{"id":31877,"date":"2026-02-25T11:39:08","date_gmt":"2026-02-25T07:39:08","guid":{"rendered":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877"},"modified":"2026-02-25T12:04:39","modified_gmt":"2026-02-25T08:04:39","slug":"h%c9%99s%c9%99n-b%c9%99y-z%c9%99rdabi-il%c9%99-bagli-hansi-ictimail%c9%99sm%c9%99mis-m%c9%99s%c9%99l%c9%99l%c9%99r-var","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877","title":{"rendered":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi il\u0259 ba\u011fl\u0131 hans\u0131 ictimail\u0259\u015fm\u0259mi\u015f m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r var? &#8211; Maraql\u0131 m\u00fcsahib\u0259"},"content":{"rendered":"<p><strong><em>\u201cBrifinq\u201d layih\u0259sinin n\u00f6vb\u0259ti qona\u011f\u0131 \u201c\u015e\u0259rq\u201d q\u0259zetinin ba\u015f redaktoru, tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru Akif A\u015f\u0131rl\u0131d\u0131r.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong>Qurban Yaqubo\u011flu:<\/strong> H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin x\u00fcsusil\u0259 t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 qaranl\u0131q, a\u00e7\u0131lmam\u0131\u015f, yaxud ictimail\u0259\u015fm\u0259mi\u015f bir s\u0131ra m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r var. \u0130st\u0259rdik, bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n ba\u015flayaq v\u0259 \u201cZ\u0259rdabi kimdir\u201d sual\u0131na q\u0131saca cavab tapma\u011fa \u00e7al\u0131\u015faq.<\/p>\n<p>\u2013 \u00c7ox maraql\u0131 m\u00f6vzudur. T\u0259bii ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi unikal \u015f\u0259xsiyy\u0259tdir. O, b\u00f6y\u00fck az\u0259rbaycanl\u0131d\u0131r. Biz onu g\u00f6rd\u00fcy\u00fc i\u015fl\u0259r\u0259, g\u00f6st\u0259rdiyi f\u0259aliyy\u0259t\u0259 \u0259saslan\u0131b b\u00f6y\u00fck az\u0259rbaycanl\u0131 adland\u0131r\u0131r\u0131q. \u018flb\u0259tt\u0259, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin \u015f\u0259xsiyy\u0259ti, onun f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 sovet d\u00f6n\u0259mind\u0259 \u00e7ox ciddi \u015f\u0259kild\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olublar. Sovet d\u00f6n\u0259minin d\u0259 t\u0259bii ki, \u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u00fc\u0259yy\u0259n \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259l\u0259ri, m\u00fc\u0259yy\u0259n ideologiya var idi. \u0130st\u0259r-ist\u0259m\u0259z m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r bu ideologiyaya tabe etdirilirdi. Y\u0259ni, H\u0259s\u0259n b\u0259yin h\u0259yat v\u0259 f\u0259aliyy\u0259tinin m\u00fcxt\u0259lif m\u0259qamlar\u0131 obyektiv ara\u015fd\u0131rmalardan bir q\u0259d\u0259r k\u0259narda idi. M\u0259s\u0259l\u0259n, onu \u0259sas\u0259n ateist adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. \u018fslind\u0259 is\u0259 o ateist deyildi.<\/p>\n<p>Onun f\u0259aliyy\u0259tini yoxsul f\u0259hl\u0259 v\u0259 k\u0259ndlil\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 qururdular. Guya H\u0259s\u0259n b\u0259y bu sinfin apar\u0131c\u0131 liderl\u0259rind\u0259n olub. \u018fslind\u0259, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi c\u0259miyy\u0259td\u0259 t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259\u015fm\u0259nin \u0259leyhin\u0259 olub. O, ziyal\u0131 v\u0259 b\u00f6y\u00fck bir maarif\u00e7ilik h\u0259r\u0259kat\u0131na r\u0259hb\u0259rlik ed\u0259n \u015f\u0259xsiyy\u0259t idi. H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi t\u0259kc\u0259 milli m\u0259tbuat\u0131m\u0131z\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 qoymay\u0131b. O, h\u0259m milli teatr\u0131m\u0131z\u0131n yarad\u0131c\u0131lar\u0131ndand\u0131r, h\u0259m d\u0259 indi qeyri-h\u00f6kum\u0259t t\u0259\u015fkilatlar\u0131 adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z xeyriyy\u0259 c\u0259miyy\u0259tl\u0259rinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoyub. Bununla da g\u0259l\u0259c\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcnbit \u015f\u0259rait yaratd\u0131, f\u0259aliyy\u0259t prinsipl\u0259ri ortaya qoydu.<\/p>\n<p>\u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zetinin \u00e7ap olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn H\u0259s\u0259n b\u0259y ciddi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rib. B\u00fct\u00fcn m\u0259hrumiyy\u0259tl\u0259r\u0259 d\u00f6z\u00fcb. O d\u00f6vrd\u0259 h\u00fcrufat yox idi. Yaz\u0131 dili, qaydalar\u0131 tam m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fm\u0259mi\u015fdi. Y\u0259ni, indiki s\u00f6zl\u0259 des\u0259k, median\u0131n dili yox idi. Dil formala\u015fmal\u0131 idi. Klassik q\u0259zet\u00e7ilikd\u0259 m\u00f6vcud olan korrektura sistemi m\u00f6vcud deyildi. H\u0259s\u0259n b\u0259y bunlar\u0131 yaratd\u0131.<\/p>\n<p>He\u00e7 m\u0259qal\u0259 yaz\u0131b onu ortaya \u00e7\u0131xaran jurnalist adland\u0131ra bil\u0259c\u0259yimiz insanlar \u00e7ox az idi. Onlar m\u0259rk\u0259zi m\u0259tbuatda rusca m\u0259qal\u0259l\u0259r yaz\u0131rd\u0131lar. Ana dilind\u0259 yazan \u00e7ox az idi. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 biz \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zetini Az\u0259rbaycan milli m\u0259tbuat\u0131n\u0131n b\u00fcn\u00f6vr\u0259 da\u015f\u0131 hesab edirik.<\/p>\n<p>Onun h\u0259yat\u0131n\u0131n bir qaranl\u0131q m\u0259qam\u0131n\u0131 dan\u0131\u015fmaq ist\u0259yir\u0259m. Bu yax\u0131nlarda \u0130stanbulda oldum. Orada \u201cQapal\u0131 \u00e7ar\u015f\u0131\u201d deyil\u0259n m\u0259\u015fhur bir yer var. Orada \u0259sl\u0259n G\u0259nc\u0259d\u0259n olan, babalar\u0131 1850-ci ill\u0259rd\u0259 \u0130stanbula k\u00f6\u00e7\u0259n v\u0259 vaxtil\u0259 xal\u00e7a ticar\u0259ti il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmu\u015f K\u0259rim b\u0259y m\u0259ni muzey\u0259 b\u0259nz\u0259r bir ota\u011fa apard\u0131. Orada kiml\u0259r olmay\u0131b? H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi d\u0259 orada olub. H\u0259s\u0259n b\u0259y oradan 7 pud h\u00fcrufat al\u0131b g\u0259tirib. H\u00fcrufat\u0131 Bak\u0131 quberniyas\u0131 m\u0259tb\u0259\u0259si ald\u0131, ondan sonra \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zeti \u00e7\u0131xd\u0131. Y\u0259ni, H\u0259s\u0259n b\u0259yin h\u0259yat\u0131nda bu c\u00fcr faktlar var.<\/p>\n<p>O, \u00e7ox m\u00fct\u0259r\u0259qqi bir insan idi. Onun m\u00fct\u0259r\u0259qqi olmas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bi t\u0259kc\u0259 Moskva D\u00f6vl\u0259t Universitetind\u0259 oxumas\u0131 deyildi. H\u0259m d\u0259 ona istiqam\u0259t ver\u0259nl\u0259r var idi. H\u0259s\u0259n b\u0259yin h\u0259yat yolda\u015f\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n v\u0259 q\u0131z\u0131 Q\u0259ribsoltan xan\u0131m\u0131n xatir\u0259l\u0259rini oxumu\u015fam. H\u0259s\u0259n b\u0259yin h\u0259yat\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynayan anas\u0131n\u0131n day\u0131s\u0131, m\u0259\u015fhur general F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev olub. O, A\u011fcab\u0259did\u0259 do\u011fulub, \u00e7ar m\u00fchafiz\u0259 d\u0259st\u0259sinin r\u0259isi olub. Ancaq xristianl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul edib. Nikolay A\u011fayev kimi \u00e7ar ordusunda m\u0259\u015fhur generallardan olub.<\/p>\n<p>Niy\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi tarix\u00e7i Solovyovun q\u0131z\u0131 il\u0259 evl\u0259nm\u0259di? F\u0259r\u0259c b\u0259yin h\u0259yat yolda\u015f\u0131 rus idi. O, \u00f6m\u00fcr boyu F\u0259r\u0259c b\u0259yi xristian c\u0259miyy\u0259tin\u0259 \u00e7\u0259kmi\u015fdi. H\u0259yat\u0131n\u0131n sonlar\u0131nda F\u0259r\u0259c b\u0259y g\u00f6rd\u00fc ki, ail\u0259 m\u00fcq\u0259dd\u0259s bir \u015feydir v\u0259 xristianl\u0131qdan sonra m\u00fcs\u0259lmanl\u0131\u011fa d\u00f6nd\u00fc. Onun q\u0259bri d\u0259 Tiflisd\u0259 Mirz\u0259 F\u0259t\u0259li Axundovun d\u0259fn edildiyi N\u0259bat\u0259t Ba\u011f\u0131ndad\u0131r. H\u0259s\u0259n b\u0259yi d\u0259 Tiflis\u0259 gimnaziyaya aparan m\u0259hz o olmu\u015fdu.<\/p>\n<p>F\u0259r\u0259c b\u0259y ona t\u00f6vsiy\u0259 etmi\u015fdi ki, g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 xalq \u00fc\u00e7\u00fcn f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259k ist\u0259yirs\u0259ns\u0259 evl\u0259n\u0259nd\u0259 \u00f6z dinind\u0259n, soy k\u00f6k\u00fcnd\u0259n olan bir xan\u0131mla evl\u0259n.<\/p>\n<p>\u0130lk d\u0259f\u0259 1925-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan milli m\u0259tbuat\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131n\u0131n 50 illiyi r\u0259smi \u015f\u0259kild\u0259 qeyd olunub. H\u0259bib C\u0259biyev o zaman \u201cKommunist\u201d q\u0259zetinin redaktoru olub. M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259d\u0259 q\u0259rara al\u0131n\u0131r ki, \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zeti il\u0259 ba\u011fl\u0131 yaz\u0131lar yaz\u0131ls\u0131n. \u00c7ox m\u0259\u015fhur publisistl\u0259rimizd\u0259n, pedaqoqlar\u0131m\u0131zdan olan F\u0259rhad A\u011fazad\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat\u0131n\u0131 yaz\u0131r. \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir kitab\u00e7a burax\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>\u015e\u0259rif Mirz\u0259yev m\u00fcs\u0259lman-t\u00fcrk m\u0259tbuat\u0131n\u0131n 1918-ci il\u0259d\u0259k senzorlar\u0131ndan biri olub. O, Tiflisd\u0259 ya\u015fay\u0131rd\u0131. Onunla m\u00fcqavil\u0259 ba\u011flan\u0131r. Deyilir ki, biz bu 50 illiyi yazaca\u011f\u0131q. H\u0259min kitab\u00e7an\u0131 bu yax\u0131nlarda rusca \u00e7ap etdil\u0259r. Onun bizim arxivl\u0259rd\u0259 iki n\u00fcsx\u0259si var. H\u0259min kitab\u00e7ada milli m\u0259tbuat\u0131m\u0131z v\u0259 senzor m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u0259ks olunub. Y\u0259ni, senzorlar, \u0259slind\u0259 is\u0259 ruslar v\u0259 erm\u0259nil\u0259r onlara nec\u0259 m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rib. Bu bax\u0131mdan m\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin \u0259n d\u00fczg\u00fcn t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131 kimi F\u0259rhad A\u011fazad\u0259nin yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6t\u00fcr\u00fcr\u0259m.<\/p>\n<p><strong>\u2013 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi evl\u0259n\u0259rk\u0259n q\u0131z se\u00e7imi d\u0259 maraql\u0131 olub\u2026<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 H\u0259s\u0259n b\u0259y \u201cQafqaz\u201d q\u0259zetind\u0259ki elanda g\u00f6r\u00fcr ki, Tiflisd\u0259 olan \u201cM\u00fcq\u0259dd\u0259s Nina\u201d q\u0131zlar m\u0259kt\u0259binin m\u0259zunlar\u0131 aras\u0131nda bir t\u00fcrk q\u0131z\u0131 var. Onu b\u0259y\u0259nir, Tiflis\u0259 gedir. Bel\u0259likl\u0259, H\u0259nif\u0259 Abayeva il\u0259 tan\u0131\u015f olur v\u0259 evl\u0259nm\u0259k t\u0259klif edir. \u00c7\u00fcnki bilirdi ki, ona bu i\u015fl\u0259ri g\u00f6rm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n b\u00f6y\u00fck daya\u011f\u0131 xan\u0131m\u0131 ola bil\u0259r. Xan\u0131m t\u0259hsilli, d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc v\u0259 xalq\u0131na ba\u011fl\u0131 olmald\u0131r. Eyni dinin, eyni etnik m\u0259nsubiyy\u0259tin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olmal\u0131d\u0131r ki, bu y\u00fck\u00fcn alt\u0131na gir\u0259 bilsin.<\/p>\n<p><strong>\u2013 Bak\u0131da q\u0131zlar m\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u0131nda da H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n x\u00fcsusi rolu olub.<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 B\u0259li. H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n \u00f6z\u00fc o q\u0131zlar\u0131n t\u0259hsili il\u0259 \u00e7ox ciddi \u015f\u0259kild\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olub. H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n da h\u0259yat\u0131 h\u0259dd\u0259n art\u0131q maraql\u0131d\u0131r. Biz onun h\u0259yat\u0131n\u0131 geni\u015f t\u0259dqiq etm\u0259mi\u015fik. Onu sad\u0259c\u0259 pedaqoq kimi v\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259yin h\u0259yat yolda\u015f\u0131 kimi ara\u015fd\u0131rm\u0131\u015f\u0131q. He\u00e7 pedaqoq kimi d\u0259 tam \u00f6yr\u0259nilm\u0259yib. Ancaq onun nec\u0259 m\u00fc\u0259llim oldu\u011fu, xatir\u0259l\u0259rd\u0259 nec\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131lmay\u0131b. Rusca \u00e7ox m\u00fck\u0259mm\u0259l bilirdi, yaz\u0131rd\u0131. \u00c7ox t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, onun xatir\u0259l\u0259ri sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi obraz\u0131n\u0131 biz\u0259 tam \u00e7atd\u0131ra bilmir. Milliyy\u0259t\u00e7\u0259 balkar t\u00fcrk\u00fc idi. Deyil\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259, onun qohumlar\u0131 indi d\u0259 Nal\u00e7ik v\u0259 Nal\u00e7ik \u0259traf\u0131nda ya\u015fay\u0131rlar. Bunu \u015e\u0259mistan N\u0259zirlinin s\u00f6yl\u0259diyin\u0259 istinad edir\u0259m.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259yin q\u0131z\u0131 Q\u0259ribsoltan M\u0259likovan\u0131n h\u0259yat\u0131 \u00e7ox maraql\u0131d\u0131r. H\u0259s\u0259n b\u0259y m\u00fck\u0259mm\u0259l ata idi. \u018fsl az\u0259rbaycanl\u0131 ata, valideyn nec\u0259 olarsa, o da el\u0259 idi. Onu \u00e7ox demokrat kimi t\u0259qdim edirl\u0259r. Amma H\u0259s\u0259n b\u0259yin m\u00fchafiz\u0259karl\u0131\u011f\u0131 da var idi. M\u0259s\u0259l\u0259n, o, q\u0131z\u0131 P\u0259ri xan\u0131m\u0131 \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fova verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259rt qoymu\u015fdu. \u015e\u0259rt d\u0259 bundan ibar\u0259t idi ki, bu m\u0259nim q\u0131z\u0131m\u0131 al\u0131r, d\u00fczd\u00fcr? Bunu doland\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bir i\u015f yeri, g\u0259liri olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bu c\u00fctl\u00fcy\u00fcn toy m\u0259rasimi bir m\u00fcdd\u0259t t\u0259xir\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc. Bunun \u00f6z\u00fc m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u00fchafiz\u0259karl\u0131q, eyni zamanda m\u0259suliyy\u0259t idi. \u018fn\u0259n\u0259l\u0259r\u0259 h\u0259dd\u0259n art\u0131q ba\u011fl\u0131 idi.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y haqq\u0131nda donos yazm\u0131\u015fd\u0131lar ki, guya o, Da\u011f\u0131stan v\u0259 Zaqafqaziyan\u0131n c\u0259nub-\u015f\u0259rq hiss\u0259sini Rusiyadan ay\u0131r\u0131b T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 birl\u0259\u015fdirm\u0259k ist\u0259yir. Halbuki H\u0259s\u0259n b\u0259y bu vaxt Z\u0259rdabda, k\u0259ndd\u0259 oturmu\u015fdu. 50 d\u0259r\u0259c\u0259 isti, a\u011fcaqanadlar-filan\u2026 H\u0259s\u0259n b\u0259y el\u0259-bel\u0259 adam deyildi. Onun s\u00fcrg\u00fcn h\u0259yat\u0131 da \u00e7ox maraql\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>\u2013 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin q\u0259zet ba\u011flanandan sonrak\u0131 f\u0259aliyy\u0259ti bar\u0259d\u0259 d\u0259 m\u00fcxt\u0259lif fikirl\u0259r var\u2026<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 Q\u0259zet ba\u011flanandan sonra pedaqoq kimi f\u0259aliyy\u0259tini davam etdirir. Onun m\u0259qal\u0259l\u0259rini oxuyanda deyirs\u0259n ki, bu ki\u015fi n\u0259 ist\u0259yib? O, planl\u0131 i\u015f g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. \u201cRus-t\u00fcrk gimnaziyalar\u0131\u201d f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi. H\u0259s\u0259n b\u0259y deyirdi ki, burada m\u00fcs\u0259lman i\u015fl\u0259m\u0259y\u0259n\u0259d\u0259k m\u00fcs\u0259lman \u00f6z u\u015fa\u011f\u0131n\u0131 bu m\u0259kt\u0259b\u0259 verm\u0259y\u0259c\u0259k. Bel\u0259likl\u0259, \u00f6z\u00fc k\u00f6n\u00fcll\u00fc gimnaziyaya m\u00fc\u0259llim getdi.<\/p>\n<p>Erm\u0259nil\u0259r H\u0259s\u0259n b\u0259yi he\u00e7 ist\u0259mirdil\u0259r. O, az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 erm\u0259nil\u0259rl\u0259 m\u00fcqayis\u0259 edirdi. \u00dcf\u00fcqd\u0259 erm\u0259nil\u0259rin biz\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n ola bil\u0259c\u0259yini deyirdi. Yaz\u0131rd\u0131 ki, erm\u0259nil\u0259rd\u0259 40 il \u0259vv\u0259l xeyriyy\u0259 c\u0259miyy\u0259ti yaran\u0131b, bizd\u0259 niy\u0259 yoxdur? Erm\u0259nil\u0259r teatr a\u00e7\u0131b, q\u0259zetl\u0259ri var. Bizd\u0259 niy\u0259 yoxdur? Onlarda birlik var, bizd\u0259 niy\u0259 yoxdur? Yaz\u0131rd\u0131 ki, m\u0259rsiy\u0259xanalara min manatlarla v\u0259sait k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcr, ancaq xeyriyy\u0259 c\u0259miyy\u0259tin\u0259 min manat k\u00f6\u00e7\u00fcr\u0259n yoxdur ki, biz iki \u015fagird oxudaq. Bax, bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri qald\u0131r\u0131rd\u0131. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 erm\u0259nil\u0259r h\u0259mi\u015f\u0259 onun \u0259leyhin\u0259 olub.<\/p>\n<p><strong>\u2013 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin d\u0259fni nec\u0259 olub? \u00c7\u00fcnki bu bar\u0259d\u0259 m\u00fcxt\u0259lif m\u00fcbahis\u0259li m\u0259qamlar m\u00f6vcuddur. Ger\u00e7\u0259klik n\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 H\u0259s\u0259n b\u0259y Bibiheyb\u0259t m\u0259scidinin yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda d\u0259fn edilib v\u0259 d\u0259fn \u00e7ox m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m olub. Onun d\u0259fnind\u0259n foto var. M\u0259n arxivd\u0259 o d\u0259fnin bir ne\u00e7\u0259 variant\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015f\u0259m. Orada t\u0259kc\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar deyil, ruslar, erm\u0259nil\u0259r, g\u00fcrc\u00fcl\u0259r v\u0259 dig\u0259r xalqlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri, ziyal\u0131 k\u0259sim i\u015ftirak edib.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Bak\u0131 \u015e\u0259h\u0259r Dumas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc idi. Qafqazda elmin-t\u0259hsilin inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn kifay\u0259t q\u0259d\u0259r xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi. \u00d6z\u00fc d\u0259 t\u0259kc\u0259 \u00f6z xalq\u0131n\u0131n yox, b\u00f6lg\u0259nin rifah\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fan insanlardan biri olub. Bak\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259xsusi \u00e7al\u0131\u015fan insanlardan biri olub. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 \u00e7\u0131xan q\u0259zetl\u0259r H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin d\u0259fnind\u0259n \u00e7oxlu material veribl\u0259r. M\u0259rk\u0259zi rus m\u0259tbuat\u0131 da onun v\u0259fat\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 yaz\u0131lar yay\u0131mlay\u0131b. H\u0259min vaxt Rusiyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif yerl\u0259rind\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259yin v\u0259fat\u0131 m\u00fcnasib\u0259til\u0259 ehsanlar verilib. H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n, \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovun \u00fcnvan\u0131na ba\u015fsa\u011fl\u0131\u011f\u0131 mesajlar\u0131 g\u0259lirdi. \u201cD\u0259bistan\u201d u\u015faq jurnal\u0131 bir n\u00f6mr\u0259sini tamamil\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabiy\u0259 h\u0259sr edib.<\/p>\n<p>Onun c\u0259naz\u0259sini \u0130\u00e7\u0259ri\u015f\u0259h\u0259rd\u0259n Bibiheyb\u0259t m\u0259scidinin yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131na \u00e7iyinl\u0259rd\u0259 apar\u0131blar. \u00d6z\u00fc d\u0259 bilirsinizmi nec\u0259? M\u0259s\u0259l\u0259n, \u201cNicat\u201d C\u0259miyy\u0259tinin qar\u015f\u0131s\u0131nda dayan\u0131b, yaxud hans\u0131sa gimnaziyan\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda dayan\u0131b orada mat\u0259m mitinql\u0259ri d\u00fcz\u0259nl\u0259yibl\u0259r. Sonra is\u0259 Bibiheyb\u0259t m\u0259scidi yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda d\u0259fn edilib.<\/p>\n<p>Sonralar bu q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131n yol \u00e7\u0259kilm\u0259si prosesind\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259si olub. H\u0259min d\u00f6n\u0259md\u0259 insanlara m\u00fcraci\u0259t edibl\u0259r ki, g\u0259lin \u00f6z do\u011fmalar\u0131n\u0131z\u0131n m\u0259zarlar\u0131n\u0131 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcn. Bu zaman Q\u0259ribsoltan xan\u0131m iki n\u0259f\u0259r tap\u0131r, atas\u0131n\u0131n m\u0259zar\u0131n\u0131 qazd\u0131r\u0131r, onun s\u00fcm\u00fckl\u0259rini bir ye\u015fiy\u0259 y\u0131\u011f\u0131r. Abbas Zamanovun, \u018fziz Mir\u0259hm\u0259dovun vaxtil\u0259 s\u00f6yl\u0259diyi, Tahir Ayd\u0131no\u011flunun yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259qal\u0259d\u0259ki fikirl\u0259r bundan ibar\u0259tdir. H\u0259min ye\u015fiyi g\u00f6t\u00fcr\u00fcr, tramvaya qoyur, g\u0259tirib Zabrat \u0259traf\u0131nda \u015f\u0259h\u0259r q\u0259biristanl\u0131qlar\u0131n\u0131n birind\u0259 anas\u0131n\u0131n yan\u0131nda d\u0259fn edir.<\/p>\n<p><strong>Sonradan \u2013 1965-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan m\u0259tbuat\u0131n\u0131n yubileyinin ke\u00e7irilm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259si ortaya \u00e7\u0131xanda deyirl\u0259r ki, yax\u015f\u0131, biz bu yubileyi ke\u00e7ir\u0259c\u0259yik, b\u0259s H\u0259s\u0259n b\u0259yin m\u0259zar\u0131 han\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, axtar\u0131\u015fa ba\u015flay\u0131rlar. Onda Q\u0259ribsoltan xan\u0131m \u00f6mr\u00fcn\u00fcn son ill\u0259rini ya\u015fay\u0131rm\u0131\u015f. O, he\u00e7 kimi q\u0259bul etmirmi\u015f. \u00c7\u00fcnki psixoloji g\u0259rginlik ke\u00e7irmi\u015fdi. Bac\u0131s\u0131 \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovun h\u0259yat yolda\u015f\u0131 olan P\u0259ri xan\u0131m Fransada, qarda\u015f\u0131 Midh\u0259t b\u0259y 1937-ci ild\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259nmi\u015fdi. Bir qarda\u015f\u0131 S\u0259fv\u0259t d\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259\u2026 \u0130tmi\u015f-par\u00e7alanm\u0131\u015f bir ail\u0259\u2026 Sovet Az\u0259rbaycan\u0131nda H\u0259s\u0259n b\u0259yin yegan\u0259 \u00f6vlad\u0131 qal\u0131b. G\u0259lirl\u0259r Q\u0259ribsoltan xan\u0131m\u0131n evin\u0259.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan SSR-in m\u0259d\u0259niyy\u0259t naziri, m\u0259\u015fhur b\u0259st\u0259kar Rauf Hac\u0131yevin anas\u0131 Nan\u0259 Hac\u0131yeva \u00f6z\u00fc z\u0259rdabl\u0131 olub. M\u0259n S\u0259fv\u0259t Z\u0259rdabi bar\u0259d\u0259 ara\u015fd\u0131rma aparanda Rauf Hac\u0131yevin Nan\u0259 ad\u0131 qoyulan q\u0131z\u0131 il\u0259 dan\u0131\u015fm\u0131\u015fam. Q\u0259ribsoltan xan\u0131mla Nan\u0259 xan\u0131m\u0131n qan qohumlu\u011fu olmay\u0131b, sad\u0259c\u0259 h\u0259myerlidirl\u0259r v\u0259 h\u0259r ikisi m\u00fc\u0259llim\u0259dir. Bunlar bir yerd\u0259 qal\u0131blar. H\u0259tta \u015e\u0259mkird\u0259, G\u0259nc\u0259d\u0259 bunlar\u0131n pedaqoji f\u0259aliyy\u0259ti olub. Q\u0259ribsoltan xan\u0131m Nan\u0259 xan\u0131m\u0131n o\u011flu Rauf Hac\u0131yevi o\u011fullu\u011fa g\u00f6t\u00fcr\u00fcb. Ona t\u0259hsil verib. \u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yovun yan\u0131na apar\u0131b. Onu b\u00f6y\u00fcd\u00fcb, \u015f\u0259xsiyy\u0259t kimi formala\u015fd\u0131r\u0131b. Haz\u0131rda Rauf Hac\u0131yevin n\u0259v\u0259sinin ad\u0131 Q\u0259ribsoltand\u0131r. \u00d6z\u00fc d\u0259 Q\u0259ribsoltan xan\u0131m Nan\u0259 Hac\u0131yeva il\u0259 birg\u0259 Yasamal q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131nda d\u0259fn edilib.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, H\u0259s\u0259n b\u0259yin q\u0259brinin axtar\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131xan \u015f\u0259xsl\u0259r Q\u0259ribsoltan xan\u0131m\u0131n evin\u0259 g\u0259lirl\u0259r. Q\u0259ribsoltan xan\u0131m onlar\u0131n he\u00e7 birini q\u0259bul etmir. Deyir ki, m\u0259nim atam\u0131n s\u00fcm\u00fckl\u0259ri sizin n\u0259yiniz\u0259 laz\u0131md\u0131r? Atam\u0131n ail\u0259sini p\u0259r\u0259n-p\u0259r\u0259n sald\u0131n\u0131z, \u00f6vladlar\u0131n\u0131 \u0259sir-yesir etdiniz. Qarda\u015f\u0131m\u0131n birini g\u00fcll\u0259l\u0259diniz, biri bilmir\u0259m hardad\u0131r. Bac\u0131m q\u00fcrb\u0259td\u0259 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fib. \u0130ndi d\u0259 atam\u0131n s\u00fcm\u00fckl\u0259rini apar\u0131b m\u0259hv etm\u0259k ist\u0259yirsiniz?<\/p>\n<p>G\u0259l\u0259nl\u0259r \u00f6z aralar\u0131nda m\u0259\u015fv\u0259r\u0259t edirl\u0259r ki, Q\u0259ribsoltan xan\u0131m\u0131 kim dil\u0259 tuta bil\u0259r?! M\u0259\u015fhur bioloq Mir\u0259li Axundovun M\u0259likovlara qohumlu\u011fu olub. Deyibl\u0259r ki, Q\u0259ribsoltan xan\u0131m onu e\u015fid\u0259r. Bel\u0259likl\u0259, onu vasit\u0259\u00e7i sal\u0131rlar. Q\u0259ribsoltan xan\u0131m dan\u0131\u015f\u0131r ki, m\u0259n atam\u0131n s\u00fcm\u00fckl\u0259rini ye\u015fiy\u0259 y\u0131\u011f\u0131b g\u0259tirib anam\u0131n yan\u0131nda d\u0259fn etmi\u015f\u0259m. Sonra Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin jurnalistika fak\u00fclt\u0259sinin t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rini y\u0131\u011f\u0131rlar, gedib H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n m\u0259zar\u0131n\u0131n \u0259traf\u0131n\u0131 qaz\u0131rlar v\u0259 o ye\u015fiyi oradan \u00e7\u0131xar\u0131rlar.<\/p>\n<p>\u0130ndi m\u0259s\u0259l\u0259 bundan ibar\u0259tdir ki, H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n m\u0259zar\u0131 oradad\u0131rm\u0131? Bax, bu m\u0259s\u0259l\u0259 var. M\u0259nim bildiyim q\u0259d\u0259r, ehtimal edir\u0259m ki, el\u0259 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n m\u0259zar\u0131n\u0131 da H\u0259s\u0259n b\u0259yin F\u0259xri Xiyabandak\u0131 m\u0259zar\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcbl\u0259r. \u00c7\u00fcnki ortada H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n m\u0259zar\u0131 yoxdur. Olsayd\u0131, ortaya \u00e7\u0131xard\u0131.<\/p>\n<p>Bu ail\u0259nin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rind\u0259n biri d\u0259 S\u0259fv\u0259t Z\u0259rdabidir. M\u0259n onunla ba\u011fl\u0131 ayr\u0131ca kitab yazd\u0131m. M\u00fcxt\u0259lif m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 yaz\u0131rd\u0131lar, vikipediyada da var idi ki, S\u0259fv\u0259t Z\u0259rdabi 1938-ci ild\u0259 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fib. M\u0259n T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 h\u0259r d\u0259f\u0259 ged\u0259nd\u0259 k\u00f6hn\u0259 kitab sat\u0131lan yerl\u0259r\u0259 gedir\u0259m, sahaflara ba\u015f \u00e7\u0259kir\u0259m. \u00c7\u00fcnki Az\u0259rbaycanla ba\u011fl\u0131 orada nadir, qiym\u0259tli kitablar, s\u0259n\u0259dl\u0259r, \u015f\u0259kill\u0259r olur. Bu sahaflardan m\u0259nim \u0259lim\u0259 Az\u0259rbaycan M\u00fch\u0259ndisl\u0259r D\u0259rn\u0259yinin nizamnam\u0259si ke\u00e7di. Nizamnam\u0259ni al\u0131b oxudum, g\u00f6rd\u00fcm onun qurucular\u0131 11 n\u0259f\u0259rdir, bu 11 n\u0259f\u0259rin i\u00e7\u0259risind\u0259 S\u0259fv\u0259t M\u0259lik-Z\u0259rdabi adl\u0131 bir n\u0259f\u0259rin ad-soyad\u0131 var. Ankarada filan \u00fcnvanda ya\u015fay\u0131b, m\u00fch\u0259ndis olub. Buna q\u0259d\u0259r is\u0259 N\u0259siman Yaqublu m\u00fchacir\u0259t m\u0259tbuat\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131nda S\u0259fv\u0259t Z\u0259rdabinin d\u0259 i\u015ftirak etdiyini yazm\u0131\u015fd\u0131. Ancaq onun \u00f6l\u00fcm tarixi, do\u011fum tarixi, hans\u0131 d\u0259rgil\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259diyi qeyd olunmam\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>M\u0259lik-Z\u0259rdabi oxuyanda dedim ki, bu el\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259yin o\u011fludur. \u00c7\u00fcnki bilirdim ki, iki o\u011flu olub. Onun h\u0259yat\u0131n\u0131 ara\u015fd\u0131rd\u0131m. 1967-ci ild\u0259 \u00e7\u0131xan \u201dT\u00fcrkiy\u0259 m\u00fch\u0259ndisl\u0259r x\u0259b\u0259rl\u0259ri\u201dnin bir say\u0131n\u0131 tapd\u0131m. Ondan sonra dig\u0259r say\u0131n\u0131 tapd\u0131m, bunun \u015f\u0259klini g\u00f6rd\u00fcm, t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131na rast g\u0259ldim.<\/p>\n<p><strong>\u2013 Bu kim olub?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 Bu, H\u0259s\u0259n b\u0259yin sonuncu \u00f6vlad\u0131 olub. O, 1915-ci ild\u0259 Riqa Politexnik \u0130nstitutuna daxil olub. \u00d6z\u00fc d\u0259 atas\u0131n\u0131n ad\u0131na t\u0259sis olunmu\u015f t\u0259qa\u00fcdl\u0259 t\u0259hsil al\u0131b.<\/p>\n<p>1917-ci ild\u0259 bol\u015fevikl\u0259r g\u0259ldi, \u00e7ar Rusiyas\u0131 \u0259razisind\u0259 milli m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r k\u0259skinl\u0259\u015fdi. S\u0259fv\u0259t d\u0259 t\u0259hsilini yar\u0131m\u00e7\u0131q qoyub Bak\u0131ya qay\u0131d\u0131r. Bak\u0131da bir g\u0259nc olaraq, H\u0259s\u0259n b\u0259yin \u00f6vlad\u0131 olaraq c\u00fcmhuriyy\u0259t quruculu\u011fu prosesind\u0259 i\u015ftirak edir. \u018flim\u0259rdan b\u0259y bunun yezn\u0259si idi ax\u0131. \u018flim\u0259rdan b\u0259y Paris S\u00fclh Konfrans\u0131na ged\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259 S\u0259fv\u0259t b\u0259yi \u00f6z\u00fcn\u0259 k\u00f6m\u0259k\u00e7i \u2013 q\u0259l\u0259m m\u00fcdiri g\u00f6t\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n<p>Bilirsiniz ki, n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tin\u0259 Paris\u0259 getm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn 3-4 ay viza verilmir. S\u0259fv\u0259ti Paris\u0259 buraxm\u0131rlar v\u0259 o qal\u0131b bizim s\u0259far\u0259txanada \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n o\u011fluna, o\u011flunun anas\u0131n\u0131n m\u0259ktubu var. S\u0259fv\u0259t anas\u0131na yaz\u0131r ki, m\u0259n AXC h\u00f6kum\u0259tinin xaric\u0259 oxuma\u011fa g\u00f6nd\u0259rdiyi 100 t\u0259l\u0259b\u0259nin s\u0131ras\u0131nda olmaq ist\u0259dim, amma imkan verm\u0259dil\u0259r. \u018fslind\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin o\u011fluna kim imkan verm\u0259y\u0259 bil\u0259rdi? Sad\u0259c\u0259, S\u0259fv\u0259t Z\u0259rdabi Paris S\u00fclh Konfrans\u0131na ged\u0259c\u0259k n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn, orada s\u0259far\u0259txanada \u00e7al\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259 ola bilm\u0259zdi.<\/p>\n<p>H\u0259nif\u0259 xan\u0131m 1921-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan SSR Xalq Maarif Komissar\u0131 Dada\u015f B\u00fcnyadzad\u0259y\u0259 bir m\u0259ktub yaz\u0131r. Bildirir ki, m\u0259nim o\u011flum S\u0259fv\u0259t Z\u0259rdabi burda deyil, Konstantinopoldad\u0131r. Onun ali t\u0259hsil almas\u0131na yard\u0131m edin.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, S\u0259fv\u0259t Z\u0259rdabi Bak\u0131ya g\u0259lir v\u0259 1923-c\u00fc il\u0259d\u0259k burada qal\u0131r. Onu Almaniyaya t\u0259hsil alma\u011fa g\u00f6nd\u0259rirl\u0259r. Almaniyada y\u00fcks\u0259k m\u00fch\u0259ndis ixtisas\u0131na yiy\u0259l\u0259nir. 1927-ci T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 g\u0259lir v\u0259 daha Az\u0259rbaycana qay\u0131tm\u0131r. Deyirl\u0259r ki, Bak\u0131da art\u0131q bol\u015fevikl\u0259r hakimiyy\u0259td\u0259dir v\u0259 milli adamlar\u0131 h\u0259bs edirl\u0259r, t\u0259qibl\u0259r\u0259 m\u0259ruz qoyurlar. H\u0259m d\u0259 \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov da onun yezn\u0259sidir. H\u0259l\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabiy\u0259 d\u0259 m\u00fcnasib\u0259t tam b\u0259lli deyil. S\u0259fv\u0259t b\u0259y bunlar\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq qay\u0131tm\u0131r v\u0259 orada T\u00fcrkiy\u0259 M\u00fch\u0259ndisl\u0259r D\u0259rn\u0259yinin qurucular\u0131ndan olur. Ankaran\u0131n \u0259n m\u0259\u015fhur binalar\u0131n\u0131n layih\u0259l\u0259ndirilm\u0259sind\u0259 i\u015ftirak edir. Biz sonradan axtar\u0131b tapd\u0131q ki, T\u00fcrkiy\u0259 Memarlar Muzeyind\u0259 onun fotosu var.<\/p>\n<p>S\u0259fv\u0259t b\u0259y h\u0259m d\u0259 bizim m\u00fchacir\u0259t m\u0259tbuat\u0131n\u0131n yazarlar\u0131ndan biri olub. Bu adam atas\u0131n\u0131n yolunu davam etdirib, publisist olub. M\u0259n onun 10 m\u0259qal\u0259sini tapd\u0131m. H\u0259tta \u201cM\u00fccahid\u201d d\u0259rgisind\u0259 bir m\u00fcdd\u0259t redaktor kimi \u00e7al\u0131\u015f\u0131b. T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 N\u0259sih\u0259 adl\u0131 bir xan\u0131mla ail\u0259 qurub. Sonradan onun 1976-ci ild\u0259 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259ndik.<\/p>\n<p>1960-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 SSR\u0130 il\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131nda m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r yax\u015f\u0131la\u015fma\u011fa do\u011fru getdi. N\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tl\u0259ri s\u0259f\u0259rl\u0259ri ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Deyil\u0259n\u0131 g\u00f6r\u0259, o zaman Abbas Zamanov T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 gedib S\u0259fv\u0259t b\u0259yi tap\u0131b. Abbas Zamanov h\u0259tta ona Az\u0259rbaycana d\u00f6nm\u0259yi d\u0259 t\u0259klif edib. Deyib, yox, daha d\u00f6nm\u0259k ist\u0259mir\u0259m.<\/p>\n<p>Bundan \u0259lav\u0259, 1990-c\u0131 ill\u0259r\u0259d\u0259k Bak\u0131da Tofiq b\u0259yin q\u0131z\u0131, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin n\u0259v\u0259si ya\u015fay\u0131b. Onun ad\u0131 Fatma M\u0259likova-Z\u0259rdabi olub. M\u0259n arxivd\u0259n Fatma xan\u0131m\u0131n do\u011fma bibisi, \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u015fuba\u015fovun h\u0259yat yolda\u015f\u0131 P\u0259ri xan\u0131ma yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubunu tapd\u0131m.<\/p>\n<p>Bizim g\u00f6rk\u0259mli yaz\u0131\u00e7\u0131m\u0131z \u018fziz\u0259 C\u0259f\u0259rzad\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 \u00e7ox gedib-g\u0259lib. Fatma xan\u0131m yaz\u0131r ki, \u018fziz\u0259 xan\u0131m m\u0259n\u0259 sizin m\u0259ktubunuzu verib. M\u0259n bilm\u0259k ist\u0259yir\u0259m ki, siz H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin n\u0259yisiniz? Siz kimin q\u0131z\u0131s\u0131n\u0131z? M\u0259nim bildiyim\u0259 g\u00f6r\u0259 \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovla bibim P\u0259ri xan\u0131m\u0131n \u00f6vladlar\u0131 Sev\u0259r, \u018fnv\u0259r olub. M\u0259n burda H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin sa\u011f qalan yegan\u0259 n\u0259v\u0259siy\u0259m.<\/p>\n<p>M\u0259ktubda yaz\u0131r ki, m\u0259ni \u0259mim S\u0259fv\u0259t b\u0259yin taleyi m\u0259ni maraqland\u0131r\u0131r. 1970-ci il\u0259d\u0259k biz onunla \u0259laq\u0259 qurmu\u015fuq, m\u0259ktubla\u015fm\u0131\u015f\u0131q. Ancaq son ill\u0259rd\u0259 n\u0259 onun \u00f6z\u00fcnd\u0259n, n\u0259 d\u0259 h\u0259yat yolda\u015f\u0131ndan x\u0259b\u0259r yoxdur. \u018fg\u0259r bilirsinizs\u0259, xahi\u015f edir\u0259m m\u0259n\u0259 \u0259miml\u0259 \u0259laq\u0259 qurma\u011fa yard\u0131m\u00e7\u0131 olun. Y\u0259ni, bel\u0259 bir m\u0259ktub var. M\u0259n h\u0259min m\u0259ktubun \u0259slini \u00e7ap etmi\u015f\u0259m. Dem\u0259k, \u0259laq\u0259l\u0259r var imi\u015f.<\/p>\n<p>\u0130ndi m\u0259s\u0259l\u0259 ondad\u0131r ki, biz g\u0259r\u0259k b\u0259st\u0259kar Rauf Hac\u0131yevin \u015f\u0259xsi arxivin\u0259 gir\u0259k, \u00e7\u00fcnki dediyim kimi Rauf Hac\u0131yev Q\u0259ribsoltan xan\u0131m\u0131n o\u011fullu\u011fu idi. Onlar\u0131n \u00e7ox ciddi yaz\u0131\u015fmalar\u0131 olub. M\u0259n bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 getdim ki, b\u0259st\u0259karlar\u0131n arxivl\u0259rinin harada oldu\u011funu tap\u0131m. Bir n\u0259tic\u0259 \u0259ld\u0259 ed\u0259 bilm\u0259dim.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259 ondad\u0131r ki, S\u0259fv\u0259t b\u0259y \u00e7ox f\u0259rqli fikrin, f\u0259rqli mill\u0259t\u00e7i ideologiyan\u0131n sahibi olub. Liberal d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 sahib olmay\u0131b. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 t\u0259dqiqatlardan \u00e7ox k\u0259narda qal\u0131b.<\/p>\n<p><strong>S\u0259xav\u0259t H\u0259mid: Akif b\u0259y, \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zetinin yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrd\u0259 ictimai-siyasi v\u0259ziyy\u0259t nec\u0259 idi?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zetinin yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr milli burjuaziyan\u0131n yeni formala\u015fma d\u00f6n\u0259mi idi. Bak\u0131da art\u0131q AB\u015e-nin, Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin neft \u015firk\u0259tl\u0259ri art\u0131q oturu\u015fma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131lar. Hac\u0131 Zeynalabdin Ta\u011f\u0131yev, \u015e\u0259msi \u018fs\u0259dullayev yeni-yeni g\u0259lirdil\u0259r. Milli burjuaziyan\u0131n formala\u015fmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 milli t\u0259sisatlar laz\u0131m idi. M\u0259tbuat da milli t\u0259sisat\u0131n bir elementi idi.<\/p>\n<p>Biz H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabini bir obraz kimi g\u00f6t\u00fcr\u00fcr\u00fck. Ancaq h\u0259min d\u00f6n\u0259md\u0259 q\u0259zet a\u00e7\u0131lmas\u0131, teatr\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 sair t\u0259sisatlar \u00fc\u00e7\u00fcn ictimai sifari\u015f m\u00f6vcud idi. \u00c7\u00fcnki milli burjuaziya h\u0259m teatra, h\u0259m d\u0259 q\u0259zetl\u0259r\u0259 s\u0259rmay\u0259 qoyurdu. \u201cH\u0259yat\u201d q\u0259zeti kimin idi? Bu q\u0259zeti maliyy\u0259l\u0259\u015fdir\u0259n Hac\u0131 Zeynalabdin Ta\u011f\u0131yev idi. Yaxud H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin Z\u0259dabdan s\u00fcrg\u00fcnd\u0259n qurtulub Bak\u0131ya g\u0259lm\u0259sini t\u0259\u015fkil ed\u0259n milli burjuaziyam\u0131z\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri idi. Onlar da burada \u00f6z milli maraqlar\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn milli t\u0259sisatlar\u0131 quracaq insanlara \u015f\u0259rait yarad\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n, Hac\u0131 Zeynalabdin Ta\u011f\u0131yevin evinin \u00fcst m\u0259rt\u0259b\u0259sind\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi ya\u015fay\u0131rd\u0131. Bu m\u00fclk Hac\u0131 Zeynalabdin Ta\u011f\u0131yevin idi. G\u00f6r ona n\u0259 q\u0259d\u0259r d\u0259y\u0259r verirdi ki, evinin \u00fcst qat\u0131n\u0131 ona vermi\u015fdi. Fakt bundan ibar\u0259tdir.<\/p>\n<p>Dig\u0259r fakt bundan ibar\u0259tdir ki, 1905-ci ild\u0259 erm\u0259ni-m\u00fcs\u0259lman q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131nda m\u0259rk\u0259zi m\u0259tbuat v\u0259 erm\u0259nil\u0259rin \u0259lind\u0259 olan m\u0259tbuat orqanlar\u0131 h\u0259min bu q\u0131r\u011f\u0131nlarda az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 g\u00fcnahland\u0131rma\u011fa ba\u015flay\u0131r. Halbuki q\u0131r\u011f\u0131n\u0131 ba\u015flayan da, onu aparan da erm\u0259nil\u0259r olub. Bel\u0259 olan t\u0259qdird\u0259 Hac\u0131 Zeynalabdin Ta\u011f\u0131yev H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabini, \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunu, \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259ni v\u0259 h\u0259min d\u00f6n\u0259md\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan m\u00fct\u0259r\u0259qqi fikir sahibl\u0259rini bir araya g\u0259tirir. Deyir ki, siz d\u0259 q\u0259zet a\u00e7\u0131n. Deyirl\u0259r nec\u0259 a\u00e7aq? G\u0259r\u0259k Peterburqdan icaz\u0259 verilsin. Art\u0131q onun maliyy\u0259si hesab\u0131na v\u0259 \u00e7ar\u0131n xan\u0131m\u0131na olan iltifat\u0131na g\u00f6r\u0259 ona icaz\u0259 verildi. Vorontsov-Da\u015fkov Qafqaz cani\u015fini olandan sonra \u201cH\u0259yat\u201d q\u0259zetinin n\u0259\u015frin\u0259 icaz\u0259 verildi. Ancaq q\u0259zetin 5-6 n\u00f6mr\u0259si qeyri-leqal \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131. \u015eifahi \u015f\u0259kild\u0259 raz\u0131l\u0131q al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Y\u0259ni, bu raz\u0131l\u0131\u011f\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi alm\u0131rd\u0131 ki\u2026<\/p>\n<p>T\u0259bii ki, bu raz\u0131l\u0131\u011f\u0131 h\u0259min d\u00f6n\u0259md\u0259 milli burjuaziyan\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri al\u0131rd\u0131. Onlar az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 apar\u0131lan t\u0259bli\u011fata qon qoyulmas\u0131n\u0131 ist\u0259yirdil\u0259r. \u00c7\u00fcnki erm\u0259nil\u0259rin \u0259sas m\u0259qs\u0259dl\u0259rind\u0259n biri Bak\u0131ya b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 sahib olmaqdan ibar\u0259t idi. Onlar ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fcl\u0259r ki, Bak\u0131n\u0131n neft ehtiyatlar\u0131n\u0131n ham\u0131s\u0131na sahib olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 buradan \u00e7\u0131xarmaq laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n<p>\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu bununla \u0259laq\u0259dar olaraq Peterburqa getmi\u015fdi. Bak\u0131 k\u0259ndl\u0259rinin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259si var idi. \u00c7\u00fcnki Bak\u0131 k\u0259ndl\u0259ri k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259nd\u0259 neft erm\u0259nil\u0259r\u0259 v\u0259 dig\u0259r xalqlara qal\u0131rd\u0131. Bizim milli burjuaziyam\u0131z buna raz\u0131 olard\u0131m\u0131? T\u0259bii ki, idrak sahibl\u0259ri, mill\u0259t f\u0259dail\u0259ri b\u00fct\u00fcn imkanlar\u0131n\u0131 buna s\u0259rf edirdil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>\u2013 Q\u0259zetd\u0259 siyasi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 toxunmaq n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 m\u00fcmk\u00fcn olurdu?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d el\u0259 siyasi s\u0259b\u0259bl\u0259r \u00fcz\u00fcnd\u0259n ba\u011fland\u0131. H\u0259min vaxt rus-t\u00fcrk m\u00fcharib\u0259si ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Camaat m\u00fcharib\u0259y\u0259 dair x\u0259b\u0259rl\u0259rin d\u0259rcini ist\u0259yirdi. M\u00fcharib\u0259 x\u0259b\u0259rl\u0259rinin d\u0259rcin\u0259 d\u0259 imkan vermirdil\u0259r. H\u0259tta d\u00f6vl\u0259t teleqraf\u0131 il\u0259 g\u0259l\u0259n sava\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259rin \u201c\u018fkin\u00e7i\u201dd\u0259 d\u0259rcin\u0259 imkan vermirdil\u0259r. \u00c7\u00fcnki burada art\u0131q milli ruh y\u00fcks\u0259lirdi. Art\u0131q ruhanil\u0259r m\u0259scidl\u0259rd\u0259 gizli \u015f\u0259kild\u0259 y\u0131\u011f\u0131\u015f\u0131rd\u0131, \u00fczd\u0259 Rusiyaya xeyir-dua verirdil\u0259rs\u0259, alt yap\u0131da, gizli \u015f\u0259kild\u0259 Osmanl\u0131n\u0131n bu m\u00fcharib\u0259d\u0259 udmas\u0131n\u0131 ist\u0259yirdil\u0259r. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 imkan vermirdil\u0259r ki, sava\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259ri orada getsin. Sava\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259ri verm\u0259y\u0259nd\u0259 is\u0259 q\u0259zetin oxucusu azald\u0131.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y \u00f6z\u00fc yaz\u0131r ki, bizim 400 n\u0259f\u0259r oxucumuz var idi v\u0259 h\u0259min 400 n\u0259f\u0259rin \u00e7oxu \u00fc\u00e7\u00fcn maraq k\u0259sb ed\u0259n informasiyalar olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn biz oxucusuz qald\u0131q.<\/p>\n<p><strong>Z\u00fcmr\u00fcd K\u0259rimova: \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zetind\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259nl\u0259rin \u015f\u0259xsiyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 maraql\u0131 detallar varm\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 Biz q\u0259zetimizin redaksiyas\u0131nda m\u0259tbuat muzeyi yaratm\u0131\u015f\u0131q. Orda m\u0259tbuat\u0131m\u0131z\u0131n b\u00fct\u00fcn d\u00f6vrl\u0259rini \u0259ks etdir\u0259n fotolar, orijinal s\u0259n\u0259dl\u0259r, q\u0259zetl\u0259r var. Orada bir foto var \u2013 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201dl\u0259r.<\/p>\n<p>T\u0259bii ki, \u201c\u018fkin\u00e7i\u201dl\u0259rin kimliyi il\u0259 ba\u011fl\u0131 yaz\u0131l\u0131b. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u018fsg\u0259r a\u011fa Gorani, \u018fhs\u0259n\u00fcl Q\u0259vaid, N\u0259c\u0259f b\u0259y V\u0259zirov. N\u0259c\u0259f b\u0259y h\u0259min vaxt Moskvada idi, Moskvadan yaz\u0131rd\u0131. Y\u0259ni, bel\u0259 bir \u201c\u018fkin\u00e7i\u201dl\u0259r n\u0259sli yeti\u015fdi.<\/p>\n<p>\u201c\u018fkin\u00e7i\u201dnin \u0259n b\u00f6y\u00fck \u00f6n\u0259mi n\u0259dir? Bu g\u00fcn biz m\u0259tbuatda n\u0259yi m\u00fczakir\u0259 edirik? M\u0259tbuatda m\u00fcxt\u0259lif fikirliliyin olmamas\u0131n\u0131, d\u00fczd\u00fcr? \u0130ndi bax\u0131n ki, \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d t\u0259z\u0259c\u0259 yaran\u0131b, t\u0259rtiba\u00e7\u0131s\u0131 yox, korrektoru yox, yazan\u0131 yox. Amma o n\u0259 edirdi? Bir t\u0259r\u0259fd\u0259n \u015faxsey-vaxsey oxuma\u011f\u0131n, \u015f\u0259bih tama\u015falar\u0131n\u0131n xeyrin\u0259 olan, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259 n\u00f6vb\u0259ti sayda onu t\u0259nqid ed\u0259n yaz\u0131lar verirdi. Bu, m\u00fcxt\u0259lif fikirlilik deyilmi? Biz Q\u0259rb m\u0259tbuat\u0131 deyirik v\u0259 onun arxas\u0131nca d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fck. Q\u0259rb m\u0259tbuat tipi bu deyil? Bizim \u00fc\u00e7\u00fcn onun \u0259sas\u0131n\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi qoyub. Bu \u00f6rn\u0259yi yarad\u0131b.<\/p>\n<p>Bundan \u0259lav\u0259 biz haz\u0131rda b\u0259z\u0259n istinadlar olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 deyirik. \u201c\u018fkin\u00e7i\u201dnin b\u00fct\u00fcn n\u00f6mr\u0259l\u0259ri tam transliterasiya edil\u0259r\u0259k 2 d\u0259f\u0259 \u00e7ap olunub. Bax\u0131n, orada b\u00fct\u00fcn q\u0259zetl\u0259r\u0259 istinad verilib. T\u00fcrkiy\u0259 q\u0259zetin\u0259, Rusiya q\u0259zetl\u0259rin\u0259 istinadlar var. M\u0259lumat haradan al\u0131n\u0131bsa, ora istinadlar var. Bu, istinadlar jurnalistikan\u0131n bir pe\u015f\u0259 kimi m\u0259d\u0259niyy\u0259ti deyilmi? Y\u0259ni, \u201c\u018fkin\u00e7i\u201dl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 bu c\u00fcr m\u0259qamlar var.<\/p>\n<p>Onu da deyim ki, biz \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zetini t\u0259dqiq etdiyimizi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fck. Ancaq o q\u0259d\u0259r d\u0259 t\u0259dqiq etm\u0259mi\u015fik. Biz H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabini yoxsul bir adam kimi t\u0259qdim edirik. O nec\u0259 yoxsul oldu ki, G\u00f6y\u00e7ay \u0259razil\u0259ri onun babas\u0131 R\u0259him b\u0259yin, atas\u0131 S\u0259lim b\u0259yin m\u00fclk\u00fc idi.<\/p>\n<p>Torpaq sah\u0259l\u0259ri var idi. Y\u0259ni, onun \u0259sli-n\u0259sli kifay\u0259t q\u0259d\u0259r tan\u0131nan, imkanl\u0131 insanlar olub. H\u0259s\u0259n b\u0259yin yoxsulla\u015fm\u0131\u015f, imkans\u0131z b\u0259y ail\u0259si olmas\u0131na dair s\u0259sl\u0259n\u0259n fikirl\u0259r yaland\u0131r.<\/p>\n<p>Onun atas\u0131n\u0131n o\u011flunu Tiflisd\u0259 oxutma\u011fa imkan\u0131 var idi. Moskvada t\u0259hsil x\u0259rcl\u0259ri d\u0259 az deyildi. Arxivd\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259r var. Biz yenid\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabiy\u0259 qiym\u0259t ver\u0259nd\u0259 ona yoxsul insan kimi qiym\u0259t verm\u0259m\u0259liyik. Bu, sovet ideologiyas\u0131n\u0131n g\u0259tirdiyi \u015feyl\u0259r idi.<\/p>\n<p>Bir daha deyir\u0259m, H\u0259s\u0259n b\u0259y yoxsul insan deyildi. Sad\u0259c\u0259, pulunu-paras\u0131n\u0131 mill\u0259t yolunda f\u0259da ed\u0259n bir \u015f\u0259xsiyy\u0259t idi. Onun bir quru taxt\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fdiyini, ac g\u0259lib-ac getdiyini deyirl\u0259r. H\u0259s\u0259n b\u0259yin d\u0259fnind\u0259 \u00e7oxlu s\u00f6zl\u0259r deyilib. O s\u00f6zl\u0259rin \u0259n t\u0259sirlisini \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu deyib. Deyib ki, ey m\u00fcq\u0259dd\u0259s ruh, s\u0259n indi bu b\u0259d\u0259nd\u0259n ayr\u0131l\u0131b bizim babalar\u0131m\u0131z\u0131n, \u0259cdadlar\u0131m\u0131z\u0131n yan\u0131na gedirs\u0259n. H\u0259min babalar\u0131m\u0131z\u0131, \u0259cdadlar\u0131m\u0131z\u0131 g\u00f6r, onlar\u0131n yaxas\u0131ndan tut ki, biz\u0259 n\u0259 m\u0259ml\u0259k\u0259t qoydunuz.<\/p>\n<p>Onu da deyim ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonlar\u0131nda \u201cKaspi\u201d q\u0259zetinin redaksiyas\u0131na gedirdi. Skeleroz x\u0259st\u0259liyin\u0259 tutulmu\u015fdu. Yadda\u015f\u0131nda probleml\u0259r yaranm\u0131\u015fd\u0131. Onu son d\u00f6n\u0259ml\u0259rd\u0259 Bak\u0131 \u015e\u0259h\u0259r Dumas\u0131na se\u00e7m\u0259mi\u015fdil\u0259r. Ancaq o el\u0259 bilirdi ki, duman\u0131n \u00fczv\u00fcd\u00fcr. Ail\u0259 \u00fczvl\u0259ri d\u0259 ona dey\u0259 bilmirdil\u0259r ki, o art\u0131q duman\u0131n \u00fczv\u00fc deyil. Ancaq o geyinib-ke\u00e7inir, deyirdi ki, m\u0259n dumaya gedir\u0259m. Amma \u201cKaspi\u201dnin redaksiyas\u0131na gedib orada yaz\u0131larla, redakt\u0259 i\u015fi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olurdu.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsiyy\u0259tdir. Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00f6y\u00fck bir eras\u0131 onunla ba\u015flay\u0131b. Birm\u0259nal\u0131 olaraq dem\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr ki, Az\u0259rbaycanda c\u0259miyy\u0259tin, ictimai fikrin formala\u015fmas\u0131, d\u00f6vl\u0259t qurulu\u015funda, idar\u0259etm\u0259 sistemind\u0259 \u0259n m\u00fct\u0259r\u0259qqi c\u0259h\u0259tl\u0259r, bizim bir mill\u0259t olaraq mill\u0259tl\u0259rin c\u0259rg\u0259sin\u0259 qat\u0131lma\u011f\u0131m\u0131z, inki\u015faf\u0131m\u0131z bilavasit\u0259 Az\u0259rbaycanda jurnalistika il\u0259 ba\u011fl\u0131 olub. Az\u0259rbaycanda d\u00f6vl\u0259t olmayanda yen\u0259 d\u00f6vl\u0259t funksiyas\u0131n\u0131 jurnalistl\u0259rimiz \u2013 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabil\u0259r icra edib. Teatr\u0131, xeyriyy\u0259 c\u0259miyy\u0259tini onlar yarad\u0131b. Erm\u0259nil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 onlar d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcb. Torpa\u011f\u0131 yen\u0259 d\u0259 onlar \u00f6z q\u0259l\u0259mi il\u0259 qoruyublar. Bu i\u015fl\u0259rin d\u0259 ba\u015f\u0131nda H\u0259s\u0259n b\u0259y dayan\u0131r.<br \/>\n<em>Teleqraf. com<\/em><br \/>\n<strong>M\u00fc\u0259llif: S\u0259xav\u0259t H\u0259mid<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u201cBrifinq\u201d layih\u0259sinin n\u00f6vb\u0259ti qona\u011f\u0131 \u201c\u015e\u0259rq\u201d q\u0259zetinin ba\u015f redaktoru, tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru Akif A\u015f\u0131rl\u0131d\u0131r. Qurban Yaqubo\u011flu: H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin x\u00fcsusil\u0259 t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 qaranl\u0131q, a\u00e7\u0131lmam\u0131\u015f, yaxud ictimail\u0259\u015fm\u0259mi\u015f bir s\u0131ra m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r var. \u0130st\u0259rdik, bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n ba\u015flayaq v\u0259 \u201cZ\u0259rdabi kimdir\u201d sual\u0131na q\u0131saca cavab tapma\u011fa \u00e7al\u0131\u015faq. \u2013 \u00c7ox maraql\u0131 m\u00f6vzudur. T\u0259bii ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi unikal \u015f\u0259xsiyy\u0259tdir. O, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":30624,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[63,5],"tags":[],"class_list":{"0":"post-31877","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-manset","8":"category-knd"},"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.0 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi il\u0259 ba\u011fl\u0131 hans\u0131 ictimail\u0259\u015fm\u0259mi\u015f m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r var? - Maraql\u0131 m\u00fcsahib\u0259 - Z\u0259rdab.com<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"az_AZ\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi il\u0259 ba\u011fl\u0131 hans\u0131 ictimail\u0259\u015fm\u0259mi\u015f m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r var? - Maraql\u0131 m\u00fcsahib\u0259 - Z\u0259rdab.com\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"\u201cBrifinq\u201d layih\u0259sinin n\u00f6vb\u0259ti qona\u011f\u0131 \u201c\u015e\u0259rq\u201d q\u0259zetinin ba\u015f redaktoru, tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru Akif A\u015f\u0131rl\u0131d\u0131r. Qurban Yaqubo\u011flu: H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin x\u00fcsusil\u0259 t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 qaranl\u0131q, a\u00e7\u0131lmam\u0131\u015f, yaxud ictimail\u0259\u015fm\u0259mi\u015f bir s\u0131ra m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r var. \u0130st\u0259rdik, bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n ba\u015flayaq v\u0259 \u201cZ\u0259rdabi kimdir\u201d sual\u0131na q\u0131saca cavab tapma\u011fa \u00e7al\u0131\u015faq. \u2013 \u00c7ox maraql\u0131 m\u00f6vzudur. T\u0259bii ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi unikal \u015f\u0259xsiyy\u0259tdir. O, [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Z\u0259rdab.com\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2026-02-25T07:39:08+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-02-25T08:04:39+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/hesen-bey-zerdabi.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"750\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"431\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"19 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\"},\"headline\":\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi il\u0259 ba\u011fl\u0131 hans\u0131 ictimail\u0259\u015fm\u0259mi\u015f m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r var? &#8211; Maraql\u0131 m\u00fcsahib\u0259\",\"datePublished\":\"2026-02-25T07:39:08+00:00\",\"dateModified\":\"2026-02-25T08:04:39+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877\"},\"wordCount\":6044,\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/hesen-bey-zerdabi.jpg\",\"articleSection\":[\"MAN\u015eET\",\"X\u018fB\u018fRL\u018fR\"],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877\",\"name\":\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi il\u0259 ba\u011fl\u0131 hans\u0131 ictimail\u0259\u015fm\u0259mi\u015f m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r var? - Maraql\u0131 m\u00fcsahib\u0259 - Z\u0259rdab.com\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/hesen-bey-zerdabi.jpg\",\"datePublished\":\"2026-02-25T07:39:08+00:00\",\"dateModified\":\"2026-02-25T08:04:39+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/hesen-bey-zerdabi.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/hesen-bey-zerdabi.jpg\",\"width\":750,\"height\":431,\"caption\":\"hesen-bey-zerdabi.png\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi il\u0259 ba\u011fl\u0131 hans\u0131 ictimail\u0259\u015fm\u0259mi\u015f m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r var? &#8211; Maraql\u0131 m\u00fcsahib\u0259\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/\",\"name\":\"Z\u0259rdab.com\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"admin\"},\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi il\u0259 ba\u011fl\u0131 hans\u0131 ictimail\u0259\u015fm\u0259mi\u015f m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r var? - Maraql\u0131 m\u00fcsahib\u0259 - Z\u0259rdab.com","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877","og_locale":"az_AZ","og_type":"article","og_title":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi il\u0259 ba\u011fl\u0131 hans\u0131 ictimail\u0259\u015fm\u0259mi\u015f m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r var? - Maraql\u0131 m\u00fcsahib\u0259 - Z\u0259rdab.com","og_description":"\u201cBrifinq\u201d layih\u0259sinin n\u00f6vb\u0259ti qona\u011f\u0131 \u201c\u015e\u0259rq\u201d q\u0259zetinin ba\u015f redaktoru, tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru Akif A\u015f\u0131rl\u0131d\u0131r. Qurban Yaqubo\u011flu: H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin x\u00fcsusil\u0259 t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 qaranl\u0131q, a\u00e7\u0131lmam\u0131\u015f, yaxud ictimail\u0259\u015fm\u0259mi\u015f bir s\u0131ra m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r var. \u0130st\u0259rdik, bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n ba\u015flayaq v\u0259 \u201cZ\u0259rdabi kimdir\u201d sual\u0131na q\u0131saca cavab tapma\u011fa \u00e7al\u0131\u015faq. \u2013 \u00c7ox maraql\u0131 m\u00f6vzudur. T\u0259bii ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi unikal \u015f\u0259xsiyy\u0259tdir. O, [&hellip;]","og_url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877","og_site_name":"Z\u0259rdab.com","article_published_time":"2026-02-25T07:39:08+00:00","article_modified_time":"2026-02-25T08:04:39+00:00","og_image":[{"width":750,"height":431,"url":"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/hesen-bey-zerdabi.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"19 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136"},"headline":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi il\u0259 ba\u011fl\u0131 hans\u0131 ictimail\u0259\u015fm\u0259mi\u015f m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r var? &#8211; Maraql\u0131 m\u00fcsahib\u0259","datePublished":"2026-02-25T07:39:08+00:00","dateModified":"2026-02-25T08:04:39+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877"},"wordCount":6044,"image":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/hesen-bey-zerdabi.jpg","articleSection":["MAN\u015eET","X\u018fB\u018fRL\u018fR"],"inLanguage":"az"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877","name":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi il\u0259 ba\u011fl\u0131 hans\u0131 ictimail\u0259\u015fm\u0259mi\u015f m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r var? - Maraql\u0131 m\u00fcsahib\u0259 - Z\u0259rdab.com","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/hesen-bey-zerdabi.jpg","datePublished":"2026-02-25T07:39:08+00:00","dateModified":"2026-02-25T08:04:39+00:00","author":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877#breadcrumb"},"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877#primaryimage","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/hesen-bey-zerdabi.jpg","contentUrl":"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/hesen-bey-zerdabi.jpg","width":750,"height":431,"caption":"hesen-bey-zerdabi.png"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=31877#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.zerdab.com\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi il\u0259 ba\u011fl\u0131 hans\u0131 ictimail\u0259\u015fm\u0259mi\u015f m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r var? &#8211; Maraql\u0131 m\u00fcsahib\u0259"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#website","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/","name":"Z\u0259rdab.com","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.zerdab.com\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"az"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g","caption":"admin"},"url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31877","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=31877"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31877\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":31884,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31877\/revisions\/31884"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/30624"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=31877"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=31877"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=31877"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}