQu\u015f\u00e7u toponiml\u0259ri\u201d b\u00f6lm\u0259sind\u0259<\/em><\/strong> <em>\u201cAz\u0259rbaycan toponiml\u0259rinin ensiklopedik l\u00fc\u011f\u0259ti\u201d v\u0259 \u201cL\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d v\u0259 l\u0259lh\u0259m\u0259dlil\u0259r\u201d adl\u0131 kitab\u0131mda ged\u0259n yaz\u0131ma istinad\u0259n<\/em> <strong><em>a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar\u0131 qeyd edir:<\/em><\/strong> <em>\u201dZ\u0259rdab rayonundak\u0131 D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndi K\u00fcr \u00e7ay\u0131ndan 3 km aral\u0131da, \u015eirvan d\u00fcz\u00fcnd\u0259dir. K\u0259nd haqq\u0131nda bel\u0259 bir bilgi verilib: \u201cK\u0259ndi qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n d\u0259liqu\u015f\u00e7u tir\u0259sin\u0259 m\u0259nsub ail\u0259l\u0259r sald\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn k\u0259nd onlar\u0131n ad\u0131 il\u0259 adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Haz\u0131rda k\u0259ndin m\u0259h\u0259ll\u0259l\u0259rind\u0259n biri D\u0259liqu\u015f\u00e7u d\u0259ng\u0259si adlan\u0131r. Etnotoponimdir\u201d.<\/em><\/p>\n<p><strong><em>D\u0259li Qu\u015f\u00e7u ad\u0131n\u0131n<\/em><\/strong><em> etnonimd\u0259n v\u0259 epitet kimi ona qo\u015fulmu\u015f <strong>d\u0259li s\u00f6z\u00fcnd\u0259n<\/strong> yarand\u0131\u011f\u0131 g\u00f6z qaba\u011f\u0131ndad\u0131r, burada ba\u015fqa yozum haqq\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259y\u0259 d\u0259 d\u0259ym\u0259z. A\u015fa\u011f\u0131da g\u00f6r\u0259c\u0259yimiz kimi, bunu k\u0259ndin ziyal\u0131s\u0131 <strong>Eld\u0259niz H\u0259s\u0259nov da t\u0259sdiql\u0259yir.<\/strong> <strong>Az\u0259rbaycanda d\u0259li epiteti qo\u015fulmu\u015f \u015f\u0259xs v\u0259 yer adlar\u0131 \u00e7oxdur:<\/strong> D\u0259lim\u0259mm\u0259dli, D\u0259li Qaya, D\u0259ll\u0259r (D\u0259lil\u0259r), D\u0259ll\u0259r-C\u0131rdaxan, D\u0259li Dondar, D\u0259li Domrul, D\u0259li Qarcar, D\u0259li H\u0259s\u0259n, D\u0259li al\u0131 v\u0259 s. Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n i\u00e7\u0259risind\u0259 bir D\u0259liqu\u015f\u00e7u tir\u0259sinin d\u0259 oldu\u011fu is\u0259 \u00e7ox maraql\u0131 bilgidir. Biz\u0259 el\u0259 g\u0259lir ki, Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n daxilind\u0259 \u00e7oxlu bel\u0259 tir\u0259l\u0259r olub.<\/em><\/p>\n<p><em>A.e.\u00fc. f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru Eld\u0259niz H\u0259s\u0259nov Z\u0259rdab rayonundak\u0131 D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndinin 1920-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli adland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259yir v\u0259 bu k\u0259ndin camaat\u0131n\u0131n qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131ndan oldu\u011funu, L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259din bu tayfan\u0131n daxilind\u0259 yeti\u015fdiyini ayr\u0131ca vur\u011fulama\u011f\u0131 da unutmur. E.H\u0259s\u0259nov L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259dli elinin qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131ndan olu\u011funu yaz\u0131r: \u201cQeyd edim ki, T\u00fcrk xalqlar\u0131 aras\u0131nda \u0259n geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f q\u0259dim tayfalardan biri qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131 olmu\u015fdur. Bu adda \u015eamax\u0131da, Tovuzda, D\u0259v\u0259\u00e7id\u0259, Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259, Bor\u00e7al\u0131da v\u0259 s. yerl\u0259rd\u0259 Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndl\u0259ri vard\u0131r.<\/em><\/p>\n<p><em>\u0130ndiki Z\u0259rdab rayonu \u0259razisind\u0259 t\u0259r\u0259k\u0259m\u0259\u00e7ilikl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan L\u0259l\u0259hm\u0259dli elinin, obas\u0131n\u0131n q\u0259dim qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131na m\u0259nsub olmas\u0131 onun haz\u0131rk\u0131 D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndinin ad\u0131ndan da ayd\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcr\u201d.<\/em><\/p>\n<p><em>E.H\u0259s\u0259nov Az\u0259rbaycandak\u0131 Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndl\u0259rinin ham\u0131s\u0131n\u0131 sadalam\u0131r, \u00e7\u00fcnki onun m\u0259qs\u0259di bu deyil. Az\u0259rbaycanda Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n ad\u0131yla ba\u011fl\u0131 k\u0259ndl\u0259r v\u0259 dig\u0259r toponiml\u0259r yet\u0259rinc\u0259 \u00e7oxdur. K\u0259ndin ad\u0131n\u0131n d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda onu dey\u0259 bil\u0259rik ki, biz\u0259 g\u00f6r\u0259, D\u0259li Qu\u015f\u00e7u ad\u0131 t\u0259sad\u00fcf\u0259n qoyula bilm\u0259zdi. Ad g\u00f6yd\u0259nd\u00fc\u015fm\u0259 d\u0259 deyil, burada bir qanunauy\u011funluq var. Dem\u0259li camaat\u0131n ist\u0259yi il\u0259, raz\u0131l\u0131\u011f\u0131yla k\u0259ndin ad\u0131 D\u0259li Qu\u015f\u00e7u qoyulmu\u015fdur. Bu da h\u0259min camaat\u0131n \u00f6z soyk\u00f6k\u00fcn\u00fc unutmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131ndan oldu\u011funu yadda\u015f\u0131nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259sdiql\u0259yir\u201d.<\/em><\/p>\n<p>Qeyd edim ki, <strong><em>\u0130slam Sad\u0131q \u201cQu\u015f\u00e7ular\u201d adl\u0131 kitab\u0131n <\/em><\/strong>sonunda Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndl\u0259rind\u0259n olan bir ne\u00e7\u0259 m\u0259rd, igid,q\u0259hr\u0259man, ziyal\u0131, aliml\u0259r s\u0131ras\u0131nda m\u0259n\u0259 d\u0259 d\u0259y\u0259r ver\u0259r\u0259k <strong><em>yaz\u0131r:<\/em><\/strong><em> \u201cAz\u0259rbaycan\u0131n tan\u0131nm\u0131\u015f yerqurulu\u015fu m\u00fct\u0259x\u0259ssisi, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi yolunun davam\u00e7\u0131s\u0131 v\u0259 irsinin g\u00f6rk\u0259mli t\u0259dqiqat\u00e7\u0131s\u0131, aqrar elml\u0259ri \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, Beyn\u0259lxalq Ekoenergetika Akademiyas\u0131n\u0131n ekologiya \u00fczr\u0259 professoru, Az\u0259rbaycan Yaz\u0131\u00e7\u0131lar Birliyinin v\u0259 Jurnalistl\u0259r Birliyinin \u00fczv\u00fc, \u201cQ\u0131z\u0131l q\u0259l\u0259m\u201d v\u0259 \u201cAli media\u201d m\u00fckafatlar\u0131 laureat\u0131, Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin m\u00fc\u0259llimi Eld\u0259niz H\u0259s\u0259nov Z\u0259rdab rayonunun D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndind\u0259ndir. O da \u00f6z k\u0259ndl\u0259ri v\u0259 qu\u015f\u00e7ular haqq\u0131nda \u201cL\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d v\u0259 l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259r\u201d adl\u0131 sanball\u0131 bir monoqrafiya yaz\u0131b\u201d.<\/em><\/p>\n<p>T\u0259r\u0259fimd\u0259n yaz\u0131lan v\u0259 2008-ci ild\u0259 \u201cZ\u0259rdabi LTD\u201d MMC N\u0259\u015friyyat poliqrafiya m\u00fc\u0259ssis\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n \u00e7ap olunan <strong><em>\u201cL\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d v\u0259 l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259r\u201d<\/em><\/strong> adl\u0131 monoqrafiyada indiki Z\u0259rdab rayonunun \u0259razisind\u0259 m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f v\u0259 m\u0259nsub oldu\u011fum q\u0259dim Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n son 500 illik tarixini q\u0259l\u0259m\u0259 alaraq ke\u00e7mi\u015fimizd\u0259n, n\u0259silll\u0259rd\u0259n-n\u0259sil\u0259 ke\u00e7\u0259-ke\u00e7\u0259 g\u0259lib biz\u0259 \u00e7atan milli ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259rd\u0259n, etik normalardan, t\u0259lim-t\u0259rbiy\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rinin qoyulu\u015fundan, v\u0259t\u0259n\u0259, xalqa m\u0259h\u0259bb\u0259t, ev, m\u0259nzil-m\u0259i\u015f\u0259t m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259n, ail\u0259 qay\u011f\u0131lar\u0131ndan, b\u00f6y\u00fck n\u00fcfuz sahibi, el a\u011fsaqqal\u0131 olmu\u015f <strong><em>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d<\/em><\/strong> \u015f\u0259xsiyy\u0259tind\u0259n s\u00f6hb\u0259t a\u00e7m\u0131\u015fam.<\/p>\n<p><strong><em>Qeyd etmi\u015f\u0259m ki,<\/em><\/strong> <em>\u201cQ\u0259dim t\u00fcrk-o\u011fuz elinin t\u0259r\u0259k\u0259m\u0259 tayfas\u0131ndan olan l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259r, onlar\u0131n ulu d\u0259d\u0259-babalar\u0131, \u0259cdadlar\u0131 tarix\u0259n \u015eirvan\u015fahlar \u00f6lk\u0259sinin-diyar\u0131n\u0131n, ayr\u0131-ayr\u0131 vaxtlarda ictima-siyasi birlik olaraq yarad\u0131lan d\u00f6vl\u0259t, \u015f\u0259h\u0259r, b\u0259yl\u0259rb\u0259ylik, xanl\u0131q, sultanl\u0131q, quberniya, q\u0259za, mahal v\u0259 sair kimi inzibati \u0259razi vahidlikl\u0259ri daxilind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n yay v\u0259 q\u0131\u015f otla\u011f\u0131 sah\u0259l\u0259rind\u0259n istifad\u0259 etm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, bu tayfan\u0131n say\u0131l\u0131b-se\u00e7il\u0259n tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri tarixi prosesl\u0259rd\u0259 i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r\u201d<\/em><\/p>\n<p>Qeyd edim ki, <strong>\u201c<em>Qu\u015f\u00e7ular\u201d adl\u0131 kitabda Qu\u015f\u00e7u toponiml\u0259ri haqq\u0131nda geni\u015f m\u0259lumat verilir. <\/em><\/strong>Hans\u0131 ki, bu kitabda m\u00fc\u0259llifll\u0259rin <em>yazd\u0131\u011f\u0131 kimi, h\u0259r bir insan, h\u0259r bir xalq yurd sald\u0131\u011f\u0131 yer\u0259 h\u0259r \u015feyd\u0259n qabaq ad qoyur.<\/em><\/p>\n<p>Quzey Az\u0259rbaycanda Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u0259lli olan toponiml\u0259r-k\u0259nd, q\u0259s\u0259b\u0259, \u015f\u0259h\u0259r ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rinin indiki Yevlax, \u015eamax\u0131, Da\u015fk\u0259s\u0259n, La\u00e7\u0131n, K\u00fcd\u0259rmir, B\u0259rd\u0259, Goranboy, Q\u0259b\u0259l\u0259, G\u00f6y\u00e7ay, \u0130smay\u0131ll\u0131, Qazax, K\u0259lb\u0259c\u0259r, \u015eu\u015fa, Tovuz, D\u0259v\u0259\u00e7i, Siy\u0259z\u0259n, Z\u0259rdab, Qusar, \u015e\u0259ki, C\u0259bray\u0131l v\u0259 sair rayonlarda m\u00f6vcud olmas\u0131, h\u0259m\u00e7inin tarixi qaynaqlarda da\u011f, bulaq, d\u0259r\u0259, d\u00fcz v\u0259 s. kimi adlar\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n qu\u015f\u00e7u toponiml\u0259ri haqq\u0131nda geni\u015f m\u0259lumat verilir.<\/p>\n<p><strong><em>Akademik Ziya B\u00fcnyadov yaz\u0131r:<\/em><\/strong> <em>\u201cH\u0259r bir alim, jurnalist, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 q\u0259l\u0259m\u00e7alanlar\u201d \u00f6z k\u0259ndl\u0259rinin, q\u0259s\u0259b\u0259l\u0259rinin, \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin tarixini yazma\u011fa t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs g\u00f6st\u0259rsinl\u0259r. Do\u011frudur, bu \u00e7\u0259tindir, lakin faydal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki bir h\u0259qq\u0259tdir ki, tarix\u00e7il\u0259r \u00fcmumi tarix yaz\u0131rlar v\u0259 h\u0259r bir ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sinin tarixini h\u0259min yerin sakinl\u0259ri q\u0259d\u0259r bilm\u0259zl\u0259r&#8230;\u201d<\/em><\/p>\n<p>Bu s\u00f6zl\u0259rd\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck h\u0259qiq\u0259t var. H\u0259r bir elin-oban\u0131n tarixini, ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259sini orada do\u011fulub boya-ba\u015fa \u00e7atan t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 alim, ziyal\u0131, ya\u015fl\u0131 n\u0259slin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri ham\u0131dan yax\u015f\u0131 bilir.<\/p>\n<p><strong><em>\u201cL\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d v\u0259 l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259r\u201d<\/em><\/strong><em> adl\u0131 etnoqrafiq elmi-k\u00fctl\u0259vi bir \u0259s\u0259r yazmaqla q\u00fcrur hissi duyuram. \u00d6nc\u0259 qeyd etdiyim kimi l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259r \u015eirvan\u015fahlar \u00f6lk\u0259sinin q\u0259dim t\u00fcrk-o\u011fuz elinin yerli qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259ti olan <strong>L\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d<\/strong> soyundand\u0131rlar ki, bu g\u00fcn d\u0259 onlar <strong>L\u0259lh\u0259md\u0259li<\/strong> tayfas\u0131 adlan\u0131r.<\/em><\/p>\n<p>Torpa\u011f\u0131m\u0131za, v\u0259t\u0259nimiz\u0259, elimiz\u0259, obam\u0131za ba\u011fl\u0131 bir v\u0259t\u0259nda\u015f olaraq g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn bir iz qoymaq ist\u0259yiriks\u0259, bilgil\u0259rimizi q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131r\u0131qsa, h\u0259min s\u00fclal\u0259nin etnoqrafiyas\u0131n\u0131 d\u0259rind\u0259n \u00f6yr\u0259nm\u0259li, tarixi ke\u00e7mi\u015fimizd\u0259n, n\u0259sill\u0259rd\u0259n-n\u0259sill\u0259r\u0259 ke\u00e7\u0259-ke\u00e7\u0259 g\u0259lib biz\u0259 \u00e7atan milli ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri, h\u0259yat t\u0259rzini, etik normalar\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irm\u0259li v\u0259 d\u0259rin elmi-t\u0259dqiqat i\u015fi aparmaq laz\u0131m g\u0259lir.<\/p>\n<p><em>Hesab edir\u0259m ki, Az\u0259rbaycan tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda unudulmu\u015f q\u0259dim t\u00fcrk soylu, Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131 haqq\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015f <strong>\u201cQu\u015f\u00e7ular\u201d v\u0259 \u201cL\u0259l\u0259 \u018fhm\u0259d v\u0259 l\u0259l\u0259hm\u0259dlil\u0259r\u201d adl\u0131 monoqrafiyalardan b\u0259hr\u0259l\u0259n\u0259n,<\/strong> z\u0259ngin bilgil\u0259r \u0259ld\u0259 ed\u0259n h\u0259r bir qu\u015f\u00e7u n\u0259slinin ziyal\u0131lar\u0131, yazarlar\u0131, q\u0259l\u0259m sahibl\u0259ri d\u0259rin t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259ri, ara\u015fd\u0131rmalar aparmaqla \u00f6z k\u0259ndl\u0259rinin, q\u0259s\u0259b\u0259l\u0259rinin, \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin tarixini yazma\u011fa t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259kl\u0259r.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&nbsp; Tan\u0131nm\u0131\u015f \u015fair, filologiya elml\u0259ri doktoru \u015f\u00fcmer\u015f\u00fcnas \u0130slam Sad\u0131\u011f\u0131n v\u0259 tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru P\u0259rinaz Sad\u0131ql\u0131n\u0131n h\u0259mm\u00fc\u0259llifliyi il\u0259 \u201cZ\u0259rdabi N\u0259\u015fr\u201d MMC t\u0259r\u0259find\u0259n \u201cQu\u015f\u00e7ular\u201d adl\u0131 kitab\u0131 \u00e7ap olunmu\u015fdur (\u201cAz\u0259rn\u0259\u015fr\u201d, Bak\u0131, 2024, 288 s\u0259h +16 s\u0259h, r\u0259ngli d\u0259ft\u0259r\u00e7\u0259). Bu kitab\u0131n i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6rm\u0259si m\u0259nim b\u00f6y\u00fck bir sevincim\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. \u018fs\u0259rd\u0259 qeyd olundu\u011fu kimi, Az\u0259rbaycan tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131yla [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":30879,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[21],"tags":[],"class_list":{"0":"post-30870","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-zrdab"},"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.0 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Az\u0259rbaycan tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131na b\u00f6y\u00fck t\u00f6hf\u0259: Q\u0259dim Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n tarixin\u0259 bir n\u0259z\u0259r... - Z\u0259rdab.com<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"az_AZ\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Az\u0259rbaycan tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131na b\u00f6y\u00fck t\u00f6hf\u0259: Q\u0259dim Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n tarixin\u0259 bir n\u0259z\u0259r... - Z\u0259rdab.com\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"&nbsp; Tan\u0131nm\u0131\u015f \u015fair, filologiya elml\u0259ri doktoru \u015f\u00fcmer\u015f\u00fcnas \u0130slam Sad\u0131\u011f\u0131n v\u0259 tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru P\u0259rinaz Sad\u0131ql\u0131n\u0131n h\u0259mm\u00fc\u0259llifliyi il\u0259 \u201cZ\u0259rdabi N\u0259\u015fr\u201d MMC t\u0259r\u0259find\u0259n \u201cQu\u015f\u00e7ular\u201d adl\u0131 kitab\u0131 \u00e7ap olunmu\u015fdur (\u201cAz\u0259rn\u0259\u015fr\u201d, Bak\u0131, 2024, 288 s\u0259h +16 s\u0259h, r\u0259ngli d\u0259ft\u0259r\u00e7\u0259). Bu kitab\u0131n i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6rm\u0259si m\u0259nim b\u00f6y\u00fck bir sevincim\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. \u018fs\u0259rd\u0259 qeyd olundu\u011fu kimi, Az\u0259rbaycan tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131yla [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Z\u0259rdab.com\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2024-03-16T16:38:21+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2024-04-05T12:51:45+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/islam-sadiq-quscular1-1.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"607\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"856\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"22 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\"},\"headline\":\"Az\u0259rbaycan tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131na b\u00f6y\u00fck t\u00f6hf\u0259: Q\u0259dim Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n tarixin\u0259 bir n\u0259z\u0259r&#8230;\",\"datePublished\":\"2024-03-16T16:38:21+00:00\",\"dateModified\":\"2024-04-05T12:51:45+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870\"},\"wordCount\":7186,\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/islam-sadiq-quscular1-1.jpg\",\"articleSection\":[\"C\u018fM\u0130YY\u018fT\"],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870\",\"name\":\"Az\u0259rbaycan tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131na b\u00f6y\u00fck t\u00f6hf\u0259: Q\u0259dim Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n tarixin\u0259 bir n\u0259z\u0259r... - Z\u0259rdab.com\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/islam-sadiq-quscular1-1.jpg\",\"datePublished\":\"2024-03-16T16:38:21+00:00\",\"dateModified\":\"2024-04-05T12:51:45+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/islam-sadiq-quscular1-1.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/islam-sadiq-quscular1-1.jpg\",\"width\":607,\"height\":856,\"caption\":\"islam-sadiq-quscular1\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Az\u0259rbaycan tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131na b\u00f6y\u00fck t\u00f6hf\u0259: Q\u0259dim Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n tarixin\u0259 bir n\u0259z\u0259r&#8230;\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/\",\"name\":\"Z\u0259rdab.com\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"admin\"},\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Az\u0259rbaycan tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131na b\u00f6y\u00fck t\u00f6hf\u0259: Q\u0259dim Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n tarixin\u0259 bir n\u0259z\u0259r... - Z\u0259rdab.com","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870","og_locale":"az_AZ","og_type":"article","og_title":"Az\u0259rbaycan tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131na b\u00f6y\u00fck t\u00f6hf\u0259: Q\u0259dim Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n tarixin\u0259 bir n\u0259z\u0259r... - Z\u0259rdab.com","og_description":"&nbsp; Tan\u0131nm\u0131\u015f \u015fair, filologiya elml\u0259ri doktoru \u015f\u00fcmer\u015f\u00fcnas \u0130slam Sad\u0131\u011f\u0131n v\u0259 tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru P\u0259rinaz Sad\u0131ql\u0131n\u0131n h\u0259mm\u00fc\u0259llifliyi il\u0259 \u201cZ\u0259rdabi N\u0259\u015fr\u201d MMC t\u0259r\u0259find\u0259n \u201cQu\u015f\u00e7ular\u201d adl\u0131 kitab\u0131 \u00e7ap olunmu\u015fdur (\u201cAz\u0259rn\u0259\u015fr\u201d, Bak\u0131, 2024, 288 s\u0259h +16 s\u0259h, r\u0259ngli d\u0259ft\u0259r\u00e7\u0259). Bu kitab\u0131n i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6rm\u0259si m\u0259nim b\u00f6y\u00fck bir sevincim\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. \u018fs\u0259rd\u0259 qeyd olundu\u011fu kimi, Az\u0259rbaycan tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131yla [&hellip;]","og_url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870","og_site_name":"Z\u0259rdab.com","article_published_time":"2024-03-16T16:38:21+00:00","article_modified_time":"2024-04-05T12:51:45+00:00","og_image":[{"width":607,"height":856,"url":"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/islam-sadiq-quscular1-1.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"22 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136"},"headline":"Az\u0259rbaycan tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131na b\u00f6y\u00fck t\u00f6hf\u0259: Q\u0259dim Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n tarixin\u0259 bir n\u0259z\u0259r&#8230;","datePublished":"2024-03-16T16:38:21+00:00","dateModified":"2024-04-05T12:51:45+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870"},"wordCount":7186,"image":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/islam-sadiq-quscular1-1.jpg","articleSection":["C\u018fM\u0130YY\u018fT"],"inLanguage":"az"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870","name":"Az\u0259rbaycan tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131na b\u00f6y\u00fck t\u00f6hf\u0259: Q\u0259dim Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n tarixin\u0259 bir n\u0259z\u0259r... - Z\u0259rdab.com","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/islam-sadiq-quscular1-1.jpg","datePublished":"2024-03-16T16:38:21+00:00","dateModified":"2024-04-05T12:51:45+00:00","author":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870#breadcrumb"},"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870#primaryimage","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/islam-sadiq-quscular1-1.jpg","contentUrl":"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/islam-sadiq-quscular1-1.jpg","width":607,"height":856,"caption":"islam-sadiq-quscular1"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=30870#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.zerdab.com\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Az\u0259rbaycan tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131na b\u00f6y\u00fck t\u00f6hf\u0259: Q\u0259dim Qu\u015f\u00e7u tayfas\u0131n\u0131n tarixin\u0259 bir n\u0259z\u0259r&#8230;"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#website","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/","name":"Z\u0259rdab.com","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.zerdab.com\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"az"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g","caption":"admin"},"url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/30870","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=30870"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/30870\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":30897,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/30870\/revisions\/30897"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/30879"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=30870"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=30870"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=30870"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}