{"id":3467,"date":"2012-07-17T10:07:18","date_gmt":"2012-07-17T05:07:18","guid":{"rendered":"http:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467"},"modified":"2012-07-26T05:08:36","modified_gmt":"2012-07-26T00:08:36","slug":"z%c9%99rdabi-ocagindan-cixan-ail%c9%99-uzvl%c9%99rinin-dogmalarinin-m%c9%99zari-haradadir-onlarin-yasamis-olduqlari-unvanlar-b%c9%99llidirmi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467","title":{"rendered":"Z\u0259rdabi oca\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xanlar\u0131n m\u0259zarlar\u0131 haradad\u0131r, ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u00fcnvanlar b\u0259llidirmi?"},"content":{"rendered":"<h2><span style=\"color: #000000;\"><strong><em>Z\u0259rdabi oca\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xan ail\u0259 \u00fczvl\u0259rinin, do\u011fmalar\u0131n\u0131n m\u0259zar\u0131 haradad\u0131r, onlar\u0131n ya\u015fam\u0131\u015f olduqlar\u0131 \u00fcnvanlar b\u0259llidirmi?<\/em><\/strong><\/span><\/h2>\n<h2><span style=\"color: #0000ff;\"><strong>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin v\u0259 onun ail\u0259 \u00fczvl\u0259rinin ke\u015fm\u0259ke\u015fli h\u0259yat yollar\u0131&#8230; <\/strong><\/span><\/h2>\n<figure id=\"attachment_3475\" aria-describedby=\"caption-attachment-3475\" style=\"width: 102px\" class=\"wp-caption alignleft\"><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3513\" rel=\"attachment wp-att-3513\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignright  wp-image-3513\" title=\"Eld\u0259niz H\u0259s\u0259nov\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/14.jpg\" alt=\"\" width=\"102\" height=\"231\" \/><\/a><span style=\"color: #993300;\"><em>Eld\u0259niz H\u0259s\u0259nov, K\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, Beyn\u0259lxalq Ekoenergetika Akademiyas\u0131n\u0131n ekologiya \u00fczr\u0259 professoru, Z\u0259rdabi\u015f\u00fcnas<\/em><\/span><\/dt>\n<\/dl>\n<\/div>\n<p>V\u0259t\u0259nimizin dilb\u0259r gu\u015f\u0259l\u0259rind\u0259n biri, K\u00fcr \u00e7ay\u0131n\u0131n sahilind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n, ke\u00e7mi\u015f G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zas\u0131n\u0131n Z\u0259rdab k\u0259ndind\u0259 (indiki Z\u0259rdab \u015f\u0259h\u0259ri) maarifp\u0259rv\u0259r bir ail\u0259d\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259yin H\u0259s\u0259n adl\u0131 tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259ti d\u00fcnyaya g\u00f6z acm\u0131\u015fd\u0131r. Onun babas\u0131 R\u0259him b\u0259y v\u0259 atas\u0131 S\u0259lim b\u0259y d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn say\u0131l\u0131b-se\u00e7il\u0259n adamlar\u0131ndan olmu\u015flar. Onlar G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zas\u0131nda xeyriyy\u0259\u00e7ilikl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olaraq elm\u0259, maarif\u0259, inc\u0259s\u0259n\u0259t\u0259 himay\u0259lik etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>Azya\u015fl\u0131 H\u0259s\u0259nin t\u0259hsili il\u0259 \u0259vv\u0259lc\u0259 atas\u0131 S\u0259lim b\u0259y m\u0259\u015f\u011ful olur, onda elm\u0259, t\u0259hsil\u0259, v\u0259t\u0259n\u0259, xalqa m\u0259h\u0259bb\u0259t hissi a\u015f\u0131lay\u0131r. Faydal\u0131 \u00f6y\u00fcd-n\u0259sih\u0259tl\u0259rind\u0259n, verdiyi ilk t\u0259hsild\u0259n b\u0259hr\u0259l\u0259n\u0259n k\u00f6rp\u0259 H\u0259s\u0259ni atas\u0131 sonra Z\u0259rdab k\u0259ndind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n m\u0259dr\u0259s\u0259y\u0259 qoyur v\u0259 o, burada ibtidai t\u0259hsilini al\u0131r.<\/p>\n<p>Atas\u0131 S\u0259lim b\u0259y art\u0131q yetkin bir g\u0259nc olan Z\u0259rdabini 1852-ci ild\u0259 \u015eamax\u0131da yenic\u0259 a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f m\u00fcasir \u00fcsulda\u00a0 rus dilind\u0259 t\u0259hsil ver\u0259n m\u0259kt\u0259b\u0259 g\u0259tirir. O, bu m\u0259kt\u0259bd\u0259 rus dilini d\u0259rind\u0259n \u00f6yr\u0259nir, elmi bilikl\u0259r\u0259 yiy\u0259l\u0259nir v\u0259 1858-ci ild\u0259 h\u0259min m\u0259kt\u0259bi b\u00f6y\u00fck m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259tl\u0259 bitirir. H\u0259s\u0259n b\u0259yin d\u00f6vl\u0259t hesab\u0131na 1-ci Tiflis gimnaziyas\u0131na g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. H\u0259min ili, y\u0259ni 1858-ci ild\u0259 q\u0259bul imtahanlar\u0131n\u0131 m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259tl\u0259 verib gimnaziyan\u0131n V sinfin\u0259 daxil olan H\u0259s\u0259n b\u0259y bu t\u0259hsil oca\u011f\u0131n\u0131 1861-ci ild\u0259 g\u00fcm\u00fc\u015f medalla bitirir. Bu m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259, 1861-ci ilin avqust ay\u0131nda imtahans\u0131z, d\u00f6vl\u0259t hesab\u0131na Moskva Universitetinin fizika-riyaziyyat fak\u00fclt\u0259sinin t\u0259bi\u0259t \u015f\u00f6b\u0259sin\u0259 daxil olur.<\/p>\n<p>Bu b\u00f6y\u00fck t\u0259hsil oca\u011f\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn formala\u015fmas\u0131nda v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k i\u015fl\u0259rinin elmi, siyasi, iqtisadi, h\u00fcquqi c\u0259h\u0259td\u0259n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259 x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. 1865-ci ild\u0259 Universitet t\u0259hsilini ba\u015fa vurur. Bu t\u0259hsil oca\u011f\u0131n\u0131 \u0259la qiym\u0259tl\u0259 bitirdiyin\u0259 v\u0259 n\u00fcmun\u0259vi \u0259xlaq\u0131na g\u00f6r\u0259 1865-ci ilin iyun ay\u0131n\u0131n 10-da Universitetin Elmi \u015euras\u0131 ona t\u0259bi\u0259t elml\u0259ri namiz\u0259di alimlik d\u0259r\u0259c\u0259si ad\u0131n\u0131 verir.<\/p>\n<p>Universiteti bitir\u0259rk\u0259n onun bu t\u0259hsil oca\u011f\u0131nda qal\u0131b i\u015fl\u0259m\u0259si t\u0259klif olunsa da H\u0259s\u0259n b\u0259y bununla raz\u0131la\u015fm\u0131r. B\u00f6y\u00fck ideya v\u0259 amallar sahibi olan Z\u0259rdabi \u201cV\u0259t\u0259nim Az\u0259rbaycandan k\u0259narda qalma\u011f\u0131 \u00f6z\u00fcm \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6l\u00fcm hesab edir\u0259m\u201d deyir. O, s\u00f6zs\u00fcz ki, xalq\u0131n\u0131 z\u00fclm\u0259td\u0259n, gerilikd\u0259n xilas etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycana qay\u0131tmaq m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qal\u0131r v\u0259 bununla \u0259laq\u0259dar yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n<div class=\"mceTemp\">\n<dl id=\"attachment_3542\" class=\"wp-caption alignright\" style=\"width: 218px;\">\n<dt class=\"wp-caption-dt\"><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3542\" rel=\"attachment wp-att-3542\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-3542\" title=\"Attestat\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/24-334x350.jpg\" alt=\"\" width=\"208\" height=\"312\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-3475\" class=\"wp-caption-text\">H. Z\u0259rdabinin Moskva Universitetini bitirm\u0259si haqq\u0131nda Attestat<\/figcaption><\/figure>\n<p>\u201cM\u0259nim<strong> <\/strong>xalq\u0131m bu saat \u015firin yuxudad\u0131r, c\u0259hal\u0259t girdab\u0131nda bo\u011fulur, m\u0259nim kimi adam bunu g\u00f6r\u00fcb onlardan k\u0259narda qala bilm\u0259z\u201d, \u201celmsiz bu z\u0259man\u0259d\u0259 dola\u015fmaq m\u00fcmk\u00fcn deyil\u201d. B\u0259li, H\u0259s\u0259n b\u0259y bu fikirl\u0259rl\u0259 ya\u015fay\u0131r, yarad\u0131r v\u0259 \u00f6z xalq\u0131n\u0131n xeyrin\u0259 i\u015f g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yirdi.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi Moskva Universitetini bitirdikd\u0259n sonra \u00f6lk\u0259y\u0259 d\u00f6n\u0259rk\u0259n Tiflisd\u0259 \u201cMejevaya palata\u201d (Torpaq s\u0259rh\u0259d h\u00fcdudlar\u0131n\u0131\u00a0 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n, torpaq b\u00f6lg\u00fcs\u00fc i\u015fi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan, yerqurulu\u015fu t\u0259dbirl\u0259ri sistemini h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n idar\u0259) adl\u0131 idar\u0259d\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, eyni zamanda burada \u201c8-ci mejevaya\u201d (m\u0259rz\u00e7\u0259km\u0259) komissiyas\u0131nda m\u0259hk\u0259m\u0259 \u00fczv\u00fc kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. O, yoxsul v\u0259 kims\u0259sizl\u0259ri m\u00fcdafi\u0259 etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 idar\u0259 r\u0259hb\u0259rliyi v\u0259 bu idar\u0259nin m\u00fcdafi\u0259 etdiyi \u00e7ar m\u0259murlar\u0131 burada i\u015fl\u0259m\u0259yin\u0259 imkan verm\u0259mi\u015fl\u0259r. <strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259y\u0259 Tiflisd\u0259 sui-q\u0259sd haz\u0131rlan\u0131r, onu \u00f6ld\u00fcrm\u0259k ist\u0259yirl\u0259r. Xalq\u0131m\u0131z\u0131n b\u00f6y\u00fck o\u011flu M.F.Axundovun m\u00fcdaxil\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 bu sui-q\u0259sd ba\u015f tutmur. O, birt\u0259h\u0259r can\u0131n\u0131 qurtar\u0131b Bak\u0131ya g\u0259lir.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>1866-ci ilin 28 dekabr\u0131nda Bak\u0131 Q\u0259za \u0130dar\u0259sind\u0259<\/em><\/strong> i\u015f\u0259 d\u00fcz\u0259l\u0259n Z\u0259rdabi bir m\u00fcdd\u0259t pasport-masa r\u0259isi v\u0259 karg\u00fczar v\u0259zif\u0259sind\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Lakin H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin burada da i\u015fl\u0259m\u0259si qeyri-m\u0259qbul say\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Odur ki, <strong><em>Qubaya gedir v\u0259 1868-ci ilin 28 fevral\u0131nda<\/em><\/strong> <strong><em>m\u0259hk\u0259m\u0259d\u0259 bar\u0131\u015f\u0131q m\u0259hk\u0259m\u0259sinin katibi v\u0259zif\u0259sin\u0259 t\u0259yin olunur. <\/em><\/strong>Burada da analoji haqs\u0131zl\u0131qlar\u0131 g\u00f6r\u00fcb, onlara qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131r. N\u0259tic\u0259d\u0259 yerli b\u0259yl\u0259r Z\u0259rdabini \u00f6ld\u00fcrm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259lirl\u0259r. Lampa i\u015f\u0131\u011f\u0131nda, i\u015f ota\u011f\u0131nda m\u0259\u015f\u011ful olan zaman at\u0131lan g\u00fcll\u0259 p\u0259nc\u0259r\u0259nin \u015f\u00fc\u015f\u0259sin\u0259 d\u0259yib ondan yan ke\u00e7ir. Z\u0259rdabi Qubada da uzun m\u00fcdd\u0259t i\u015fl\u0259y\u0259 bilmir. <strong><em>1868-ci ilin 4 oktyabr tarixind\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259nin katibi v\u0259zif\u0259sind\u0259n k\u0259narla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>1869-cu ilin 18 noyabr\u0131nad\u0259k i\u015fsiz qalan H\u0259s\u0259n b\u0259y \u015eamax\u0131da \u015f\u0259xsi v\u0259killikl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olur. N\u0259hay\u0259t, 18 noyabr 1869-cu il tarixd\u0259n etibar\u0259n Bak\u0131 real gimnaziyas\u0131nda yegan\u0259 Az\u0259rbaycanl\u0131 olaraq t\u0259bi\u0259t tarixi f\u0259nnind\u0259n t\u0259dris\u0259 ba\u015flay\u0131r.<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Z\u0259rdabi m\u0259kt\u0259bd\u0259 t\u0259hsil alan kas\u0131b t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r\u0259 yard\u0131m etm\u0259k, yetim, kims\u0259siz u\u015faqlar\u0131n t\u0259hsil\u0259 c\u0259lb olunmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 <strong><em>\u201cxeyriyy\u0259 c\u0259miyy\u0259ti\u201d<\/em><\/strong> yaratmaq ideyas\u0131n\u0131 ir\u0259li s\u00fcr\u00fcr, c\u0259miyy\u0259tin nizamnam\u0259sinin t\u0259sdiqin\u0259 nail olur. Bel\u0259likl\u0259 d\u0259 <strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi 1872-ci ild\u0259n etibar\u0259n C\u0259miyy\u0259ti Xeyriyy\u0259nin \u0259sas\u0131n\u0131 qoymu\u015fdur. <\/em><\/strong><\/p>\n<p>Oxuma\u011fa g\u00f6nd\u0259ril\u0259n u\u015faqlar\u0131n qay\u011f\u0131s\u0131n\u0131 \u00e7\u0259km\u0259k, rus dilini bilm\u0259y\u0259n \u015fagirdl\u0259r\u0259 h\u0259m rus dilind\u0259, h\u0259m d\u0259 ana dilind\u0259 t\u0259dris \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259rbiy\u0259\u00e7i qad\u0131n haqq\u0131nda fikirl\u0259\u015fir.<\/p>\n<figure id=\"attachment_3546\" aria-describedby=\"caption-attachment-3546\" style=\"width: 157px\" class=\"wp-caption alignright\"><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3546\" rel=\"attachment wp-att-3546\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-3546\" title=\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi h\u0259yat yolda\u015f\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m v\u0259 q\u0131z\u0131 P\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 \" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/32-256x350.jpg\" alt=\"\" width=\"157\" height=\"215\" srcset=\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/32-256x350.jpg 256w, https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/32.jpg 326w\" sizes=\"auto, (max-width: 157px) 100vw, 157px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-3546\" class=\"wp-caption-text\">H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi h\u0259yat yolda\u015f\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m v\u0259 q\u0131z\u0131 P\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 (yanvar 1877)<\/figcaption><\/figure>\n<p>Xo\u015fb\u0259xt bir t\u0259sad\u00fcf H\u0259s\u0259n b\u0259y\u0259 yard\u0131m\u00e7\u0131 olur. Tiflisd\u0259 n\u0259\u015fr olunan \u201cKafqaz\u201d q\u0259zetind\u0259, Tiflisd\u0259 \u201cM\u00fcq\u0259dd\u0259s Nina\u201d q\u0131z m\u0259kt\u0259bini bitir\u0259n m\u0259zunlar\u0131n siyah\u0131s\u0131 il\u0259 tan\u0131\u015f olur. Siyah\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irdikd\u0259 qeyri mill\u0259tl\u0259rin aras\u0131nda H\u0259nif\u0259 adl\u0131 m\u00fcs\u0259lman q\u0131z\u0131n\u0131n ad\u0131na rast g\u0259lm\u0259si onun b\u00f6y\u00fck sevincin\u0259 s\u0259b\u0259b olur.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi H\u0259nif\u0259 xan\u0131mda \u201cvar-d\u00f6vl\u0259t, zahiri g\u00f6z\u0259llik olmas\u0131n, t\u0259ki onda el \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00f6y\u00fcn\u0259n sad\u0259, insanp\u0259rv\u0259r q\u0259lb olsun\u201d fikri, x\u0259yal\u0131 il\u0259 Tiflis\u0259 yola d\u00fc\u015f\u00fcr. Fikirl\u0259\u015fir ki, bel\u0259 olan halda onunla ail\u0259 h\u0259yat\u0131 qura bil\u0259r, h\u0259yat yolda\u015f\u0131 il\u0259 \u00e7iyin-\u00e7iyin\u0259 xalq\u0131n u\u015faqlar\u0131n\u0131 \u00f6z \u0259traf\u0131na toplayar, yeni-yeni m\u0259kt\u0259bl\u0259r a\u00e7ar, arzu v\u0259 ist\u0259kl\u0259rin\u0259 nail olar.<\/p>\n<p>K\u00fcbar q\u0131zlar m\u0259kt\u0259binin direktoru H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin n\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259 g\u0259ldiyini bildikd\u0259 sevinc\u0259k ona H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n q\u0131sa t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n\u0131 dan\u0131\u015f\u0131r. M\u0259kt\u0259bin direktoru H\u0259s\u0259n b\u0259yi burax\u0131l\u0131\u015f m\u00fcnasib\u0259til\u0259 ke\u00e7iril\u0259c\u0259k gec\u0259y\u0259 d\u0259v\u0259t edir.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin bu t\u0259dbird\u0259 m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m musiqi s\u0259dalar\u0131 alt\u0131nda H\u0259nif\u0259 xan\u0131mla tan\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131, onlar\u0131n rus dilind\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 anla\u015fma \u015f\u0259raitind\u0259 ke\u00e7ir.<\/p>\n<p>H\u0259yat yollar\u0131, fikirl\u0259ri, amallar\u0131 \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n ideya, m\u0259sl\u0259k yolda\u015f\u0131 kimi Bak\u0131ya g\u0259lirl\u0259r. <a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3549\" rel=\"attachment wp-att-3549\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignright  wp-image-3549\" title=\"Peri xanim\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/4-253x350.jpg\" alt=\"\" width=\"150\" height=\"298\" \/><\/a>H\u0259nif\u0259 xan\u0131m Bak\u0131ya g\u0259ldiyi ilk g\u00fcnd\u0259n g\u0259rgin f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flay\u0131r. H\u0259s\u0259n b\u0259yin oxutdu\u011fu yoxsul \u015fagirdl\u0259r onun simas\u0131nda \u00f6z do\u011fma analar\u0131n\u0131 tapm\u0131\u015f olurlar. Lakin imkans\u0131zl\u0131q, maddi v\u0259ziyy\u0259tin a\u011f\u0131r olmas\u0131, c\u0259miyy\u0259t\u0259 yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259m\u0259si H\u0259s\u0259n b\u0259yin f\u0259aliyy\u0259tini m\u0259hdud d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 a\u011f\u0131r v\u0259ziyy\u0259t\u0259 sal\u0131r, m\u00fcs\u0259lman c\u0259miyy\u0259ti-xeyriyy\u0259si ba\u011flan\u0131r.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi H\u0259nif\u0259 xan\u0131m Abayeva (M\u0259likova) il\u0259 1872-ci ild\u0259 ail\u0259 h\u0259yat\u0131 qurur. Bir il sonra 1873-c\u00fc ild\u0259 onlar\u0131n Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 P\u0259ri adl\u0131 ilk \u00f6vladlar\u0131 d\u00fcnyaya g\u0259lir.<\/p>\n<p><strong><em>B\u0259s H\u0259s\u0259n b\u0259yin ail\u0259 h\u0259yat\u0131 qurdu\u011fu H\u0259nif\u0259 xan\u0131m kim idi?<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Milliyy\u0259tc\u0259 t\u00fcrk olan H\u0259nif\u0259 xan\u0131m Abayeva (M\u0259likova) 05 may 1856-c\u0131 ild\u0259 \u015eimali Qafqaz\u0131n Nal\u00e7ik \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 anadan olmu\u015f, Tiflisd\u0259 \u201cM\u00fcq\u0259dd\u0259s Nina\u201d q\u0131z m\u0259kt\u0259bind\u0259 t\u0259hsil alm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><strong><em>H\u0259nif\u0259 xan\u0131m h\u0259yat yolda\u015f\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259yl\u0259 birlikd\u0259 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zetinin n\u0259\u015frind\u0259 f\u0259al i\u015ftirak etmi\u015f v\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 malik Az\u0259rbaycan\u0131n ilk maarif\u00e7i qad\u0131nlar\u0131ndan olan tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tdir.<\/em><\/strong> H\u0259nif\u0259 xan\u0131m M\u0259likova 1880-ci ild\u0259 \u00f6z m\u0259nzilind\u0259 m\u0259kt\u0259b a\u00e7araq kas\u0131blar\u0131n, kims\u0259sizl\u0259rin t\u0259hsili il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmu\u015fdur. <strong>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259yin ki\u00e7ik q\u0131z\u0131 Q\u0259rib Soltan xan\u0131m M\u0259likova xatir\u0259l\u0259rind\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201c&#8230;Evimizd\u0259 10 u\u015faq qal\u0131rd\u0131. Anam onlar\u0131 m\u0259kt\u0259b\u0259 haz\u0131rlay\u0131rd\u0131. Bu u\u015faqlar\u0131n biri Qubadan g\u0259lmi\u015fdi. O, oxumaq ist\u0259yini q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 atama bildirmi\u015fdi. Atam onu zarafatla Az\u0259rbaycan\u0131n Lomonosovu adland\u0131r\u0131rd\u0131. Seyidov familyal\u0131 bu u\u015faq sonra ali h\u00fcquq\u015f\u00fcnas t\u0259hsili ald\u0131. Atam bu u\u015faqlara \u00e7ox qay\u011f\u0131 v\u0259 diqq\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi. U\u015faqlar onun \u00fcmid v\u0259 ixtiyar\u0131 idi&#8230;\u201d.<\/p>\n<p>Q\u0259rib Soltan xan\u0131m\u0131n anas\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m \u00f6z\u00fcn\u00fcn t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n\u0131n \u201cM\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259t n\u00f6v\u00fc\u201d b\u00f6lm\u0259sind\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201c&#8230;1-ci t\u00fcrk c\u0259miyy\u0259tinin pansionunda t\u00fcrk \u015fagirdl\u0259rin\u0259 pulsuz d\u0259rs vermi\u015f\u0259m, 1877-ci ild\u0259 h\u00f6kum\u0259t pansionu ba\u011flad\u0131&#8230; u\u015faqlar\u0131 gizli oxutma\u011fa davam etdim\u201d. M\u0259lumdur ki, \u00e7ar h\u00f6kum\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n pansionun ba\u011flanmas\u0131n\u0131n v\u0259 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n \u015fagirdl\u0259r\u0259 gizlin olaraq d\u0259rs dem\u0259sinin ba\u015fl\u0131ca s\u0259b\u0259bi ondan ibar\u0259t idi ki, o zaman g\u0259nc Az\u0259rbaycanl\u0131 ziyal\u0131lar\u0131n yeti\u015fm\u0259sind\u0259n imperiya hakimiyy\u0259ti, \u00e7ar rejimi \u00e7ox narahat idi.<\/p>\n<p><em>H\u0259nif\u0259 xan\u0131m \u0259ri H\u0259s\u0259n b\u0259yl\u0259 Z\u0259rdab k\u0259ndind\u0259 polis n\u0259zar\u0259ti alt\u0131nda ya\u015fama\u011fa m\u0259cbur olanda da o, qad\u0131nlar aras\u0131nda maarif\u00e7ilik i\u015fi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olur, H\u0259s\u0259n b\u0259yin a\u00e7m\u0131\u015f oldu\u011fu m\u0259kt\u0259bd\u0259 d\u0259rs deyir. M\u0259likovlar ail\u0259si Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7d\u00fckd\u0259n sonra, H\u0259nif\u0259 xan\u0131m 1901-1905-ci ill\u0259rd\u0259 Bak\u0131da ilk m\u00fcs\u0259lman q\u0131z m\u0259kt\u0259binin direktoru olmu\u015f, eyni zamanda 1904-1908-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 ya\u015fl\u0131lara d\u0259rs demi\u015f, Bak\u0131dak\u0131 \u201cNicat\u201d c\u0259miyy\u0259tinin qad\u0131n b\u00f6lm\u0259sinin yarad\u0131c\u0131lar\u0131ndan olmu\u015fdur. 1909-1919-cu ill\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259r d\u00f6vl\u0259t birinci rus-tatar (Rus-Az\u0259rbaycan) q\u0131z m\u0259kt\u0259binin m\u00fcdiri i\u015fl\u0259mi\u015fdir. Az\u0259rbaycanda sovet h\u00f6kum\u0259ti qurulduqdan sonra, H\u0259nif\u0259 xan\u0131m 1920-1926-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq Maarif Komissarl\u0131\u011f\u0131nda m\u0259sul v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Qafqaz\u0131n b\u00fct\u00fcn m\u00fcs\u0259lman qad\u0131nlar\u0131n\u0131n m\u0259n\u0259vi anas\u0131 hesab olunan H\u0259nif\u0259 xan\u0131m \u201cAz\u0259rbacan\u0131n \u0259m\u0259kdar m\u00fc\u0259llimi\u201d f\u0259xri ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. <\/em><\/p>\n<p>Ya\u015fl\u0131 n\u0259slin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri olan, m\u00fc\u0259yy\u0259n ziyal\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n s\u00f6yl\u0259dikl\u0259rin\u0259, onlar\u0131n yaz\u0131lar\u0131na diqq\u0259t yetirdikd\u0259 bel\u0259 m\u0259lum olur ki, b\u00fct\u00fcn h\u0259yat\u0131 boyu m\u00fc\u0259llimlik etmi\u015f, pedaqoji f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f, <strong><em>Az\u0259rbaycan maarifinin t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fc ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 olan, 1929-cu ild\u0259 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015f\u0259n H\u0259nif\u0259 xan\u0131m M\u0259likovan\u0131n \u015f\u0259h\u0259r q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131nda d\u0259fn olundu\u011fu v\u0259 sonradan onun m\u0259zar\u0131n\u0131n yerinin d\u0259yi\u015fdirildiyi v\u0259 F\u0259xri Xiyabanda \u0259ri H\u0259s\u0259n b\u0259yin yan\u0131nda d\u0259fn olundu\u011fu bildirilir.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Lakin dem\u0259liyik ki, bel\u0259 bir tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tin m\u0259zar\u0131n\u0131n faktiki olaraq harada olmas\u0131ndan, q\u0259bir\u00fcst\u00fc abid\u0259sind\u0259n bu g\u00fcn bir ni\u015fan\u0259 bel\u0259 yoxdur. \u018fg\u0259r H\u0259s\u0259n b\u0259yin \u00f6m\u00fcr-g\u00fcn, ideya, m\u0259sl\u0259k yolda\u015f\u0131 olmu\u015f H\u0259nif\u0259 xan\u0131m onun yan\u0131nda d\u0259fn olunubsa bu tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tin m\u0259zar\u0131n\u0131n yeri niy\u0259 b\u0259lli deyil, q\u0259bir\u00fcst\u00fc abid\u0259si niy\u0259 yoxdur<\/em><\/strong><strong><em>?<\/em><\/strong><strong><em> <\/em><\/strong><strong><em><\/em><\/strong><\/p>\n<p><em>Qay\u0131daq s\u00f6hb\u0259timizin \u0259vv\u0259lin\u0259.<\/em><\/p>\n<p>O, zaman H\u0259s\u0259n b\u0259y Bak\u0131 real gimnaziyas\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llimi idi. Onun t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc v\u0259 r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda <strong><em>23 mart 1873-c\u00fc ild\u0259<\/em><\/strong> N\u0259c\u0259f b\u0259y V\u0259zirovun qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 Bak\u0131 real gimnaziyas\u0131n\u0131n binas\u0131nda M.F.Axundovun \u201cS\u0259rg\u00fcz\u0259\u015fti v\u0259ziri-xan L\u0259nk\u0259ran\u201d komediyas\u0131n\u0131n tama\u015fas\u0131 g\u00f6st\u0259rilir v\u0259 h\u0259min tarixd\u0259n etibar\u0259n <strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycanda Milli teatr\u0131n \u0259sas\u0131 qoyulur.<\/em><\/strong><\/p>\n<p>\u201cH\u0259r vilay\u0259tin q\u0259zet\u0259si g\u0259r\u0259k ol vilay\u0259tin ayin\u0259si olsun\u201d, \u201cQ\u0259zet camaat \u00fc\u00e7\u00fcnd\u00fcr, camaat q\u0259zet \u00fc\u00e7\u00fcn deyildir\u201d dey\u0259n\u00a0 H\u0259s\u0259n b\u0259y ana dilind\u0259, \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda q\u0259zetin n\u0259\u015fr olunmas\u0131na raz\u0131l\u0131q \u0259ld\u0259 etm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 Qafqaz Senzura Komit\u0259sin\u0259, Bak\u0131 Qubernatoruna olan m\u00fcraci\u0259tl\u0259rind\u0259n, uzun yaz\u0131\u015fmalardan, a\u011f\u0131r \u0259zab, \u0259ziyy\u0259td\u0259n 7 il sonra q\u0259zetin n\u0259\u015frin\u0259 h\u00f6kum\u0259td\u0259n icaz\u0259 al\u0131r. N\u0259hay\u0259t, <strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259y 1875-ci il 22-si iyunda \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d adl\u0131 q\u0259zetin Az\u0259rbaycan dilind\u0259 n\u0259\u015frin\u0259 ba\u015flay\u0131r. Bununla da H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan Milli M\u0259tbuat\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131 qoyulur.<\/em><\/strong><\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y \u201c\u018fkin\u00e7i\u201dnin \u0259sas yazar\u0131 olmaqla, o, h\u0259min q\u0259zetin na\u015firi, redaktoru, ba\u015f m\u0259qal\u0259l\u0259rin m\u00fc\u0259llifi, texniki bir i\u015f\u00e7isi v\u0259 h\u0259m d\u0259 korrektoru kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d n\u0259\u015fr olundu\u011fu g\u00fcnd\u0259n ba\u011flananad\u0259k \u00e7arizm\u0259, k\u00f6l\u0259liy\u0259 qar\u015f\u0131 bar\u0131\u015fmaz m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131r v\u0259 rejimin h\u0259r hans\u0131 bir sah\u0259d\u0259 yeritdiyi haqs\u0131zl\u0131qlara, kort\u0259bii h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259r\u0259 \u00f6z m\u0259nfi m\u00fcnasib\u0259tini bildirir.<\/p>\n<p>Z\u0259rdabinin ictimai-siyasi f\u0259aliyy\u0259tind\u0259n raz\u0131 qalmayan Bak\u0131 Qubernatoru onu m\u00fct\u0259madi izl\u0259y\u0259r\u0259k \u201csiyasi c\u0259h\u0259td\u0259n t\u0259hl\u00fck\u0259li v\u0259 etibars\u0131z\u201d hesab etmi\u015f v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259, <strong><em>1877-ci ilin sentyabr ay\u0131nda \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zeti \u00e7ar h\u00f6kum\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n ba\u011flan\u0131r, 1878-ci ild\u0259 is\u0259 o, gimnaziyadan m\u00fc\u0259llimlikd\u0259n azad edilir. <\/em><\/strong>\u00c7ar h\u00f6kum\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn \u201ct\u0259hl\u00fck\u0259li\u201d hesab edil\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259yin Bak\u0131da qalmas\u0131 laz\u0131m bilinmir. Yekaterinodar (Krasnodar) \u015f\u0259h\u0259r gimnaziyas\u0131na m\u00fc\u0259llim g\u00f6nd\u0259rm\u0259k ad\u0131 il\u0259 Bak\u0131 gimnaziyas\u0131ndan uzaqla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y hara gedirdis\u0259, kim\u0259 m\u00fcraci\u0259t edirdis\u0259 ona i\u015f ver\u0259n yox idi. Bu zaman onun h\u0259yat\u0131nda faci\u0259 ba\u015f verir. <strong><em>\u00dc\u00e7 ya\u015fl\u0131 q\u0131z\u0131 Fatma v\u0259fat edir v\u0259 bunun dal\u0131s\u0131nca bir ya\u015f\u0131na \u00e7atmam\u0131\u015f \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc q\u0131z\u0131 da d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fir.<\/em><\/strong><\/p>\n<div>\n<p><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3552\" rel=\"attachment wp-att-3552\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft  wp-image-3552\" title=\"Z\u0259rdabinin ail\u0259si\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/5-223x350.jpg\" alt=\"\" width=\"152\" height=\"295\" \/><\/a>Bir m\u00fcdd\u0259t i\u015fsiz qalan, H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n t\u0259klifi il\u0259 raz\u0131la\u015fan <strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259y 1880-ci ild\u0259 ail\u0259si il\u0259 do\u011fma k\u0259ndi Z\u0259rdaba k\u00f6\u00e7d\u00fcy\u00fc vaxtda P\u0259ri art\u0131q 7 ya\u015f\u0131n\u0131n i\u00e7ind\u0259 idi.<\/em><\/strong><\/p>\n<\/div>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y bu zaman Az\u0259rbaycanda q\u0131z m\u0259kt\u0259bi a\u00e7\u0131lmas\u0131na nail olmad\u0131\u011f\u0131ndan q\u0131z\u0131 P\u0259ri xan\u0131m\u0131 Tiflis\u0259 apar\u0131r v\u0259 onu anas\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n vaxt\u0131 il\u0259 t\u0259hsil ald\u0131\u011f\u0131 rus q\u0131z gimnaziyas\u0131na qoyur. P\u0259ri xan\u0131m burada anas\u0131n\u0131n sabiq m\u00fc\u0259llim\u0259l\u0259rinin yan\u0131nda ya\u015fay\u0131r v\u0259 rus q\u0131z gimnaziyas\u0131nda t\u0259hsil al\u0131r.<\/p>\n<p><strong><em>Onu da qeyd ed\u0259k ki,<\/em><\/strong> <strong><em>Tiflisd\u0259 rus q\u0131z gimnaziyas\u0131nda ilk t\u0259hsil alan Az\u0259rbaycanl\u0131 qad\u0131n H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin b\u00f6y\u00fck q\u0131z\u0131, Az\u0259rbaycan\u0131n ilk Parlamentinin s\u0259dri \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovun h\u0259yat yolda\u015f\u0131 P\u0259ri xan\u0131m M\u0259likova (Top\u00e7uba\u015fova) olmu\u015fdur.<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Burada H\u0259s\u0259n b\u0259yin b\u00f6y\u00fck q\u0131z\u0131 P\u0259ri xan\u0131m M\u0259likova (Top\u00e7uba\u015fova) haqq\u0131nda bilgil\u0259rimiz\u0259 dair bir q\u0259d\u0259r m\u0259lumat verm\u0259k yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259rdi. 1873-c\u00fc ild\u0259 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 d\u00fcnyaya g\u0259l\u0259n, <strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi oca\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xan, Az\u0259rbaycan ziyal\u0131s\u0131 P\u0259ri xan\u0131m Top\u00e7uba\u015fova kim olmu\u015fdur?<\/em><\/strong><\/p>\n<p>\u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov kimi dahi bir \u015f\u0259xsiyy\u0259t, ictimai-siyasi xadimin \u00f6m\u00fcr-g\u00fcn yolda\u015f\u0131 olmaqla onunla h\u0259yat\u0131 boyu birlikd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyi, xo\u015fb\u0259xt g\u0259l\u0259c\u0259yi yolunda \u0259zabl\u0131 yollar ke\u00e7\u0259n P\u0259ri xan\u0131m\u0131n kim olmas\u0131 biz\u0259 \u00e7ox \u015feyl\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259r verir. O, Az\u0259rbaycan\u0131n dahi \u015f\u0259xsiyy\u0259ti, 1897-1917-ci ill\u0259rd\u0259 \u201dKaspi\u201d q\u0259zetinin redaktoru, Birinci D\u00f6vl\u0259t Dumas\u0131n\u0131n deputat\u0131 v\u0259 orada \u201cM\u00fcs\u0259lman qrupunun\u201d ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131, Rusiya m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n IV qurultay\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259si, \u201c\u0130ttifaqi m\u00fcslimin\u201d partiyas\u0131n\u0131n yarad\u0131c\u0131lar\u0131ndan v\u0259 MK-n\u0131n daimi b\u00fcrosunun \u00fczv\u00fc, 1917-1920-ci ill\u0259rd\u0259 Bak\u0131 M\u00fcs\u0259lman \u015euras\u0131 M\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sinin s\u0259dri, Az\u0259rbaycan\u0131n ilk parlamentinin s\u0259dri i\u015fl\u0259mi\u015f, Paris s\u00fclh konfrans\u0131nda m\u00fcsavat n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovun (1862-1934) h\u0259yat yolda\u015f\u0131 olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>P\u0259ri xan\u0131m m\u00fc\u0259llim\u0259 idi. O, 1893-c\u00fc il 31 dekabrda \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovla ail\u0259 h\u0259yat\u0131 qurmu\u015fdur. Ki\u00e7ik ya\u015flar\u0131nda valideynl\u0259rinin h\u0259r ikisini itir\u0259n, n\u0259n\u0259sinin himay\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fcy\u0259n \u018f. Top\u00e7uba\u015fov H\u0259s\u0259n b\u0259yin simas\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u0259 ikinci ata, H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n simas\u0131nda ikinci ana tapm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><strong><em>\u00a0P\u0259ri xan\u0131m\u0131n v\u0259 \u018flim\u0259rdan b\u0259yin Tiflis h\u0259yat\u0131, oradan H\u0259nif\u0259 xan\u0131ma yazd\u0131qlar\u0131 m\u0259ktublar maraql\u0131 bir vaxta t\u0259sad\u00fcf edir.<\/em><\/strong> 14 ild\u0259n\u00a0 art\u0131q bir m\u00fcdd\u0259t idi ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y\u00a0 Z\u0259rdabi v\u0259fal\u0131\u00a0 h\u0259yat yolda\u015f\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131mla\u00a0 birlikd\u0259\u00a0 do\u011fma k\u0259ndi\u00a0 Z\u0259rdabda ya\u015fay\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Salman M\u00fcmtaz ad\u0131na D\u00f6vl\u0259t \u018fd\u0259biyyat v\u0259 \u0130nc\u0259s\u0259n\u0259t Arxivind\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi irsi il\u0259 ba\u011fl\u0131 ara\u015fd\u0131rmalar aparark\u0259n bu dahi \u015f\u0259xsiyy\u0259tin b\u00f6y\u00fck q\u0131z\u0131 P\u0259ri xan\u0131m Top\u00e7uba\u015fovan\u0131n anas\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m Abayevaya v\u0259 eyni zamanda onlar\u0131n k\u00fcr\u0259k\u0259ni \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovun \u00a0H\u0259nif\u0259 xan\u0131ma yazd\u0131qlar\u0131 m\u0259ktublar\u0131n \u0259lyazmas\u0131 diqq\u0259timi c\u0259lb etdi (F. \u2116 633, s. 1, i\u015f 38).<\/p>\n<p><em>Rus dilind\u0259 yaz\u0131lan h\u0259min m\u0259ktublar\u0131n Az\u0259rbaycan dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 etdiyim m\u0259tni il\u0259 oxucular\u0131m\u0131z\u0131 tan\u0131\u015f etm\u0259kl\u0259, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi ail\u0259sind\u0259 t\u0259lim-t\u0259rbiy\u0259, t\u0259hsil, ataya-anaya d\u0259rin h\u00f6rm\u0259t, sevgi, \u00fclvi m\u0259h\u0259bb\u0259t hisl\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 faktlar\u0131 bir n\u00fcmun\u0259 olaraq oxucular\u0131n, g\u0259ncl\u0259rimizin diqq\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259rdim. \u00a0<\/em><\/p>\n<p>Atas\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259yin, anas\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n himay\u0259sind\u0259n, n\u0259vazi\u015find\u0259n k\u0259narda, q\u00fcrb\u0259td\u0259 ya\u015fayan, h\u0259r vaxt\u00a0 onlar\u0131n isti\u00a0 n\u0259f\u0259sini, maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi ehtiyac\u0131n\u0131\u00a0 hiss ed\u0259n P\u0259ri xan\u0131m\u0131n anas\u0131na \u00fcnvanlad\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubla tan\u0131\u015f olduqda, zaman\u0131n, tarixin h\u00f6km s\u00fcrd\u00fcy\u00fc\u00a0 ke\u015fm\u0259ke\u015fli \u015f\u0259raitd\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq Tiflis rus q\u0131z gimnaziyas\u0131n\u0131n son kursunda t\u0259hsilini davam etdir\u0259n Az\u0259rbaycan ziyal\u0131s\u0131n\u0131n xo\u015fb\u0259xt h\u0259yat, azadl\u0131q, m\u0259h\u0259bb\u0259t u\u011frunda, sevgi yolunda m\u00fcbariz\u0259sind\u0259 Koro\u011flunun Nigar\u0131n\u0131, N\u0259binin H\u0259c\u0259rini, M\u0259cnunun Leylisini g\u00f6rd\u00fcy\u00fcm\u00fcz kimi, g\u00f6z\u00fcm\u00fcz \u00f6n\u00fcnd\u0259 \u018flim\u0259rdan b\u0259yin P\u0259risinin obraz\u0131 canlan\u0131r.<\/p>\n<p><span style=\"color: #3366ff;\"><strong><em>P\u0259ri xan\u0131m\u0131n anas\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131ma m\u0259ktubu<\/em><\/strong><strong><em>:<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<p><em>\u201cM\u0259nim \u00fcnvan\u0131m: K\u00f6hn\u0259 Tamojnaya k\u00fc\u00e7\u0259si, Vlasovun evi, P\u0259ri xan\u0131m Top\u00e7uba\u015fova.<\/em><\/p>\n<p><em>\u018fziz \u0259rimi Siz\u0259 m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olaraq qonaq g\u00f6nd\u0259rir\u0259m. Baxarsan ki, o Sizd\u0259 hans\u0131\u00a0 t\u0259\u0259ss\u00fcratlar yaradacaq. Bil ki, onun n\u0259 atas\u0131, n\u0259 d\u0259 anas\u0131 yoxdur v\u0259 \u00fcmid edir ki, Siz onlar\u0131 \u0259v\u0259z ed\u0259rsiniz.<\/em><\/p>\n<p><em>\u018fziz sevimli ana!<\/em><\/p>\n<p><em>M\u0259n s\u0259nin qar\u015f\u0131nda \u00e7ox g\u00fcnahkar oldu\u011fum \u00fc\u00e7\u00fcn indiy\u0259 q\u0259d\u0259r s\u0259n\u0259 m\u0259ktub yazmam\u0131\u015fam.<\/em><\/p>\n<p><em>\u00d6z g\u00fcnah\u0131m\u0131 b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 d\u0259rk edir\u0259m v\u0259 s\u0259nin m\u00fchakim\u0259n\u0259 burax\u0131ram. D\u00fcn\u0259n 31 dekabrda k\u0259bin akt\u0131 ba\u011fland\u0131 v\u0259 ax\u015fam m\u0259n M\u0259rdan b\u0259ygil\u0259 k\u00f6\u00e7d\u00fcm. H\u0259r \u015fey yax\u015f\u0131 v\u0259 \u015f\u0259n oldu, yaln\u0131z s\u0259n \u00e7at\u0131\u015fm\u0131rd\u0131n. M\u0259n y\u0259qin bilir\u0259m, \u0259ziz ana, \u0259g\u0259r s\u0259n burada olsayd\u0131n, ham\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 \u015f\u0259nl\u0259n\u0259rdin v\u0259 m\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259 xo\u015fb\u0259xt olard\u0131n. H\u0259, h\u0259qiq\u0259t\u0259n dem\u0259k olar ki, burada tale b\u00f6y\u00fck rol oynad\u0131. Onda fikirl\u0259\u015firdim ki, tezlikl\u0259 kursu bitirdikd\u0259n sonra bir yax\u015f\u0131 adam tap\u0131lacaq, h\u0259m m\u0259ni sevsin, h\u0259m d\u0259 m\u0259n \u00f6z\u00fcm sevim. Bel\u0259 ki, onun m\u0259ni d\u0259lic\u0259sin\u0259 sevdiyin\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 yoxdur v\u0259 bunu onu \u015f\u0259xs\u0259n\u00a0 g\u00f6r\u0259n xalam t\u0259sdiq ed\u0259 bil\u0259r.<\/em><\/p>\n<p><em>K\u0259bin akt\u0131n ba\u011flanmas\u0131na q\u0259d\u0259r x\u0131rda bir anla\u015f\u0131lmazl\u0131q oldu, m\u0259n ax\u0131r\u0131nc\u0131 g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r yem\u0259k yem\u0259dim. Atam is\u0259, m\u0259lum oldu ki, 10 min pul t\u0259l\u0259b edib, M\u0259rdan is\u0259 bu pulu na\u011fd ver\u0259 bilm\u0259yib. Bel\u0259 b\u00f6y\u00fck m\u0259bl\u0259\u011fi m\u0259n h\u0259r d\u0259qiq\u0259 t\u0259l\u0259b ed\u0259 bil\u0259rdim, onda is\u0259 bu pul olmazd\u0131. M\u0259n\u0259 is\u0259 k\u0259bin \u00fc\u00e7\u00fcn hans\u0131 m\u0259bl\u0259\u011fin \u00f6d\u0259nilm\u0259sinin q\u0259tiyy\u0259n f\u0259rqi yox idi. M\u0259n ona dedim ki, n\u0259 q\u0259d\u0259r bacar\u0131r \u00f6d\u0259sin. Ata \u00f6z\u00fc d\u0259 m\u0259niml\u0259 raz\u0131la\u015fd\u0131 ki, bel\u0259 \u015feyd\u0259n \u00f6tr\u00fc biz toyu poza bilm\u0259rik.<\/em><\/p>\n<p><em>M\u0259nim \u0259zizim, m\u0259n\u0259 \u00e7ox k\u0259d\u0259rli v\u0259 a\u011f\u0131r g\u0259lir ki, s\u0259n yox idin, amma ola bil\u0259rdin, biz ona g\u00f6r\u0259 t\u0259l\u0259sdik ki, k\u0259bin ba\u011fland\u0131qdan sonra ayr\u0131-ayr\u0131 ya\u015famaq\u00a0 a\u011f\u0131ls\u0131zl\u0131q olard\u0131, s\u0259n is\u0259 bel\u0259 tez g\u0259l\u0259 bilm\u0259zdin. Amma, inan\u0131ram ki, \u0259zizim, s\u0259n imkan d\u00fc\u015f\u0259n kimi y\u0131\u011f\u0131\u015f\u0131b g\u0259l\u0259c\u0259ks\u0259n, ona g\u00f6r\u0259 ki,\u00a0 M\u0259rdan\u0131n yerqurulu\u015fu (yer\u00f6l\u00e7m\u0259) m\u0259kt\u0259bind\u0259 d\u0259rsl\u0259ri var v\u0259 m\u0259zuniyy\u0259t g\u00f6t\u00fcrm\u0259k asan deyil. Bel\u0259 ki, biz \u00f6z\u00fcm\u00fcz bayrama (maslennitsa) q\u0259d\u0259r ancaq g\u0259l\u0259 bil\u0259rik. H\u0259, \u0259zizim g\u00f6zl\u0259mirdim ki, s\u0259nd\u0259n bel\u0259 tez ayr\u0131lma\u011fa m\u0259cbur qalaca\u011fam, raz\u0131la\u015f ki, g\u00f6r\u00fcn\u00fcr tale bel\u0259 imi\u015f. F\u0259rqi yoxdur, tez ya gec m\u0259n \u0259r\u0259 ged\u0259c\u0259kdim, m\u0259n\u0259 sevdiyim adama \u0259r\u0259 getm\u0259k ba\u015fqas\u0131na \u0259r\u0259 getm\u0259kd\u0259n daha yax\u015f\u0131d\u0131r. M\u0259rdan xahi\u015f edir ki, s\u0259ni m\u00f6hk\u0259m \u00f6p\u00fcm v\u0259 deyim ki, s\u0259nin arzun yerin\u0259 yetdi v\u0259 o s\u0259nin sevimli q\u0131z\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcn yax\u015f\u0131 \u0259r olacaq. Burada m\u0259n\u0259 onun (M\u0259rdan b\u0259yin) tan\u0131\u015flar\u0131n\u0131n t\u0259n\u0259sind\u0259n qurtaran m\u0259l\u0259k kimi bax\u0131rlar. Bel\u0259 ki, onlar\u0131n maddi v\u0259ziyy\u0259tl\u0259ri siz\u0259 m\u0259lumdur v\u0259 m\u0259lumdur ki, o 10 min \u00f6d\u0259m\u0259k iqtidar\u0131nda deyil, m\u0259n is\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r pul \u00f6d\u0259y\u0259c\u0259yini onun \u00f6z ixtiyar\u0131na buraxd\u0131m. Xahi\u015f edir\u0259m, \u0259zizim, cecim v\u0259 xal\u00e7alar\u0131m\u0131 g\u00f6nd\u0259r\u0259nd\u0259 m\u0259nim albom, portfelimi, \u015f\u0259kil qrupumu v\u0259 \u00f6z \u015f\u0259xsi evim olaca\u011f\u0131 zaman m\u0259n\u0259 ba\u011f\u0131\u015flayaca\u011f\u0131na s\u00f6z verdiyin m\u00fcr\u0259kk\u0259bqab\u0131n\u0131 da g\u00f6nd\u0259r.<\/em><\/p>\n<p><em>Ba\u011f\u0131\u015fla, \u0259zizim, biz h\u0259r \u015feyi s\u0259nsiz h\u0259ll etdik, amma m\u0259n y\u0259qin bilirdim ki, s\u0259n biz\u0259 qar\u015f\u0131 olmazsan. \u0130ndi is\u0259 xahi\u015f edir\u0259m ki, sakit ol v\u0259 \u00f6z q\u0131z\u0131n\u0131n xo\u015fb\u0259xtliyin\u0259 sevin. Bil ki, m\u0259n n\u0259 q\u0259d\u0259r xo\u015fb\u0259xt olsam da, s\u0259ni he\u00e7 vaxt unutmaram v\u0259 \u00f6z \u0259ziz v\u0259 yax\u015f\u0131 anam\u0131 h\u0259mi\u015f\u0259 sev\u0259c\u0259y\u0259m. \u00dcmidvaram ki, s\u0259n M\u0259rdan\u0131 da bel\u0259 sev\u0259c\u0259ks\u0259n, ona g\u00f6r\u0259 ki, o buna layiqdir.<\/em><\/p>\n<p><strong><em>B\u0259rk-b\u0259rk \u00f6p\u00fcr\u0259m s\u0259ni, Q\u0259ri\u015fi v\u0259 S\u0259fi\u015fi. Ba\u015f \u0259yir\u0259m, yaz. S\u0259ni daima sev\u0259n q\u0131z\u0131n\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><span style=\"color: #3366ff;\"><strong><em>\u00a0\u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovun H\u0259nif\u0259 xan\u0131ma m\u0259ktubu:<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<p><strong>\u00a0<em>\u201c<\/em><\/strong><em>\u00c7ox h\u00f6rm\u0259tli v\u0259 \u0259ziz ana!<\/em><\/p>\n<p><em>\u201cAna\u201d k\u0259lm\u0259si m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn o q\u0259d\u0259r \u0259ziz s\u0259sl\u0259nir v\u0259 h\u0259yat\u0131mda ilk d\u0259f\u0259 el\u0259 b\u00f6y\u00fck z\u00f6vql\u0259 \u00e7ox d\u0259rin m\u0259nas\u0131 olan v\u0259 bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn izah edilm\u0259z\u00a0 qalan bu s\u00f6zl\u0259 Siz\u0259 m\u00fcraci\u0259t edir\u0259m!<\/em><\/p>\n<p><em>\u0130ndi ilk d\u0259f\u0259 m\u0259n bu s\u00f6z\u00fc \u015f\u00fcurlu sur\u0259td\u0259 v\u0259 b\u00f6y\u00fck \u00fcmidl\u0259 ifad\u0259 edir\u0259m ki, m\u0259n Sizin ana \u00fcr\u0259yinizd\u0259 h\u00fcznl\u00fc bir s\u0259da tapaca\u011fam, hans\u0131 ki, bu g\u00fcnd\u0259n etibar\u0259n (\u00f6z\u00fcm\u0259 inam tapmaq \u00fcmidi il\u0259) m\u0259nim \u00e7ox sevimli P\u0259rim il\u0259 birlikd\u0259 Sizin \u00f6vladlar\u0131n\u0131z aras\u0131nda m\u0259n\u0259 d\u0259 laz\u0131mi yer ayr\u0131la bil\u0259r.<\/em><\/p>\n<p><em>M\u0259n bel\u0259 c\u0259sar\u0259t v\u0259 q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 dan\u0131\u015f\u0131ram, halbuki Sizd\u0259 olan n\u0259vazi\u015fi h\u0259l\u0259 g\u00f6rm\u0259mi\u015f\u0259m, Sizi g\u00f6r\u00fcb, Sizi \u00f6pm\u0259mi\u015f\u0259m, amma bilir\u0259m Sizin m\u00fcnasib\u0259tinizi\u00a0 qazanacaq v\u0259 ya Sizin \u0259sas \u015f\u0259rt v\u0259 t\u0259l\u0259bl\u0259rinizi qane ed\u0259c\u0259y\u0259m, dediyiniz kimi, kim Sizin k\u00fcr\u0259k\u0259niniz olmaq xo\u015fb\u0259xtliyini qazanmaq ist\u0259yirs\u0259, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 Sizin q\u0131z\u0131n\u0131z\u0131 sevm\u0259lidir.\u00a0\u00a0 <\/em><\/p>\n<p><em>B\u0259li, \u0259ziz ana, m\u0259n Sizin t\u0259l\u0259bl\u0259riniz\u0259 cavab verir\u0259m, ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259 m\u0259n m\u0259nim \u0259v\u0259zsiz P\u0259rimi sevir\u0259m, onu \u015f\u0259r\u0259fli v\u0259 n\u0259cab\u0259tli bir m\u0259h\u0259bb\u0259tl\u0259 sevir\u0259m, h\u0259yat yolda\u015f\u0131m kimi, \u00f6z\u00fcm\u0259 b\u0259rab\u0259r bir yolda\u015f kimi sevir\u0259m.<\/em><\/p>\n<p><em>Hans\u0131 ki, bundan\u00a0 sonra m\u0259nim sevincimi v\u0259 k\u0259d\u0259rimi b\u00f6lm\u0259k taleyi d\u00fc\u015f\u00fcr, bel\u0259 ki, m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn huri m\u0259l\u0259k rolu oynay\u0131r ki, bu g\u00fcnd\u0259n o, m\u0259nim ideyalar\u0131m\u0131n qay\u0259sini, z\u0259hm\u0259t v\u0259 m\u0259qs\u0259dini t\u0259\u015fkil ed\u0259r\u0259k m\u0259nim h\u0259yat\u0131m\u0131 b\u0259z\u0259y\u0259c\u0259k, bizim m\u00fcq\u0259dd\u0259s amallar\u0131m\u0131z\u0131n birg\u0259 h\u0259lli yolunda ona daha \u00e7ox enerji v\u0259 g\u00fcc ver\u0259c\u0259k, h\u0259m d\u0259 c\u0259hal\u0259t qaranl\u0131\u011f\u0131nda \u00e7apalayan b\u0259db\u0259xt m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131m\u0131z\u0131n maarifl\u0259ndirilm\u0259si kimi \u015f\u0259r\u0259fli bir i\u015fin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn xeyir ver\u0259c\u0259k.<\/em><\/p>\n<p><em>Bir s\u00f6zl\u0259, m\u0259n Sizin q\u0131z\u0131n\u0131z\u0131 sevir\u0259m, bir h\u0259yat yolda\u015f\u0131 kimi is\u0259 \u015f\u0259r\u0259fl\u0259, h\u0259qiq\u0259t\u0259n h\u0259rar\u0259tl\u0259 inan\u0131ram ki, m\u0259nim ona olan\u00a0 m\u00fcnasib\u0259timi bu g\u00fcnd\u0259n he\u00e7 n\u0259 d\u0259yi\u015f\u0259 bilm\u0259z, \u0259ksin\u0259, ail\u0259 h\u0259yat\u0131m\u0131z\u0131n h\u0259r g\u00fcn\u00fc m\u0259n\u0259 m\u0259nim \u0259ziz P\u0259rim\u0259 qar\u015f\u0131 olan\u00a0 m\u0259h\u0259bb\u0259timi art\u0131r\u0131r. Bel\u0259 ki, m\u0259nim b\u00f6y\u00fck xo\u015fb\u0259xtliyim namin\u0259 o da m\u0259n\u0259 eyni qaydada m\u0259rh\u0259m\u0259t g\u00f6st\u0259rir.<\/em><\/p>\n<p><em>Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, \u0259g\u0259r m\u0259nim P\u0259riy\u0259 qar\u015f\u0131 m\u0259h\u0259bb\u0259timin m\u00fcq\u0259dd\u0259sliyin\u0259 v\u0259 s\u0259mimiliyin\u0259 dair s\u00f6zl\u0259rim Sizin \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0259na\u0259tb\u0259x\u015f deyils\u0259 onda bundan sonra\u00a0 m\u0259n\u0259 g\u00f6zl\u0259m\u0259k qal\u0131r, o vaxta kimi ki, P\u0259rim \u00f6z d\u0259lil v\u0259 s\u00fcbutlar\u0131 il\u0259 Sizi \u015f\u0259xs\u0259n inand\u0131rs\u0131n, hans\u0131 ki, Sizd\u0259n he\u00e7 n\u0259 gizl\u0259d\u0259 bilm\u0259z v\u0259 \u015f\u0259had\u0259tnam\u0259 Sizin \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0 m\u0259nim s\u00f6zl\u0259rimin h\u0259qiqiliyin\u0259 inanana q\u0259d\u0259r t\u0259s\u0259lli olar ki, bu haqda m\u0259n Siz\u0259 yaz\u0131ram.<\/em><\/p>\n<p><em>P\u0259rini m\u0259n o q\u0259d\u0259r sevir\u0259m ki, \u0259lb\u0259tt\u0259 ona yax\u0131n olan \u015f\u0259xsl\u0259ri o q\u0259d\u0259r sevm\u0259y\u0259 bilm\u0259r\u0259m, hans\u0131 ki, bu g\u00fcnd\u0259n m\u0259nim \u00fcr\u0259yim\u0259 yax\u0131n olurlar. D\u00fczd\u00fcr, h\u0259l\u0259lik m\u0259n yaln\u0131z \u00e7ox h\u00f6rm\u0259tli atan\u0131 v\u0259 sevimli Midh\u0259d qarda\u015f\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015f\u0259m, lakin m\u0259n t\u0259kc\u0259 onlar\u0131 sevm\u0259dim, qiyabi sur\u0259td\u0259 d\u0259 olsa m\u0259nim \u0259ziz anam\u0131 v\u0259 balaca bac\u0131 v\u0259\u00a0 qarda\u015f\u0131m\u0131 sevdim v\u0259 \u00fcmidvaram ki, bunu \u00f6z keyfiyy\u0259tl\u0259riml\u0259 onlarda \u00f6z\u00fcm\u0259 qar\u015f\u0131 h\u00f6rm\u0259t hissi qazana bilm\u0259s\u0259m d\u0259, yen\u0259 d\u0259 P\u0259riy\u0259 olan m\u0259h\u0259bb\u0259timl\u0259 onlar\u0131n h\u00f6rm\u0259tini qazanaca\u011fam.<\/em><\/p>\n<p><em>Yaln\u0131z m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn yegan\u0259 \u201cson \u00fcmid\u201d yeri olmas\u0131na \u0259saslanaraq v\u0259 b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259\u00a0 b\u0259ra\u0259t qazanaraq, \u00fcmidvar oldu\u011fumu bildirir\u0259m ki, Siz m\u0259ni ba\u011f\u0131\u015flayacaqs\u0131n\u0131z, \u0259g\u0259r m\u0259n bu d\u0259f\u0259\u00a0 birc\u0259 ona g\u00f6r\u0259 susuram ki, n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259n indiy\u0259 q\u0259d\u0259r Siz\u0259 yazmam\u0131\u015fam, ikincisi ona g\u00f6r\u0259 ki, n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0 bizim toyumuz ba\u015fqa c\u00fcr yox m\u0259hz bel\u0259 quruldu: bu izahata v\u0259 suallara cavablar\u0131 Sizinl\u0259\u00a0 \u015f\u0259xs\u0259n g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r saxlama\u011f\u0131 laz\u0131m bildim, hans\u0131 ki, P\u0259ri il\u0259 m\u0259n birlikd\u0259 h\u0259sr\u0259tl\u0259 v\u0259 s\u0259birsizlikl\u0259 ba\u015fqa daha m\u00fcnasib vaxtda qohum kimi \u00fcr\u0259kd\u0259n dan\u0131\u015fa bil\u0259rik. H\u0259l\u0259lik is\u0259, Siz\u0259 P\u0259rinin v\u0259 Midh\u0259din sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 x\u0259b\u0259r verir\u0259m, Sizin qar\u015f\u0131n\u0131zda ba\u015f \u0259yir\u0259m, Sizi v\u0259 u\u015faqlar\u0131 qiyabi \u00f6p\u00fcr\u0259m, Siz\u0259 \u00fcr\u0259kd\u0259n h\u00f6rm\u0259t ed\u0259n v\u0259 sev\u0259n <\/em><strong><em>Sizin k\u00fcr\u0259k\u0259niniz, \u018flim\u0259rdan Top\u00e7uba\u015fov, 29 yanvar 1894-c\u00fc il Tiflis \u015f.\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259yin h\u0259yat\u0131nda ba\u015f ver\u0259n ac\u0131nacaql\u0131, ke\u015fm\u0259ke\u015fli v\u0259ziyy\u0259t\u0259 baxmayaraq o, mill\u0259tinin bir \u00e7ox n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin, \u00f6vladlar\u0131n\u0131n \u0259sl Az\u0259rbaycan ziyal\u0131s\u0131, t\u0259hsilli, t\u0259lim-t\u0259rbiy\u0259li, xeyirxah bir \u015f\u0259xsiyy\u0259t kimi yeti\u015fm\u0259sin\u0259, xo\u015fb\u0259xt ail\u0259 h\u0259yat\u0131\u00a0 qurmalar\u0131na nail olmu\u015fdur.<\/p>\n<p><strong><em>P\u0259ri xan\u0131m\u0131n anas\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 bu m\u0259ktubdan ayd\u0131n olur ki, 1893-c\u00fc ilin 31 dekabr\u0131nda toy m\u0259rasimi ke\u00e7irilir, h\u0259min g\u00fcn\u00fc k\u0259bin akt\u0131 ba\u011flan\u0131r v\u0259 o, ax\u015fam g\u0259lin k\u00f6\u00e7\u00fcr.<\/em><\/strong> P\u0259ri xan\u0131m m\u0259ktubunda bel\u0259 bir maraql\u0131 fakt\u0131 qeyd edir ki, x\u0131rda anla\u015f\u0131lmazl\u0131q ucbat\u0131ndan ax\u0131r\u0131nc\u0131 g\u00fcn\u0259 kimi yem\u0259k yem\u0259dim. S\u0259b\u0259b is\u0259 bu olmu\u015fdur ki, ad\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 onun atas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n \u018flim\u0259rdan b\u0259yd\u0259n 10 min k\u0259bin haqq\u0131-ba\u015fl\u0131q t\u0259l\u0259b olunub. \u018flim\u0259rdan b\u0259y is\u0259 bu pulu na\u011fd verm\u0259k imkan\u0131nda\u00a0 olmam\u0131\u015fd\u0131r. P\u0259ri xan\u0131m \u018flim\u0259rdan b\u0259yin n\u0259 q\u0259d\u0259r k\u0259bin haqq\u0131 verm\u0259y\u0259 imkan\u0131 varsa o q\u0259d\u0259r \u00f6d\u0259m\u0259yi laz\u0131m bilir. H\u0259s\u0259n b\u0259y d\u0259 q\u0131z\u0131n\u0131n t\u0259klifi il\u0259 raz\u0131la\u015faraq bel\u0259 \u015feyd\u0259n\u00a0 \u00f6tr\u00fc toyu poza bilm\u0259rik deyir.<\/p>\n<p>M\u0259ktubdan m\u0259lum oldu\u011fu kimi, P\u0259ri xan\u0131mla \u018flim\u0259rdan b\u0259yin Tiflisd\u0259 ail\u0259 h\u0259yat\u0131 qurmas\u0131 zaman\u0131 onun atas\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259y, b\u00f6y\u00fck qarda\u015f\u0131 Midh\u0259d b\u0259y\u00a0 v\u0259 xalas\u0131 (bibisi) onun yan\u0131nda olmu\u015flar <strong><em>(S\u00f6hb\u0259tin xaladan, yaxud bibid\u0259n getdiyi qaranl\u0131q qal\u0131r-m\u00fc\u0259llif).<\/em><\/strong> Onlar\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 k\u0259bin akt\u0131 ba\u011flan\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r, lakin bu zaman P\u0259rinin sevimli anas\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n burada olmamas\u0131 ona \u00e7ox pis t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. P\u0259ri xan\u0131m\u0131n m\u0259ktubda anas\u0131n\u0131n toy m\u0259rasimin\u0259 tez bir vaxtda g\u0259lm\u0259sinin m\u00fcmk\u00fcns\u00fczl\u00fcy\u00fcn\u00fc bildirir v\u0259 k\u0259bin k\u0259sildikd\u0259n sonra, anas\u0131n\u0131n yolunu g\u00f6zl\u0259m\u0259k v\u0259 o g\u0259l\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r ayr\u0131 ya\u015famaq a\u011f\u0131ls\u0131zl\u0131q olard\u0131 dey\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Apard\u0131\u011f\u0131m ara\u015fd\u0131rmalar dem\u0259y\u0259 imkan verir ki, do\u011frudan da bel\u0259dir. \u00c7\u00fcnki o zaman H\u0259s\u0259n b\u0259yin ail\u0259si Z\u0259rdabda ya\u015fay\u0131rd\u0131. H\u0259s\u0259n b\u0259y v\u0259 b\u00f6y\u00fck o\u011flu Midh\u0259t b\u0259y Tiflisd\u0259 olduqlar\u0131 zaman H\u0259nif\u0259 xan\u0131m \u00fc\u00e7\u00fcn azya\u015fl\u0131 u\u015faqlar\u0131 Q\u0259rib Soltan xan\u0131mla v\u0259 S\u0259ff\u0259t b\u0259yl\u0259 birlikd\u0259 ucqar Z\u0259rdab\u00a0 k\u0259ndind\u0259n Tiflis\u0259 g\u0259lm\u0259k \u00e7\u0259tin olard\u0131 v\u0259 eyni zamanda o zaman ev, m\u0259nzil, m\u0259i\u015f\u0259t, t\u0259s\u0259rr\u00fcfat i\u015fl\u0259rinin\u00a0 bir an bel\u0259 yiy\u0259siz-ba\u015fs\u0131z qalmas\u0131 m\u00fc\u015fk\u00fcl m\u0259s\u0259l\u0259 idi.<\/p>\n<p>P\u0259ri xan\u0131m anas\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubunda \u018flim\u0259rdan b\u0259yin onu d\u0259lic\u0259sin\u0259 sevdiyini\u00a0 v\u0259 xalas\u0131n\u0131n da\u00a0 bunu t\u0259sdiq etdiyini\u00a0 anas\u0131na \u00e7atd\u0131r\u0131r. <strong><em>\u018flim\u0259rdan b\u0259yi d\u0259rin m\u0259h\u0259bb\u0259tl\u0259 sev\u0259n P\u0259ri xan\u0131m m\u0259ktubunu sona yetirdikd\u0259n sonra m\u0259ktubun\u00a0 ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131na, birinci s\u0259hif\u0259y\u0259 qay\u0131daraq ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n sa\u011f k\u00fcnc\u00fcnd\u0259ki a\u011f yer\u0259 k\u00f6nd\u0259l\u0259n\u00a0 sur\u0259td\u0259 bu s\u00f6zl\u0259ri yaz\u0131r. \u201cBil ki, onun n\u0259 atas\u0131, n\u0259 d\u0259 anas\u0131 yoxdur v\u0259 o \u00fcmid edir ki, Siz onlar\u0131 \u0259v\u0259z ed\u0259rsiniz\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n<p>P\u0259ri xan\u0131m anas\u0131n\u0131n yolunu s\u0259birsizlikl\u0259 g\u00f6zl\u0259yir v\u0259 eyni zamanda tezlikl\u0259 \u018flim\u0259rdan b\u0259yl\u0259 birlikd\u0259 anas\u0131n\u0131n yan\u0131na yeti\u015f\u0259c\u0259yini bildirir. Amma obyektiv s\u0259b\u0259bd\u0259n tez bir zaman \u0259rzind\u0259 sevimli anas\u0131na qovu\u015fmas\u0131n\u0131n\u00a0 m\u00fcmk\u00fcns\u00fczl\u00fcy\u00fcn\u00fc b\u0259yan edir. Bunun is\u0259 M\u0259rdan b\u0259yin Tiflisd\u0259 yerqurulu\u015fu (yer\u00f6l\u00e7m\u0259)\u00a0 m\u0259kt\u0259bind\u0259 d\u0259rsl\u0259rinin olmas\u0131 v\u0259 m\u0259zuniyy\u0259t g\u00f6t\u00fcrm\u0259sinin \u00e7\u0259tinliyi il\u0259 ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131r. Yaln\u0131z Z\u0259rdaba ata oca\u011f\u0131na g\u0259li\u015fl\u0259rinin bayrama (<em><strong>maslennitsa<\/strong><\/em>) q\u0259d\u0259r m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu bildirir <strong><em>(maslennitsa &#8211; xristianlarda p\u0259hriz bayram\u0131 kimi qeyd olunur &#8211; E. H\u0259s\u0259nov).<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Burada bir m\u0259qama diqq\u0259t yetir\u0259k, 1889-cu ild\u0259 Peterburq Universitetinin h\u00fcquq fak\u00fclt\u0259sini bitirmi\u015f \u018flim\u0259rdan b\u0259yin Tiflis yerqurulu\u015fu m\u0259kt\u0259bind\u0259 (zemlemernoye u\u00e7ili\u015fe) d\u0259rs dem\u0259si t\u0259sad\u00fcf\u00fc deyildir. \u00c7\u00fcnki H\u0259s\u0259n b\u0259yin \u00f6z\u00fc h\u0259l\u0259 1865-ci ild\u0259 Moskva Universitetini bitirdikd\u0259n sonra Tiflisd\u0259 \u201cMejevaya palata\u201d (Torpaq s\u0259rh\u0259d h\u00fcdudlar\u0131n\u0131\u00a0 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n, torpaq b\u00f6lg\u00fcs\u00fc i\u015fi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan, yerqurulu\u015fu t\u0259dbirl\u0259ri sistemini h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n idar\u0259) adl\u0131 idar\u0259d\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, eyni zamanda \u201c8-ci mejavaya\u201d (m\u0259rz\u00e7\u0259km\u0259) komissiyas\u0131nda m\u0259hk\u0259m\u0259 \u00fczv\u00fc kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. H\u0259s\u0259n b\u0259y harada, hans\u0131 sah\u0259d\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259sin\u0259 baxmayaraq, torpaq i\u015f\u00e7isi kimi ona do\u011fma olan bu s\u0259n\u0259tin \u0259sl m\u00fct\u0259x\u0259ssisi olaraq ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr \u0259rzind\u0259 k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 i\u015fl\u0259rin\u0259, \u0259kin\u00e7ilik-bitki\u00e7ilik sah\u0259l\u0259rinin elmi \u0259saslarla inki\u015faf etdirilm\u0259sin\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f v\u0259 bir yer qurulu\u015f\u00e7usu kimi torpaq m\u00fclkiyy\u0259t\u00e7il\u0259ri, istifad\u0259\u00e7il\u0259ri aras\u0131nda torpaqlar\u0131n naturada (yerd\u0259) b\u00f6lg\u00fcs\u00fc i\u015fini aparm\u0131\u015f, s\u0259rh\u0259d h\u00fcdudlar\u0131n\u0131n b\u0259rpas\u0131 v\u0259 h\u00fcquqi bax\u0131mdan t\u0259nziml\u0259nm\u0259si yolunda b\u00f6y\u00fck xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir.<\/p>\n<p>He\u00e7 t\u0259sad\u00fcfi deyildir ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin torpaq-yerqurulu\u015fu (yer\u00f6l\u00e7m\u0259) s\u0259n\u0259tin\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 onun o\u011fullar\u0131 Almaniyada v\u0259 Fransada ali m\u00fch\u0259ndislik t\u0259hsili alan Midh\u0259d v\u0259\u00a0 S\u0259ff\u0259t b\u0259yd\u0259n yan ke\u00e7m\u0259diyi kimi k\u00fcr\u0259k\u0259ni \u018flim\u0259rdan b\u0259yd\u0259n d\u0259 yan ke\u00e7m\u0259mi\u015fdir. \u018flb\u0259tt\u0259, \u018flim\u0259rdan b\u0259yin d\u0259 Tiflisd\u0259 yer\u00f6l\u00e7m\u0259\u00a0 m\u0259kt\u0259bind\u0259\u00a0 bu sah\u0259 \u00fczr\u0259 d\u0259rs dem\u0259sin\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259yin t\u0259siri olmaya bilm\u0259zdi. \u018flim\u0259rdan b\u0259yin sonrak\u0131 h\u0259yat yolunun m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259 v\u0259 qazand\u0131\u011f\u0131 u\u011furlarda da H\u0259s\u0259n b\u0259yin b\u00f6y\u00fck rolu olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>M\u0259ktubdan m\u0259lum olur ki, \u0259r\u0259 ged\u0259n P\u0259ri xan\u0131m ev \u00fcnvanlar\u0131n\u0131 \u201cK\u00f6hn\u0259 Tamojnaya k\u00fc\u00e7\u0259si, Vlasovun evi, P\u0259ri xan\u0131m Top\u00e7uba\u015fova\u201d kimi g\u00f6st\u0259rir v\u0259 anas\u0131ndan xahi\u015f edir ki, onun ad\u0131na saxlad\u0131\u011f\u0131 cecim v\u0259 xal\u00e7alar\u0131n\u0131 g\u00f6nd\u0259r\u0259nd\u0259 ona m\u0259xsus olan albom, portfeli, \u015f\u0259kil qrupunu v\u0259 \u00f6z \u015f\u0259xsi evi olanda ona ba\u011f\u0131\u015flayaca\u011f\u0131na s\u00f6z verdiyi m\u00fcr\u0259kk\u0259bqab\u0131n\u0131 da g\u00f6nd\u0259rsin.<\/p>\n<p><em>Burada H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n q\u0131z\u0131 P\u0259ri xan\u0131ma ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ceciml\u0259 ba\u011fl\u0131 tarixi bir fakt\u0131\u00a0 qeyd etm\u0259k ist\u0259rdim.<\/em><\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrd\u0259 h\u0259yat yolda\u015f\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131mla ip\u0259kqurdu yeti\u015fdirmi\u015f v\u0259 ondan ip\u0259k istehsal etmi\u015fdir. He\u00e7 d\u0259 t\u0259sad\u00fcfi deyil ki, H\u0259s\u0259n b\u0259yin \u015f\u0259xsi t\u0259cr\u00fcb\u0259sin\u0259 \u0259saslanan v\u0259 toplad\u0131\u011f\u0131 \u00e7oxsah\u0259li s\u0259n\u0259t n\u00fcmun\u0259l\u0259ri aras\u0131ndak\u0131 ip\u0259k m\u0259mulat\u0131n\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131mla birlikd\u0259 1889-cu ild\u0259 Tiflisd\u0259 ke\u00e7iril\u0259n Qafqaz K\u0259nd T\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 v\u0259 S\u0259naye s\u0259rgisind\u0259 n\u00fcmayi\u015f etdirmi\u015fdir. Yerli \u00fcsullarla ip\u0259kqurdu yeti\u015fdirdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y s\u0259rginin g\u00fcm\u00fc\u015f medal\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. S\u0259rginin kataloqunda g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin ip\u0259k\u00e7iliy\u0259 dair d\u00fcz\u0259ltdiyi model herbaril\u0259r s\u0259rginin gir\u0259c\u0259yind\u0259 sa\u011f t\u0259r\u0259fd\u0259 yerl\u0259\u015fdirilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Eyni zamanda H\u0259s\u0259n b\u0259y s\u0259rgiy\u0259 qiym\u0259ti 29 manat 70 q\u0259pik v\u0259 34 manat\u00a0 olan iki \u0259d\u0259d ip\u0259k cecim t\u0259qdim etmi\u015fdir. Bel\u0259 m\u0259lum olur ki, Z\u0259rdabi \u0259slind\u0259 bu s\u0259rgid\u0259 pe\u015f\u0259kar s\u0259n\u0259tkar toxucu kimi i\u015ftirak etmi\u015fdir. H\u0259nif\u0259 xan\u0131m is\u0259 s\u0259rgiy\u0259\u00a0 bir ne\u00e7\u0259 ip\u0259k par\u00e7a v\u0259 b\u0259dii tikm\u0259 n\u00fcmun\u0259si vermi\u015fdir. Kataloqda bununla \u0259laq\u0259dar qeyd olunmu\u015fdur ki, G\u00f6y\u00e7ay mahal\u0131ndan Xan\u0131m M\u0259likova Z\u0259rdabi s\u0259rgiy\u0259 ip\u0259k par\u00e7a t\u0259qdim etmi\u015fdir. Bu t\u0259qdim olunan par\u00e7alar q\u0259dim n\u00fcmun\u0259l\u0259r \u0259sas\u0131nda toxunulmu\u015fdur. Bunlara baxanda toxucular\u0131n ustal\u0131\u011f\u0131na, s\u0259n\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131na heyran qalmaya bilm\u0259zs\u0259n.<\/p>\n<p><em>S\u00f6zs\u00fcz ki, H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n q\u0131z\u0131 P\u0259ri xan\u0131ma ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 cecim v\u0259 xal\u00e7alar h\u0259min qiym\u0259tli\u00a0 n\u00fcmun\u0259l\u0259rd\u0259n olmu\u015fdur.<\/em><\/p>\n<p>P\u0259ri xan\u0131m\u0131n anas\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 k\u00f6vr\u0259k hisl\u0259rl\u0259 dolu m\u0259ktubla b\u0259rab\u0259r \u018flim\u0259rdan b\u0259yin H\u0259nif\u0259 xan\u0131ma yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktub daha inc\u0259, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi \u015f\u0259xsiyy\u0259tin\u0259 v\u0259 \u00fcmumilikd\u0259 onun ail\u0259sin\u0259 d\u0259rin sevgi v\u0259 qay\u011f\u0131 ruhunda \u00e7ox b\u00f6y\u00fck alilik v\u0259 ziyal\u0131l\u0131qla yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>M\u0259ktubda h\u0259yat yolda\u015f\u0131\u00a0 P\u0259ri xan\u0131m\u0131 <em>\u201cson \u00fcmid\u201d yeri<\/em> adland\u0131rmas\u0131, ona qar\u015f\u0131\u00a0 m\u0259h\u0259bb\u0259tinin s\u0259mimiliyini qeyd etm\u0259si, H\u0259s\u0259n b\u0259yi \u00e7ox h\u00f6rm\u0259tli, n\u00fcfuzlu ata adland\u0131rmas\u0131, onun \u00fc\u00e7\u00fcn izah edilm\u0259z qalan \u201cAna\u201d k\u0259lm\u0259si il\u0259 H\u0259nif\u0259 xan\u0131ma m\u00fcraci\u0259t etm\u0259si v\u0259 sair ifad\u0259l\u0259r \u018flim\u0259rdan\u00a0 b\u0259yin \u00e7ox b\u00f6y\u00fck amal, ideya, m\u0259sl\u0259k, d\u0259rin insani keyfiyy\u0259tl\u0259rin sahibi oldu\u011fundan x\u0259b\u0259r verir. <strong><em>Onlar haqq\u0131nda\u00a0 yuxar\u0131dak\u0131 q\u0131sa bilgini ona g\u00f6r\u0259 verdim ki, \u018flim\u0259rdan b\u0259yin v\u0259 sevimli P\u0259risinin\u00a0 Az\u0259rbaycan\u0131m\u0131z\u0131n xo\u015f g\u0259l\u0259c\u0259yi v\u0259 azadl\u0131\u011f\u0131 namin\u0259 hans\u0131 yollardan ke\u00e7dikl\u0259ri oxuculara\u00a0 ayd\u0131n olsun.<\/em><\/strong><\/p>\n<p>P\u0259ri xan\u0131m Top\u00e7uba\u015fovan\u0131n 5 \u00f6vlad\u0131 olmu\u015fdur. Onlardan d\u00f6rd\u00fc-o\u011fullar\u0131 \u018fl\u0259kb\u0259r b\u0259y, \u018fnv\u0259r b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov, q\u0131zlar\u0131 Sara xan\u0131m Sultano\u011flu, Sev\u0259r xan\u0131m Top\u00e7uba\u015fova v\u0259 eyni zamanda analar\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 atalar\u0131 \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovun d\u0259fn m\u0259rasimind\u0259 i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r. <strong><em>P\u0259ri xan\u0131m Fransada m\u00fchacir\u0259td\u0259 olmu\u015f v\u0259 1947-ci ild\u0259 orada d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fmi\u015f, Paris yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda Sen-Klu m\u0259zarl\u0131\u011f\u0131nda, v\u0259fal\u0131 h\u0259yat yolda\u015f\u0131 \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovun yan\u0131nda d\u0259fn olunmu\u015fdur.<\/em><\/strong><\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259yl\u0259 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m Z\u0259rdabda ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u0259r\u0259f\u0259d\u0259 art\u0131q onlar\u0131n b\u00f6y\u00fck o\u011flu <strong><em>Midh\u0259d b\u0259y,<\/em><\/strong> ki\u00e7ik o\u011flu <strong><em>S\u0259ff\u0259t b\u0259y,<\/em><\/strong> ki\u00e7ik q\u0131z\u0131 <strong><em>Q\u0259rib Soltan xan\u0131m<\/em><\/strong> v\u0259 Z\u0259rdabinin qarda\u015f\u0131 o\u011flu <strong><em>R\u0259him b\u0259y M\u0259likov<\/em><\/strong> G\u00f6y\u00e7ay b\u00f6lg\u0259sinin Z\u0259rdab k\u0259ndind\u0259 d\u00fcnyaya g\u0259lmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Z\u0259rdabi\u015f\u00fcnaslara yax\u015f\u0131 m\u0259lumdur ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259r bir \u00f6vlad\u0131n\u0131n h\u0259yat\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 haqq\u0131nda indiy\u0259d\u0259k bir s\u0131ra t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 aliml\u0259r v\u0259 ziyal\u0131lar\u0131m\u0131z t\u0259r\u0259find\u0259n yaz\u0131lan kitablarda, m\u0259tbuat s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259, son vaxtlar is\u0259 internet sayt\u0131nda m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259lumatlar verilmi\u015fdir. <strong><em>Hesab edir\u0259m ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi kimi dahi bir \u015f\u0259xsiyy\u0259tin n\u0259inki \u00f6z\u00fcn\u00fcn, eyni zamanda onun v\u0259fal\u0131 h\u0259yat yolda\u015f\u0131 olmu\u015f H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n v\u0259 onlar\u0131n h\u0259r bir \u00f6vlad\u0131n\u0131n, yax\u0131n qohumlar\u0131n\u0131n, do\u011fmalar\u0131n\u0131n \u00a0xalq yolunda qurban getmi\u015f ke\u015fm\u0259ke\u015fli h\u0259yat yollar\u0131n\u0131n d\u0259rind\u0259n t\u0259dqiq olunmas\u0131na z\u0259ruri ehtiyac vard\u0131r. Bu h\u0259r bir Az\u0259rbaycan aliminin, ziyal\u0131s\u0131n\u0131n, m\u00fc\u0259lliminin m\u0259n\u0259vi borcudur.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3555\" rel=\"attachment wp-att-3555\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft  wp-image-3555\" title=\"Henife xanim ve ailesi\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/62-156x350.jpg\" alt=\"\" width=\"186\" height=\"398\" \/><\/a>Z\u0259rdab h\u0259yat\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y v\u0259fal\u0131 \u00f6m\u00fcr-g\u00fcn, ideya, m\u0259sl\u0259k yolda\u015f\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131mla xalq yolunda maarif\u00e7ilik, k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 sah\u0259sind\u0259 \u00e7oxsah\u0259li ciddi i\u015fl\u0259rl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olur, m\u0259tbuatdan k\u0259narda qalm\u0131r, m\u00fcnt\u0259z\u0259m olaraq t\u0259nqidi, m\u00fcxt\u0259lif m\u0259zmunlu m\u0259qal\u0259l\u0259r yazaraq onlar\u0131 Tiflisd\u0259 n\u0259\u015fr olunan \u201cKafqaz\u201d, \u201cTifliski listok\u201d, \u201cNovoye obozreniye\u201d, \u201cZiya\u201d v\u0259 Bak\u0131da \u00e7\u0131xan \u201dKaspi\u201d v\u0259 sair q\u0259zetl\u0259r\u0259 g\u00f6nd\u0259rir v\u0259 d\u0259rc etdirirdi.<\/p>\n<div>\n<p>Do\u011fma yurdu <strong><em>Z\u0259rdabda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 zaman <\/em><\/strong>H\u0259s\u0259n b\u0259yin \u0259n u\u011furlu i\u015fl\u0259rind\u0259n biri o idi ki, burada <strong><em>iki sinifli m\u0259kt\u0259b a\u00e7\u0131lmas\u0131na nail olmu\u015fdu.<\/em><\/strong> B\u00fct\u00fcn bu yolda birg\u0259 add\u0131mlayan H\u0259s\u0259n b\u0259yl\u0259 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m \u00f6vladlar\u0131n\u0131n da t\u0259lim-t\u0259rbiy\u0259si il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olur, onlarda xalqa m\u0259h\u0259bb\u0259t, \u0259m\u0259y\u0259, torpa\u011fa ba\u011fl\u0131l\u0131q hissi a\u015f\u0131lay\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n<\/div>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdab h\u0259yat\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, 1896-c\u0131 ild\u0259 G\u00f6y\u00e7ay b\u00f6lg\u0259sinin Z\u0259rdab k\u0259ndind\u0259 d\u00fcnyaya g\u0259lmi\u015f ki\u00e7ik q\u0131z\u0131 Q\u0259rib Soltan\u0131 6 ya\u015f\u0131 olanda Tiflis\u0259 apar\u0131r v\u0259 onu anas\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n sabiq m\u00fc\u0259llim\u0259sin\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131r. O, Tiflisd\u0259 q\u0131z gimnaziyas\u0131nda t\u0259hsil al\u0131r.<\/p>\n<p>K\u0259ndd\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrd\u0259 yoxsul k\u0259ndlil\u0259r, f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n ziyal\u0131 dostlar\u0131 tez-tez H\u0259s\u0259n b\u0259y\u0259 ba\u015f \u00e7\u0259kir v\u0259 onu Bak\u0131ya d\u0259v\u0259t edirdil\u0259r. Yaranm\u0131\u015f m\u00f6vcud v\u0259ziyy\u0259t, x\u0259st\u0259lik, eyni zamanda o\u011flanlar\u0131 Midh\u0259t v\u0259 S\u0259ff\u0259t b\u0259yin, q\u0131zlar\u0131 P\u0259ri v\u0259 Q\u0259rib Soltan xan\u0131m\u0131n, eyni zamanda 7 ya\u015f\u0131nda ik\u0259n atas\u0131n\u0131 itirmi\u015f v\u0259 \u0259misinin ail\u0259si il\u0259 birlikd\u0259 ya\u015fayan, onun himay\u0259sind\u0259 olan qarda\u015f\u0131 o\u011flu R\u0259him b\u0259yin t\u0259lim-t\u0259rbiy\u0259sin\u0259 x\u00fcsusi diqq\u0259t v\u0259 qay\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259r\u0259n, h\u0259r \u015feyd\u0259n \u00f6nc\u0259 onlarda xalqa h\u00f6rm\u0259t v\u0259 m\u0259h\u0259bb\u0259t hissi a\u015f\u0131layan H\u0259s\u0259n b\u0259y v\u0259 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m u\u015faqlar\u0131n t\u0259hsili \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 m\u00fctl\u0259q Bak\u0131ya qay\u0131tmal idi. Bir t\u0259r\u0259fd\u0259n d\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 ac\u0131 bir x\u0259b\u0259r, 01.06.1888-ci ild\u0259 \u015eamax\u0131da S.\u018f.\u015eirvaninin v\u0259fat\u0131 x\u0259b\u0259ri onu sars\u0131d\u0131r. Sadiq dostun \u00f6l\u00fcm\u00fc Z\u0259rdabini qocald\u0131r. Qeyd ed\u0259k ki, S.\u018f.\u015eirvaninin realist \u015fer yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 sah\u0259sin\u0259 ke\u00e7m\u0259sind\u0259 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zetinin m\u00fch\u00fcm rolu olmu\u015fdur. \u00c7\u00fcnki, m\u0259hz\u00a0 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201dnin t\u0259siri il\u0259 \u015fair g\u00fcn\u00fcn bir \u00e7ox z\u0259ruri m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri il\u0259 maraqlan\u0131r v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda yeni m\u00f6vzulara ke\u00e7ir, m\u00fcasir h\u0259yat\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun \u015ferl\u0259r yazaraq onlar\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n ilk m\u0259tbu orqan\u0131nda n\u0259\u015fr etdirirdi. Maarif\u00e7i \u015fair \u00fc\u00e7\u00fcn &#8220;\u018fkin\u00e7i&#8221; xalqa m\u00fcraci\u0259t yeri idi. O, xalq\u0131 q\u0259fl\u0259t v\u0259 c\u0259hal\u0259t yuxusundan oyanma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r,\u00a0H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin xeyirxah, maarif\u00e7i t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259rini alq\u0131\u015flay\u0131r, onu bilikli bir m\u00fc\u0259llim v\u0259 xeyirxah bir insan kimi qiym\u0259tl\u0259ndirirdi. O, &#8220;\u018fkin\u00e7i&#8221;d\u0259 \u00e7ap etdirdiyi \u015ferl\u0259ri il\u0259 m\u00fcasirl\u0259rini bu q\u0259zeti oxuma\u011fa, ona k\u00f6m\u0259k etm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rd\u0131:<\/p>\n<p>B\u0259s &#8220;\u018fkin\u00e7i&#8221; c\u0259lal\u0131m\u0131zd\u0131r bizim,<br \/>\nNasehi xo\u015fm\u0259qal\u0131m\u0131zd\u0131r bizim.<\/p>\n<p>S\u0259y ed\u0259k, ey guruhi-niksifat,<br \/>\nEtm\u0259sin ta bizim &#8220;\u018fkin\u00e7i&#8221; v\u0259fat.<\/p>\n<p>\u0130nsani duy\u011fulara, z\u0259ngin d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 malik olan <strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi Ucarda v\u0259killik xidm\u0259tind\u0259n \u00e7\u0131xandan sonra 1896-c\u0131 ild\u0259 ail\u0259si il\u0259 birlikd\u0259 Bak\u0131ya qay\u0131d\u0131r<\/em><\/strong> v\u0259 burada daha qaynar h\u0259yata at\u0131l\u0131r. <strong><em>Z\u0259rdabinin yax\u0131ndan i\u015ftirak\u0131 il\u0259 1897-ci ild\u0259 daha bir qad\u0131n orta m\u0259kt\u0259bi a\u00e7\u0131l\u0131r. <\/em><\/strong>M\u0259kt\u0259bl\u0259r haqq\u0131ndak\u0131 islahat q\u0131zlar\u0131n t\u0259hsili m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 d\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir. 1898-ci ild\u0259n etibar\u0259n rus-tatar m\u0259kt\u0259bl\u0259ri a\u00e7\u0131lma\u011fa ba\u015flay\u0131r<strong><em>. H\u0259s\u0259n b\u0259yin b\u00f6y\u00fck k\u00f6m\u0259kliyi, t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 v\u0259 r\u0259hb\u0259rliyi say\u0259sind\u0259 1906-c\u0131 il avqust ay\u0131n\u0131n 15-d\u0259 Az\u0259rbaycan m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin I qurultay\u0131 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131l\u0131r. <\/em><\/strong><em>Yeni-yeni d\u0259rslikl\u0259rin yaz\u0131lmas\u0131, m\u00fc\u0259lliml\u0259rin ixtisas\u0131n\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131, m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259, b\u00fct\u00fcn t\u0259dris ocaqlar\u0131nda ana dili v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131n t\u0259drisinin yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 sair bu kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin h\u0259lli sah\u0259sind\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck tarixi bir \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb ed\u0259n <strong>Az\u0259rbaycan m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin birinci qurultay\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. <\/strong>O, h\u0259min qurultaya s\u0259drlik etmi\u015f, N.N\u0259rimanov is\u0259 s\u0259dr m\u00fcavini olmu\u015fdur. Qurultay\u0131n b\u00fct\u00fcn i\u015fl\u0259ri H\u0259s\u0259n b\u0259yin v\u0259 N.N\u0259rimanovun r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda ke\u00e7irilmi\u015fdir.<\/em><\/p>\n<p>G\u00f6rk\u0259mli ictimai-siyasi xadim H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi <strong><em>10 il m\u00fcdd\u0259tind\u0259 Bak\u0131 Dumas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc<\/em><\/strong> kimi m\u00fcxt\u0259lif v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259 olmaqla yana\u015f\u0131, <strong><em>1905-ci ild\u0259n maarif \u015f\u00f6b\u0259sinin r\u0259isi<\/em><\/strong><em> <\/em>v\u0259zif\u0259sin\u0259 t\u0259yin olunaraq \u00f6mr\u00fcn\u00fcn ax\u0131r\u0131na kimi bu v\u0259zif\u0259d\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, \u00f6z mill\u0259ti v\u0259 xalq\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn sonsuz v\u0259 misli g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi yaz\u0131rd\u0131: \u201cMaarifd\u0259n, elmd\u0259n m\u0259hrum bir xalq i\u015f\u0131qdan m\u0259hrumdur\u201d.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">O zaman Az\u0259rbaycanda q\u0131z m\u0259kt\u0259bi olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn H\u0259s\u0259n b\u0259y d\u00f6vl\u0259t\u0259 m\u00fcraci\u0259t edib az\u0259rbaycanl\u0131 q\u0131zlar \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259kt\u0259b a\u00e7ma\u011fa icaz\u0259 ist\u0259yir. H\u0259yat yolda\u015f\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131mla birlikd\u0259 layih\u0259 t\u0259rtib edir. G\u0259l\u0259c\u0259k m\u0259kt\u0259bin nizamnam\u0259\u00adsini yaz\u0131r. \u0130ki ild\u0259n sonra, y\u0259ni 1901-ci ild\u0259 Bak\u0131da ilk m\u00fcs\u0259lman q\u0131z m\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u0131na nail olur. H\u0259s\u0259n b\u0259y m\u0259kt\u0259b \u015fura\u00ads\u0131\u00adn\u0131n \u00fczv\u00fc olur. \u015e\u0259rq d\u00fcnya\u00ads\u0131n\u0131n ilk mesenat\u0131 Hac\u0131 Zeynalabdin Ta\u011f\u0131yevin \u0259v\u0259zsiz xidm\u0259tl\u0259ri say\u0259sind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flayan bu n\u00fcmun\u0259vi m\u0259kt\u0259bin direktoru (1901-1905) H\u0259nif\u0259 xan\u0131m olur. Onlar yoxsul q\u0131zlar\u0131 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck \u00e7\u0259tinlikl\u0259 m\u0259kt\u0259b\u0259 d\u00fcz\u0259ldir, b\u0259zil\u0259rini is\u0259 \u00f6z hesablar\u0131na oxudurdular.\u00a0\u00a0\u00a0 Qeyd ed\u0259k ki, Q\u0259rib Soltan xan\u0131m\u0131n \u00f6z\u00fc d\u0259 anas\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n direktoru oldu\u011fu h\u0259min m\u0259kt\u0259bin t\u0259l\u0259b\u0259si olmu\u015fdur. H\u0259nif\u0259 xan\u0131m t\u0259drisd\u0259 qazanm\u0131\u015f oldu\u011fu nailiyy\u0259tl\u0259rini onun \u015fagirdl\u0259rinin u\u011furlar\u0131 hesab edir, eyni zamanda \u00f6z q\u0131z\u0131 Q\u0259rib Soltan\u0131n u\u011furlar\u0131 il\u0259 d\u0259 q\u00fcrur hissi duyur, f\u0259xr edirdi. <em>H\u0259nif\u0259 xan\u0131m f\u0259xr edirdi ki, q\u0131z\u0131 Q\u0259rib Soltan H\u0259s\u0259n b\u0259y q\u0131z\u0131 M\u0259likova 1914-c\u00fc ild\u0259 \u0130mperator \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Aleksandr ad\u0131na Birinci Bak\u0131 ki\u015fi gimnaziyas\u0131n\u0131n Pedaqoji \u015euras\u0131nda b\u00fct\u00fcn s\u0131naqlardan ke\u00e7mi\u015f xalq m\u0259kt\u0259bl\u0259rinin m\u00fc\u0259llimi ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr.<strong> <\/strong><\/em>Onun alm\u0131\u015f oldu\u011fu bu ad t\u0259kc\u0259 demokrat valideynl\u0259rin nailiyy\u0259ti deyil, eyni zamanda b\u00fct\u00fcn az\u0259rbaycanl\u0131 qad\u0131nlar\u0131n\u0131n ir\u0259lil\u0259yi\u015fi, onlar\u0131n oxumaq v\u0259 ba\u015fqalar\u0131n\u0131 da \u00f6yr\u0259tm\u0259k imkanlar\u0131n\u0131n t\u0259sdiqi idi. <strong>Q\u0259rib Soltan M\u0259likovaya veril\u0259n h\u0259min tarixi s\u0259n\u0259di oxucular\u0131m\u0131z\u0131n diqq\u0259tin\u0259 yetirm\u0259k maraql\u0131 olard\u0131.<\/strong><\/p>\n<figure id=\"attachment_3561\" aria-describedby=\"caption-attachment-3561\" style=\"width: 218px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3561\" rel=\"attachment wp-att-3561\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-3561\" title=\"Q\u0259rib Soltan M\u0259likovaya ibtidai sinif m\u00fc\u0259llimi ad\u0131 verilm\u0259si haqq\u0131nda \u015e\u0259had\u0259dnam\u0259. 10 may 1914-c\u00fc il\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/8-238x350.jpg\" alt=\"\" width=\"218\" height=\"449\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-3561\" class=\"wp-caption-text\">Q\u0259rib Soltan M\u0259likovaya ibtidai sinif m\u00fc\u0259llimi ad\u0131 verilm\u0259si haqq\u0131nda \u015e\u0259had\u0259dnam\u0259. 10 may 1914-c\u00fc il<\/figcaption><\/figure>\n<p>Q\u0259rib Soltan xan\u0131m 1915-1918-ci ill\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259r rus-tatar (rus-Az\u0259rbaycan) q\u0131z m\u0259kt\u0259bl\u0259rind\u0259, 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 rus-q\u0131z gimnaziyas\u0131nda m\u00fc\u0259llim i\u015fl\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n<p><em>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 S.M\u00fcmtaz ad\u0131na D\u00f6vl\u0259t \u018fd\u0259biyyat v\u0259 \u0130nc\u0259s\u0259n\u0259t Arxivind\u0259 Q\u0259rib Soltan xan\u0131m\u0131n h\u0259yat\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 ara\u015fd\u0131rmalar aparark\u0259n \u00a0ona veril\u0259n dig\u0259r bel\u0259 bir Attestat s\u0259n\u0259di (F.\u2116 653. s.1. i\u015f 43) diqq\u0259timi c\u0259lb etdi. H\u0259min attestatla \u00a0da oxucular\u0131m\u0131z\u0131 tan\u0131\u015f etm\u0259k maraql\u0131 olard\u0131.<\/em><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan SSR Xalq Maarif Komissarl\u0131\u011f\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiq olunmu\u015f 4 noyabr 1938-ci il tarixli, 7564 n\u00f6mr\u0259li h\u0259min attestatda yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. <em>\u201c1918-ci ild\u0259 Bak\u0131da qad\u0131nlar gimnaziyas\u0131n\u0131n 7-ci sinfini bitirmi\u015f v\u0259 pedaqogika i\u015fi \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259yin edilmi\u015f imtahan staj\u0131n\u0131 m\u0259kt\u0259bd\u0259 ke\u00e7mi\u015f Q\u0259rib-Sultan H\u0259s\u0259n q\u0131z\u0131 M\u0259likova SSR\u0130 M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259si v\u0259 Xalq Komissarlar\u0131 Sovetinin m\u00fc\u0259lliml\u0259r\u0259 \u015f\u0259xsi ad verm\u0259 haqq\u0131ndak\u0131 1936-c\u0131 il 10 aprel tarixli q\u0259rar\u0131na \u0259sas\u0259n ibtidai m\u0259kt\u0259b m\u00fc\u0259llimi ad\u0131n\u0131 al\u0131r\u201d.<\/em> O zaman ibtidai m\u0259kt\u0259b m\u00fc\u0259llimi ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015f 21 ya\u015fl\u0131\u00a0 Q\u0259rib Soltan xan\u0131m art\u0131q Bak\u0131dak\u0131 III rus-m\u00fcs\u0259lman q\u0131z m\u0259kt\u0259bind\u0259 m\u00fc\u0259llim i\u015fl\u0259yirdi.<\/p>\n<figure id=\"attachment_3562\" aria-describedby=\"caption-attachment-3562\" style=\"width: 207px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3562\" rel=\"attachment wp-att-3562\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-3562\" title=\"9\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/91.jpg\" alt=\"\" width=\"207\" height=\"293\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-3562\" class=\"wp-caption-text\">Q\u0259rib Soltan M\u0259likovaya ibtidai m\u0259kt\u0259b m\u00fc\u0259llimi ad\u0131 verilm\u0259si haqq\u0131nda Attestat. 4 noyabr 1938-ci il<\/figcaption><\/figure>\n<p>Ail\u0259 \u00fczvl\u0259rinin repressiyas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n Q\u0259rib Soltan xan\u0131m G\u0259nc\u0259y\u0259 ged\u0259r\u0259k burada sakit h\u0259yat s\u00fcrm\u0259k ist\u0259mi\u015fdir. Bir m\u00fcdd\u0259t \u015e\u0259mkird\u0259 v\u0259 d\u00fcnyaya g\u0259ldiyi do\u011fma \u00a0Z\u0259rdab rayonunda m\u00fc\u0259llim i\u015fl\u0259mi\u015f, yenid\u0259n Bak\u0131ya d\u00f6nm\u00fc\u015f, \u015f\u0259h\u0259r m\u0259kt\u0259bl\u0259rind\u0259, kims\u0259siz u\u015faqlar\u0131n oxudu\u011fu m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 d\u0259rs demi\u015f, onlara anal\u0131q etmi\u015f, ald\u0131\u011f\u0131 m\u0259vacibi \u015fagirdl\u0259rinin maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi rifah hal\u0131n\u0131n yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 yoluna s\u0259rf etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Q\u0259rib Soltan xan\u0131m\u0131n uzunm\u00fcdd\u0259tli, q\u00fcsursuz pedaqoji f\u0259aliyy\u0259ti n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f, SSR\u0130 Ali Soveti t\u0259r\u0259find\u0259n 1948-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-in \u201c\u018fm\u0259kdar m\u00fc\u0259llim\u201di f\u0259xri ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f, maarif sah\u0259sind\u0259 f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u201cLenin ordeni\u201d il\u0259 t\u0259ltif olunmu\u015fdur. Q\u0259rib Soltan xan\u0131m 1956-c\u0131 il\u0259d\u0259k m\u00fc\u0259llimlik f\u0259aliyy\u0259tini davam etdirmi\u015fdir.<\/p>\n<div class=\"mceTemp\">B\u00fct\u00fcn h\u0259yat\u0131n\u0131 xalq\u0131n\u0131n maarifl\u0259nm\u0259sin\u0259, t\u0259hsilin\u0259 h\u0259sr ed\u0259n, iztirabl\u0131 h\u0259yat t\u0259rzi ke\u00e7ir\u0259n, \u00fcz\u00fcnt\u00fcl\u0259r\u0259 d\u00f6z\u0259 bilm\u0259y\u0259n Q\u0259rib Soltan xan\u0131m H\u0259s\u0259n b\u0259y q\u0131z\u0131 M\u0259liokova 1967-ci il mart ay\u0131n\u0131n 9-da Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 v\u0259fat etmi\u015fdir.<\/div>\n<p>Q\u0259rib Soltan xan\u0131m d\u0259rin fikir i\u00e7ind\u0259, x\u0259yallarla ya\u015fam\u0131\u015f, atas\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259yl\u0259, anas\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131mla birg\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ill\u0259r \u0259rzind\u0259 g\u00f6rd\u00fcy\u00fc, \u015fahidi oldu\u011fu, yad\u0131nda qalan g\u00fcnl\u0259rin tarixi yadda\u015flarda qalmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn onlar\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131r v\u0259 bu t\u0259nha insan bununla \u00f6z\u00fcnd\u0259 bir q\u0259d\u0259r rahatl\u0131q tap\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>O, \u201cAtam haqq\u0131nda xatir\u0259l\u0259rim\u201d yaz\u0131s\u0131nda deyirdi: \u201cAtam qonaq q\u0259bul etm\u0259yi \u00e7ox sevirdi&#8230; Atam onda \u201cKaspi\u201d q\u0259zetinin redaksiyas\u0131nda i\u015fl\u0259yirdi.<\/p>\n<p>Bir d\u0259f\u0259 o, qulluq\u00e7usunu ev\u0259 g\u00f6nd\u0259r\u0259r\u0259k anama x\u0259b\u0259r verdi ki, redaksiya onun yan\u0131na Rusiyadan \u0259ziz qonaqlar g\u0259libl\u0259r v\u0259 onlar\u0131 h\u00f6rm\u0259tl\u0259 qar\u015f\u0131lamaq laz\u0131md\u0131r. Anam bu x\u0259b\u0259ri biz\u0259 \u00e7atd\u0131rd\u0131&#8230;<strong> <\/strong><\/p>\n<div>\n<p>Biz t\u0259z\u0259 paltarlar\u0131m\u0131z\u0131 geyindik. Ax\u015fam atam qonaqlarla birlikd\u0259 ev\u0259 g\u0259ldi, anam onlar\u0131 eyvanda qar\u015f\u0131lad\u0131. Anam\u0131n rus dilind\u0259 m\u00fck\u0259mm\u0259l dan\u0131\u015fma\u011f\u0131 onlar\u0131n \u00e7ox xo\u015funa g\u0259ldi. Onlar gec\u0259 yar\u0131s\u0131na q\u0259d\u0259r oturdular&#8230;<strong> \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>Atam yaln\u0131z s\u0259h\u0259r biz\u0259 dedi ki, qonaqlardan biri yaz\u0131\u00e7\u0131 Maksim Qorki, o biri is\u0259 m\u0259\u015fhur m\u00fc\u011f\u0259nni \u015ealyapin idi\u201d.<\/p>\n<p>Q\u0259rib Soltan xan\u0131m \u015fahidi v\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131 oldu\u011fu xo\u015f g\u00fcnl\u0259rl\u0259 bah\u0259m, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 k\u0259d\u0259rli, faci\u0259li g\u00fcnl\u0259ri d\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Atas\u0131n\u0131n d\u0259fin m\u0259rasimind\u0259 mill\u0259tin bu dahi insana olan d\u0259rin h\u00f6rm\u0259t v\u0259 r\u0259\u011fb\u0259tini g\u00f6r\u0259n Q\u0259rib Soltan xan\u0131m yaz\u0131rd\u0131: \u201c\u015e\u0259h\u0259rin tan\u0131nm\u0131\u015f adamlar\u0131 m\u0259rhuma \u00f6zl\u0259rinin son borcunu verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn tabutunun yan\u0131nda c\u0259rg\u0259 il\u0259 dayanm\u0131\u015fd\u0131lar. Onlar\u0131n sif\u0259tind\u0259 n\u0259cib k\u0259d\u0259r ifad\u0259si vard\u0131. Arxada is\u0259 \u00fczl\u0259rini d\u0259rin q\u0131r\u0131\u015flar basm\u0131\u015f, g\u00f6zl\u0259rind\u0259n sonsuz ehtiyac v\u0259 \u0259zab oxunan b\u00fct\u00f6v insan d\u0259nizi dal\u011falanmaqda idi. \u0130nsan iztirab\u0131 v\u0259 yan\u011f\u0131s\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fcn b\u00fct\u00fcn t\u0259biiliyi v\u0259 s\u0259mimiliyi il\u0259 m\u0259hz bu arxa s\u0131ralarda dayananlar\u0131n \u00fczl\u0259rind\u0259 sezilm\u0259kd\u0259 idi. Bu zavall\u0131 adamlar \u00f6z s\u0259daq\u0259tli dostu v\u0259 alovlu m\u00fcdafi\u0259\u00e7isi il\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259lik vidala\u015f\u0131rd\u0131\u201d.<\/p>\n<\/div>\n<p>\u201cMill\u0259tin m\u0259n\u0259vi atas\u0131\u201d hesab olunan dahi H\u0259s\u0259n b\u0259y 1907-ci ilin noyabr\u0131n 28-d\u0259 s\u0259h\u0259r saat 11-d\u0259, \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 g\u00fcn\u00fc \u0259b\u0259diyy\u0259t\u0259 qovu\u015fdu. H\u0259s\u0259n b\u0259yin m\u0259nzilin\u0259 xalq k\u00fctl\u0259sinin ax\u0131n\u0131 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Bununla ba\u011fl\u0131 Q\u0259rib Soltan M\u0259likova xatir\u0259l\u0259rind\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cD\u0259fn m\u0259rasimin\u0259 g\u0259l\u0259n adamlar\u0131n \u00e7oxlu\u011fu az qala b\u00fct\u00fcn \u015f\u0259h\u0259ri bura toplamas\u0131 t\u0259\u0259ss\u00fcrat\u0131n\u0131 yarad\u0131rd\u0131&#8230;, ota\u011fa bir ucdan \u0259klill\u0259r g\u0259tirirdil\u0259r&#8230;, onlar \u00fcz\u0259rind\u0259 t\u0259s\u0259lli s\u00f6zl\u0259ri yaz\u0131lm\u0131\u015f, enli lentl\u0259rl\u0259 \u00e7evr\u0259l\u0259nmi\u015fdi. O q\u0259d\u0259r \u00e7ox \u0259klil vard\u0131 ki, y\u0131\u011f\u0131b-y\u0131\u011f\u0131\u015fd\u0131rmaq m\u00fcmk\u00fcn deyildi\u201d.<\/p>\n<p>D\u0259fn m\u0259rasimi g\u00fcnl\u0259rind\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259yin b\u00f6y\u00fck q\u0131z\u0131 P\u0259ri xan\u0131m\u0131n \u0259ri, M\u0259likovlar n\u0259slinin a\u011fsaqqal\u0131na \u00e7evril\u0259n \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov Peterburqda III D\u00f6vl\u0259t Dumas\u0131n\u0131n iclaslar\u0131nda oldu\u011fundan Z\u0259rdabinin d\u0259fninin t\u0259\u015fkilini \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev, Qara b\u0259y Qarab\u0259yov, \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259, M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259, Ha\u015fim b\u0259y V\u0259zirov v\u0259 dig\u0259r n\u00fcfuz sahibl\u0259ri, tan\u0131nm\u0131\u015f ziyal\u0131lar, milli m\u0259tbuat n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin \u00fcz\u0259rind\u0259 idi.<\/p>\n<p>M\u0259rasimd\u0259 Bak\u0131 Dumas\u0131, \u201cKaspi\u201d q\u0259zetinin redaksiyas\u0131, rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 n\u0259\u015fr olunan dig\u0259r q\u0259zet v\u0259 jurnallar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri, \u015fagirdl\u0259r v\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r d\u0259fn komissiyas\u0131n\u0131n yax\u0131n k\u00f6m\u0259k\u00e7il\u0259rin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>Onun ail\u0259sin\u0259 h\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n ba\u015fsa\u011fl\u0131\u011f\u0131 teleqramlar\u0131 g\u00f6nd\u0259rilir, \u00f6l\u00fcm\u00fc k\u0259d\u0259rl\u0259 qeyd olunaraq haqq\u0131nda m\u0259qal\u0259l\u0259r yaz\u0131l\u0131r. \u00dcmumxalq mat\u0259min\u0259 \u00e7evril\u0259n, misli g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259n d\u0259fn m\u0259rasimind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131larla yana\u015f\u0131 Bak\u0131da ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn xalqlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri d\u0259 burada i\u015ftirak edir, bu dahi insan\u0131 son m\u0259nzil\u0259 yola<strong> <\/strong>salark\u0259n onunla vidala\u015fma\u011fa g\u0259lir.<\/p>\n<p>D\u0259fn g\u00fcn\u00fc mat\u0259m g\u00fcn\u00fc elan olunur, b\u00fct\u00fcn m\u0259kt\u0259bl\u0259r, obyektl\u0259r ba\u011flan\u0131r, H\u0259s\u0259n b\u0259y t\u0259nt\u0259n\u0259li sur\u0259td\u0259 d\u0259fn olunur. \u0130\u00e7\u0259ri \u015f\u0259h\u0259rd\u0259, Qo\u015fa Qala qap\u0131s\u0131n\u0131n arxas\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n (Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri (\u0130\u00e7\u0259ri \u015f\u0259h\u0259r), B\u00f6y\u00fck Qala qap\u0131s\u0131, 47 sayl\u0131 m\u0259nzil) evind\u0259 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015f\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259y o zaman m\u00fcs\u0259lman icmas\u0131n\u0131n \u0259n n\u00fcfuzlu, tan\u0131nm\u0131\u015f \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rinin d\u0259fn olundu\u011fu Bibiheyb\u0259t m\u0259scidinin h\u0259y\u0259tind\u0259 torpa\u011fa tap\u015f\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n<figure id=\"attachment_3568\" aria-describedby=\"caption-attachment-3568\" style=\"width: 376px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3568\" rel=\"attachment wp-att-3568\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-3568\" title=\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin Bak\u0131da d\u0259fn m\u0259rasimi\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/112.jpg\" alt=\"\" width=\"376\" height=\"233\" srcset=\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/112.jpg 1211w, https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/112-350x216.jpg 350w, https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/112-1100x681.jpg 1100w\" sizes=\"auto, (max-width: 376px) 100vw, 376px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-3568\" class=\"wp-caption-text\">H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin Bak\u0131da d\u0259fn m\u0259rasimi<\/figcaption><\/figure>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259yin d\u0259fni il\u0259 ba\u011fl\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131m\u0131z\u0131n g\u00f6rk\u0259mli alimi, ziyal\u0131s\u0131, diplomat\u0131, humanist v\u0259 qay\u011f\u0131ke\u015f \u015f\u0259xsiyy\u0259ti <strong><em>Vilay\u0259t Quliyevin<\/em><\/strong> q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 <strong><em>\u201cMill\u0259tin birl\u0259\u015fdiyi g\u00fcn, yaxud Z\u0259rdabinin d\u0259fni\u201d<\/em><\/strong> ba\u015fl\u0131ql\u0131 m\u0259qal\u0259sini, el\u0259c\u0259d\u0259 Z\u0259rdabi irsi il\u0259 ba\u011fl\u0131 dig\u0259r yaz\u0131lar\u0131n\u0131 oxuyan h\u0259r bir k\u0259s Z\u0259rdabinin nec\u0259 unudulmaz tarixi bir \u015f\u0259xsiyy\u0259t oldu\u011funun bir daha \u015fahidi olur. S\u00f6z\u00fcn \u0259sil m\u0259nas\u0131nda m\u00fc\u0259llifin bu v\u0259 ya dig\u0259r t\u0259dqiqatlar\u0131n\u0131 m\u0259n \u00e7ox b\u00f6y\u00fck z\u0259hm\u0259t t\u0259l\u0259b ed\u0259n ara\u015fd\u0131rmalar \u0259sas\u0131nda yaz\u0131lan v\u0259 tarixin yadda\u015f\u0131na h\u0259kk olunan, tarixi faktlar\u0131, reall\u0131qlar\u0131 \u0259ks etdir\u0259n b\u00f6y\u00fck bir \u0259s\u0259r hesab edir\u0259m. V\u0259 buna g\u00f6r\u0259 Vilay\u0259t m\u00fc\u0259llim\u0259 d\u0259rin minn\u0259tdarl\u0131\u011f\u0131m\u0131, t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr\u00fcm\u00fc bildirir\u0259m.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fdiyi son anda da xalqa sonsuz m\u0259h\u0259bb\u0259tini\u00a0 ifad\u0259 ed\u0259r\u0259k bel\u0259 demi\u015fdi: \u201cSizd\u0259n xahi\u015f edir\u0259m: t\u0259nt\u0259n\u0259li d\u0259fn m\u0259rasimi d\u00fcz\u0259ltm\u0259yin, m\u0259ni \u00e7ox sad\u0259 d\u0259fn edin. D\u0259fn \u00fc\u00e7\u00fcn x\u0259rcl\u0259nm\u0259si laz\u0131m g\u0259l\u0259n v\u0259saiti\u00a0 m\u00fcs\u0259lmanlar aras\u0131nda savad yayan c\u0259miyy\u0259t\u0259 verin. Bu m\u0259nim ba\u015f\u0131 b\u0259lalar \u00e7\u0259kmi\u015f xalq\u0131m \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox faydal\u0131 olar\u201d. (\u201cKaspi\u201d q\u0259zeti, \u2116 264, 1907-ci il).<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi x\u0259st\u0259 ik\u0259n da\u015f\u0131nar v\u0259 da\u015f\u0131nmaz \u0259mlak\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259rtib etdiyi\u00a0 v\u0259siyy\u0259tnam\u0259nin 2-ci b\u0259ndin\u0259 diqq\u0259t yetir\u0259k:<\/p>\n<p><strong><em>V\u0259siyy\u0259tnam\u0259.<\/em><\/strong><strong> <\/strong>\u201cA\u015fa\u011f\u0131da imza ed\u0259n m\u0259n-Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ya\u015fayan, G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zas\u0131n\u0131n Z\u0259rdab k\u0259ndind\u0259 torpaq sahibi, saray m\u00fc\u015faviri H\u0259s\u0259n b\u0259y M\u0259likov 1907-ci il sentyabr\u0131n 20-d\u0259, sa\u011flam d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 v\u0259 m\u00f6hk\u0259m yadda\u015fla, \u00f6l\u0259c\u0259yim\u00a0 ehtimal\u0131 il\u0259 bu v\u0259siyy\u0259tnam\u0259ni t\u0259rtib etdim.<\/p>\n<p>\u201cM\u0259nim \u00f6z \u0259m\u0259yiml\u0259 qazand\u0131\u011f\u0131m da\u015f\u0131nar v\u0259 da\u015f\u0131nmaz \u0259mlak\u0131m\u0131&#8230; m\u0259n, \u00f6z u\u015faqlar\u0131mdan-qanuni v\u0259r\u0259s\u0259l\u0259rimd\u0259n v\u0259 ba\u015fqa qohum-\u0259qr\u0259bamdan ba\u015fqa, arvad\u0131m H\u0259nif\u0259 xan\u0131m M\u0259likovaya v\u0259siyy\u0259t edir\u0259m; o, \u0259m\u0259yiml\u0259 qazand\u0131\u011f\u0131m yuxar\u0131da sadalanan \u0259mlaka \u00f6l\u00fcm\u00fcmd\u0259n sonra \u00f6z \u0259mlak\u0131 kimi sahib olmaq, ondan istifad\u0259 etm\u0259k v\u0259 onun bar\u0259sind\u0259 s\u0259r\u0259ncam verm\u0259k ixtiyar\u0131na malikdir&#8230;<\/p>\n<p><strong><em>2. Ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kdiyim arvad\u0131m u\u015faqlar\u0131m\u0131-o\u011flum S\u0259ff\u0259t v\u0259 q\u0131z\u0131m Q\u0259rib Soltan M\u0259likovalar\u0131 yax\u015f\u0131 saxlama\u011fa v\u0259 t\u0259rbiy\u0259 etm\u0259y\u0259, habel\u0259 ehsan verm\u0259k v\u0259 d\u0259fn \u00fc\u00e7\u00fcn x\u0259rc \u00e7\u0259km\u0259k \u0259v\u0259zin\u0259 \u00f6z m\u00fclahiz\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 xalq maarifinin ehtiyaclar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn ian\u0259 verm\u0259y\u0259 borcludur\u201d.<\/em><\/strong> \u00a0<em>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 \u018flyazmalar \u0130nstitutunun arxivi (Arxiv-Z-Q-\u0130\/196).<\/em><\/p>\n<p>O, xalq qar\u015f\u0131s\u0131nda n\u0259 q\u0259d\u0259r m\u0259\u015fhur, n\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck n\u00fcfuz sahibi idi ki, v\u0259fat\u0131ndan sonra, <strong><em>1907-ci ilin dekabr\u0131nda Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259r Dumas\u0131 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259r 2 n\u00f6mr\u0259li Rus-Az\u0259rbaycan m\u0259kt\u0259bin\u0259 onun ad\u0131n\u0131 vermi\u015f v\u0259 eni zamanda Moskva Universitetind\u0259 onun ad\u0131na t\u0259qa\u00fcd\u00fcn t\u0259sis olunmas\u0131 bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul etmi\u015fdi.<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Lakin b\u00fct\u00fcn bunlara baxmayaraq v\u0259t\u0259nin\u0259, xalq\u0131na misilsiz tarixi xidm\u0259tl\u0259ri olan Z\u0259rdabi \u015f\u0259xsiyy\u0259ti n\u0259inki sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda, h\u0259tta \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra da layiqli qiym\u0259tini almam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><strong><em>1937-ci ild\u0259 x\u0259b\u0259r yay\u0131l\u0131r ki, yeni \u00e7\u0259kil\u0259n Bak\u0131-Salyan \u015fose yolu \u015e\u0131x k\u0259ndind\u0259ki Bibiheyb\u0259t m\u0259scidinin \u0259traf\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n q\u0259biristanl\u0131qdan ke\u00e7\u0259c\u0259k.<\/em><\/strong> Kim ist\u0259yir do\u011fmalar\u0131n\u0131n, yax\u0131nlar\u0131n\u0131n m\u0259zar\u0131n\u0131 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u0259 bil\u0259r. O zaman H\u0259s\u0259n b\u0259yin ail\u0259sind\u0259n kim qalm\u0131\u015fd\u0131? H\u0259yat yolda\u015f\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m 1929-cu ild\u0259 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 v\u0259fat etmi\u015fdi, b\u00f6y\u00fck q\u0131z\u0131 P\u0259ri xan\u0131m Top\u00e7uba\u015fova Fransada m\u00fchacir\u0259td\u0259 olmu\u015f, v\u0259t\u0259n h\u0259sr\u0259ti il\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f v\u0259 v\u0259t\u0259n\u0259 d\u00f6n\u0259 bilm\u0259mi\u015f, 1947-ci ild\u0259 orada d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fmi\u015fdir. B\u00f6y\u00fck o\u011flu Midh\u0259d b\u0259y Almaniyada oxuma\u011fa g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f C\u00fcmhuriyy\u0259t t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rind\u0259n idi. Bak\u0131da, G\u0259nc\u0259d\u0259 ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. O, Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u0131ql\u0131, xo\u015fb\u0259xt g\u0259l\u0259c\u0259yi u\u011frunda apard\u0131\u011f\u0131 quruculuq i\u015fl\u0259rinin qurban\u0131 olmu\u015f, erm\u0259nil\u0259rin danosu v\u0259 \u00fcz\u0259 durmas\u0131 il\u0259 1937-ci ild\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259nmi\u015f, 1990-c\u0131 ild\u0259 b\u0259ra\u0259t alm\u0131\u015fd\u0131r. Ki\u00e7ik o\u011flu S\u0259ff\u0259t b\u0259y Fransada, sonra is\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f, t\u0259hsilini ba\u015fa vurduqdan sonra Bak\u0131ya d\u00f6nm\u0259y\u0259 \u00e7\u0259kinmi\u015fdir. \u00a0Bu zaman Bak\u0131da H\u0259s\u0259n b\u0259yin ail\u0259sind\u0259n yaln\u0131z evin sonbe\u015fiyi Q\u0259rib Soltan xan\u0131m qalm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259yin m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m d\u0259fnind\u0259n 50 il ke\u00e7dikd\u0259n sonra, yaranm\u0131\u015f m\u00f6vcud z\u0259rur\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 bu dahi insan\u0131n uyudu\u011fu m\u0259zar\u0131n yeri m\u00fctl\u0259q d\u0259yi\u015fdirilm\u0259li idi. Lakin, bunu kim etm\u0259li idi&#8230;? Bu x\u0259b\u0259ri e\u015fid\u0259n Q\u0259rib Soltan xan\u0131m t\u0259la\u015f i\u00e7ind\u0259 n\u0259 ed\u0259c\u0259yini bilmir, kim\u0259 m\u00fcraci\u0259t etsin&#8230;? Bunun \u0259n \u0259lveri\u015fli yolunu f\u0259hl\u0259 tap\u0131b Bak\u0131-Salyan \u015fose yolunun tikintisi alt\u0131nda qalacaq c\u0259naz\u0259ni tez bir anda q\u0259bird\u0259n \u00e7\u0131xarmaqda g\u00f6r\u00fcr. El\u0259 d\u0259 edir, pul verib iki n\u0259f\u0259r f\u0259hl\u0259 tutur. 1937-ci ilin pay\u0131z\u0131nda m\u0259rhumun c\u0259s\u0259dinin qal\u0131qlar\u0131\u00a0 bir ye\u015fiy\u0259 y\u0131\u011f\u0131l\u0131r v\u0259 h\u0259r iki muzdlu f\u0259hl\u0259nin \u00e7iyinl\u0259rind\u0259 Bay\u0131la q\u0259d\u0259r g\u0259tirilir v\u0259 buradan tramvaya qoyularaq Q\u0259rib Soltan xan\u0131m\u0131n m\u0259nzilin\u0259 g\u0259tirilir v\u0259 ona t\u0259hvil verilir.<\/p>\n<p>\u0130ztirabl\u0131 h\u0259yat t\u0259rzi ke\u00e7ir\u0259n, bu zavall\u0131 xalq m\u00fc\u0259lliminin b\u00f6y\u00fck qarda\u015f\u0131 Midh\u0259d b\u0259y M\u0259likov qeyd etdiyim kimi, 1937-ci ild\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259nmi\u015f, ki\u00e7ik qarda\u015f\u0131 S\u0259ff\u0259t b\u0259y M\u0259likovdan \u00f6mr\u00fcn\u00fcn \u00a0sonuna q\u0259d\u0259r x\u0259b\u0259r tuta bilm\u0259mi\u015fdir, Parisd\u0259 ya\u015fayan bac\u0131s\u0131 P\u0259ri xan\u0131m\u0131n ba\u015f\u0131na n\u0259l\u0259r g\u0259ldiyind\u0259n x\u0259b\u0259rsiz olmu\u015f, 1929-cu ild\u0259 anas\u0131n\u0131 itirmi\u015fdi. H\u0259yat\u0131n\u0131n son ill\u0259rind\u0259 AP\u0130-nin fizika kafedras\u0131n\u0131n m\u00fcdiri v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n, qarda\u015f\u0131 o\u011flu R\u0259him b\u0259y M\u0259likov is\u0259 1936-c\u0131 ilin fevral\u0131n 23-d\u0259 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 nam\u0259lum \u015f\u0259kild\u0259 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fmi\u015fdi. \u00a0<strong><em>Q\u0259rib Soltan xan\u0131m\u0131n \u00f6z\u00fc is\u0259 \u015e\u0259mkirin Z\u0259y\u0259m k\u0259ndind\u0259 m\u00fc\u0259llim i\u015fl\u0259y\u0259rk\u0259n h\u0259d\u0259-qorxuya, t\u0259hqirl\u0259r\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015f, \u00f6l\u00fcm qorxusu ke\u00e7irmi\u015f, \u0259s\u0259bl\u0259ri pozulmu\u015fdu.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><em>Q\u0259rib Soltan xan\u0131m\u0131n yegan\u0259 t\u0259s\u0259lli yeri o idi ki, atas\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259yin c\u0259s\u0259dinin ye\u015fiy\u0259 y\u0131\u011f\u0131lm\u0131\u015f s\u00fcm\u00fckl\u0259ri, ruhu onun yan\u0131nda idi. Hans\u0131 ki, H\u0259s\u0259n b\u0259yin gor evi bir ne\u00e7\u0259 il q\u0131z\u0131 Q\u0259rib Soltan\u00a0 xan\u0131m\u0131n m\u0259nzili olmu\u015fdur.<\/em><\/p>\n<p><strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259yin v\u0259fat\u0131n\u0131n 50 ili tamam olurdu. Bu dahi m\u00fct\u0259f\u0259kkirin xatir\u0259 g\u00fcn\u00fcn\u00fcn qeyd olunmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sini tan\u0131nm\u0131\u015f \u0259d\u0259biyyat\u00e7\u0131 alim Abbas Zamanov Az\u0259rbaycan KP MK qar\u015f\u0131s\u0131nda qald\u0131r\u0131r. M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259nin \u015f\u00f6b\u0259 m\u00fcdiri \u015e\u0131x\u0259li Qurbanov m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 qar\u0131\u015f\u0131r v\u0259 yubiley komissiyas\u0131 t\u0259\u015fkil olunur. Layih\u0259 \u00fczr\u0259 q\u0259birin abadla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 bax\u0131lan zaman m\u0259zar\u0131n harada olmas\u0131 sual\u0131 ortaya \u00e7\u0131x\u0131r v\u0259 onun yerini he\u00e7 bir k\u0259s bilmir.<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Bu zaman H\u0259s\u0259n b\u0259yin Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ya\u015fayan yegan\u0259 varisi Q\u0259rib Soltan xan\u0131m yada d\u00fc\u015f\u00fcr v\u0259 ona m\u00fcraci\u0259t etm\u0259li olurlar. Abbas Zamanov, tan\u0131nm\u0131\u015f bioloq alim Mir\u0259li Axundovla v\u0259 eyni zamanda bir ne\u00e7\u0259 filosof aliml\u0259 birlikd\u0259 Q\u0259rib Soltan xan\u0131m\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 m\u0259nzil\u0259, onun yan\u0131na g\u0259lirl\u0259r. G\u0259l\u0259nl\u0259r\u0259 \u201cAtam\u0131n h\u0259r \u015feyini m\u0259hv etdiniz, indi d\u0259 g\u0259lmi\u015fsiniz s\u00fcm\u00fckl\u0259rini aparma\u011fa? Bir d\u0259 bu ev\u0259 ayaq basmay\u0131n!\u201d dey\u0259n Q\u0259rib Soltan xan\u0131m n\u0259hay\u0259t, \u0259s\u0259bl\u0259rini \u0259l\u0259 ald\u0131qdan sonra atas\u0131n\u0131n 1937-ci ild\u0259 anas\u0131 <strong><em>H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n yan\u0131nda basd\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirir. A.Zamanov t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 \u015f\u0259h\u0259r q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131na \u00fcz tutur, H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n m\u0259zar\u0131 a\u00e7\u0131l\u0131r, H\u0259s\u0259n b\u0259yin qutuya y\u0131\u011f\u0131lan, xan\u0131m\u0131n\u0131n ayaqlar\u0131 alt\u0131nda basd\u0131r\u0131lan s\u00fcm\u00fckl\u0259ri q\u0259bird\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. Bel\u0259likl\u0259, H\u0259s\u0259n b\u0259y 1957-ci ild\u0259, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u0259f\u0259 F\u0259xri Xiyabanda d\u0259fn olunur.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><em><strong>\u018fziz oxucular, ziyal\u0131lar\u0131m\u0131z bir anl\u0131\u011fa fikirl\u0259\u015f\u0259k ki, b\u00fct\u00f6v az\u0259rbaycanl\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n maarif\u00e7ilik h\u0259r\u0259kat\u0131nda misilsiz xidm\u0259tl\u0259ri olan M\u0259likovlar ail\u0259si bu g\u00fcn m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda nec\u0259 yad olunur?<\/strong><\/em><\/p>\n<p>Qeyd edim ki, h\u0259l\u0259 son 20-30 ild\u0259n b\u0259ri, Z\u0259rdabi irsi, onun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ke\u00e7iril\u0259n t\u0259dbirl\u0259rd\u0259 respublikan\u0131n k\u00fctl\u0259vi informasiya, m\u0259tbuat orqanlar\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin, \u015fair v\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n, ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 ke\u00e7iril\u0259n \u00a0v\u0259 \u015f\u0259xs\u0259n m\u0259nim \u00f6z\u00fcm\u00fcn d\u0259 daima i\u015ftirak etdiyim bu t\u0259dbirl\u0259rin davam\u0131 bir \u00e7ox hallarda <strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259ki (\u0130\u00e7\u0259ri \u015f\u0259h\u0259r) B\u00f6y\u00fck Qala qap\u0131s\u0131 47 \u00fcnvan\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n (haz\u0131rda kim\u0259 is\u0259 sat\u0131lm\u0131\u015f olan, qap\u0131s\u0131 ba\u011fl\u0131 qalan) m\u0259nzilinin v\u0259 dahi m\u00fct\u0259f\u0259kkirin h\u0259min evinin yan\u0131nda qoyulmu\u015f monoimental tunc heyk\u0259lin qar\u015f\u0131s\u0131nda ke\u00e7irilir.<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Oxucular\u0131m\u0131z\u0131n n\u0259z\u0259rin\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259yir\u0259m ki, s\u00f6z\u00fc ged\u0259n \u00fcnvanda yerl\u0259\u015f\u0259n bu m\u0259nzil Z\u0259rdabiy\u0259 m\u0259xsus olmu\u015fdur. H\u0259s\u0259n b\u0259y bu m\u0259nzilinin bir hiss\u0259sini \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zetinin redaksiyas\u0131na, bir hiss\u0259sini \u201dC\u0259miyy\u0259ti-Xeyriyy\u0259\u201dnin pansionuna \u00e7evirmi\u015f, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat yolda\u015f\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m bu m\u0259nzilind\u0259 ana n\u0259vazi\u015fi il\u0259 10 kims\u0259siz u\u015fa\u011f\u0131n t\u0259lim-t\u0259rbiy\u0259si, t\u0259hsili il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>S\u00f6z\u00fcn \u0259sil m\u0259nas\u0131nda H\u0259s\u0259n b\u0259yin m\u0259nzili mill\u0259tinin t\u0259hsil, elm, inc\u0259s\u0259n\u0259t, maarif, m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7evirmi\u015f, m\u0259nzilind\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 tan\u0131nm\u0131\u015f ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 n\u00fcfuz sahibl\u0259ri, dahi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, onlarla h\u0259mfikir olmu\u015f, \u00e7\u00f6r\u0259k k\u0259smi\u015fdir.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y H\u0259nif\u0259 xan\u0131mla ail\u0259 h\u0259yat\u0131 qurark\u0259n o, bu evin g\u0259lini olmu\u015f,\u00a0 h\u0259min m\u0259nzild\u0259 onlar\u0131n ilk q\u0131z \u00f6vlad\u0131 P\u0259ri xan\u0131mla bah\u0259m \u00fc\u00e7 q\u0131z \u00f6vlad\u0131 d\u00fcnyaya g\u00f6z a\u00e7m\u0131\u015fd\u0131r. Bu ata oca\u011f\u0131nda ikinci q\u0131z\u0131 Fatma \u00fc\u00e7 ya\u015f\u0131nda d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fmi\u015f, onun dal\u0131s\u0131nca bir ya\u015f\u0131na \u00e7atmam\u0131\u015f \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc q\u0131z\u0131 v\u0259fat etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259yin \u00f6vladlar\u0131 P\u0259ri xan\u0131m, Midh\u0259d b\u0259y, S\u0259ff\u0259t b\u0259y, Q\u0259rib Soltan xan\u0131m, qarda\u015f\u0131 o\u011flanlar\u0131 R\u0259him b\u0259y M\u0259likov, M\u0259h\u0259mm\u0259d b\u0259y \u018flv\u0259ndi Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ya\u015fad\u0131qlar\u0131, oxuduqlar\u0131 zaman bu evin sakinl\u0259ri olmu\u015f, bu oca\u011f\u0131n istisini, n\u0259vazi\u015fini g\u00f6rm\u00fc\u015f v\u0259 buradan p\u0259rvazlanm\u0131\u015f, h\u0259yata v\u0259siq\u0259 alm\u0131\u015flar.<\/p>\n<p>Mill\u0259tinin xo\u015f g\u0259l\u0259c\u0259yi yolunda h\u0259yat\u0131n\u0131 qurban vermi\u015f mill\u0259t f\u0259daisi H\u0259s\u0259n b\u0259yin v\u0259 \u00f6mr\u00fc boyu onunla b\u0259rab\u0259r add\u0131mlayan h\u0259yat yolda\u015f\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m\u0131n, el\u0259c\u0259d\u0259 yuxar\u0131da adlar\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n c\u0259nn\u0259tm\u0259kan \u00f6vladlar\u0131n ruhu \u201c\u0130\u00e7\u0259ri\u015f\u0259h\u0259r\u201d B\u00f6y\u00fck Qala qap\u0131s\u0131 47 sayl\u0131 \u00fcnvandak\u0131 Z\u0259rdabi oca\u011f\u0131nda deyildirmi? M\u0259g\u0259r bu g\u00fcn qap\u0131s\u0131 ba\u011fl\u0131 qalan bu m\u0259nzili <em>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi irsinin ya\u015fad\u0131lmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 h\u0259r hans\u0131 bir \u00a0f\u0259aliyy\u0259t n\u00f6v\u00fcn\u0259 \u00e7evirm\u0259k olmazm\u0131?<\/em><\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin v\u0259fal\u0131 \u00f6m\u00fcr-g\u00fcn, ideya, m\u0259sl\u0259k yolda\u015f\u0131 olan H\u0259nif\u0259 xan\u0131m M\u0259likova, Az\u0259rbaycan\u0131n g\u00f6rk\u0259mli \u015f\u0259xsiyy\u0259ti, Az\u0259rbaycan\u0131n ilk parlamentinin s\u0259dri, \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovun (1865-1934) h\u0259yat yolda\u015f\u0131 olan v\u0259 anas\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m kimi, \u0259ri il\u0259 birg\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyi, xo\u015fb\u0259xt g\u0259l\u0259c\u0259yi u\u011frunda \u0259zabl\u0131 yollar ke\u00e7\u0259n P\u0259ri xan\u0131m M\u0259likova (Top\u00e7uba\u015fova) (1873-1947), atalar\u0131n\u0131n yolu il\u0259 getmi\u015f Midh\u0259t b\u0259y M\u0259likov (1879-1937), S\u0259ff\u0259t b\u0259y M\u0259likov (1886-1938), Q\u0259rib Soltan xan\u0131m M\u0259likova (1886-1967), eyni zamanda 7 ya\u015f\u0131nda ik\u0259n atas\u0131n\u0131 itir\u0259n, M\u0259likovlar ail\u0259sinin \u00fczv\u00fc, \u0259misi H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin himay\u0259sind\u0259 olmu\u015f, h\u0259rt\u0259r\u0259fli inki\u015faf etm\u0259sin\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck qay\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259ril\u0259n v\u0259 bu qay\u011f\u0131n\u0131n t\u0259siri n\u0259tic\u0259sind\u0259 1906-c\u0131 ild\u0259 Bak\u0131 real m\u0259kt\u0259bini, 1912-ci ild\u0259 Kazan Universitetinin fizika-riyaziyyat fak\u00fclt\u0259sini bitirmi\u015f, Az\u0259rbaycan\u0131n xalq maarifinin inki\u015faf\u0131nda \u00e7ox b\u00f6y\u00fck xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rmi\u015f, ilk az\u0259rbaycanl\u0131 fizik-professor, g\u00f6rk\u0259mli ali m\u0259kt\u0259b i\u015f\u00e7isi R\u0259him b\u0259y M\u0259likovun (1886-1936), eyni zamanda Z\u0259rdabda Z\u0259rdabi ail\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fcy\u00fcb, boya-ba\u015fa \u00e7atm\u0131\u015f ilk \u00f6nc\u0259 H\u0259nif\u0259 xan\u0131mdan t\u0259hsil, t\u0259rbiy\u0259 alm\u0131\u015f, onun say\u0259sind\u0259 rus dilini m\u00fck\u0259mm\u0259l \u00f6yr\u0259nmi\u015f, Az\u0259rbaycan teatr\u0131n\u0131n t\u0259m\u0259lini qoyan 5 aktyordan biri olan H\u0259s\u0259n b\u0259yin qarda\u015f\u0131 o\u011flu M\u0259h\u0259mm\u0259d b\u0259y \u018flv\u0259ndinin (1872-1918) v\u0259 dig\u0259r bu kimi yax\u0131n qohumlar\u0131n\u0131n, do\u011fmalar\u0131n\u0131n xatir\u0259si nec\u0259 yad olunur?<\/p>\n<p><em>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi ad\u0131na D\u00fcnya Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259tinin sor\u011fu m\u0259ktublar\u0131na cavab olaraq Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Milli T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Nazirliyinin H\u0259s\u0259n b\u0259yin ail\u0259 \u00fczvl\u0259rinin, b\u00f6y\u00fck o\u011flu Midh\u0259d b\u0259yin, eyni zamanda H\u0259s\u0259n b\u0259yin \u0259misi o\u011flu Xanlar b\u0259y M\u0259likovun ba\u015f\u0131na g\u0259tiril\u0259n b\u0259lal\u0131, faci\u0259li m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259r ver\u0259n m\u0259ktublar\u0131 il\u0259 oxucular\u0131m\u0131z\u0131 tan\u0131\u015f etm\u0259k ist\u0259rdim.<strong>\u00a0<a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3875\" rel=\"attachment wp-att-3875\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft size-medium wp-image-3875\" title=\"Zerdabi MTN\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/135-284x350.jpg\" alt=\"\" width=\"284\" height=\"350\" srcset=\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/135-284x350.jpg 284w, https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/135.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 284px) 100vw, 284px\" \/><\/a><\/strong><\/em><\/p>\n<p><em><strong> <\/strong>T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, can\u0131n\u0131-qan\u0131n\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131m\u0131z\u0131n i\u015f\u0131ql\u0131 g\u0259l\u0259c\u0259yi u\u011frunda f\u0259da ed\u0259n Z\u0259rdabi v\u0259 onun \u00f6vladlar\u0131, yax\u0131n qohumlar\u0131, \u00fcmumilikd\u0259 M\u0259likovlar n\u0259sli il\u0259 ba\u011fl\u0131 bu kimi m\u0259lumatlar arxivl\u0259rd\u0259 yat\u0131b qalmaqdad\u0131r.<\/em><\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin b\u00f6y\u00fck o\u011flu Midh\u0259d b\u0259y M\u0259likovun\u00a0 h\u0259yat\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 ara\u015fd\u0131rmalar aparark\u0259n a\u015fa\u011f\u0131da qeyd etdiyim s\u0259n\u0259dl\u0259ri \u0259ld\u0259 etm\u0259yim m\u0259nim \u00e7ox b\u00f6y\u00fck sevincim\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. Hesab edir\u0259m ki, bu vaxtad\u0259k h\u0259min s\u0259n\u0259dl\u0259rin t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131m\u0131z, t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259ld\u0259 edilm\u0259m\u0259sinin, bunlara istinad olunmamas\u0131n\u0131n n\u0259tic\u0259si olmu\u015fdur ki, Midh\u0259d b\u0259yin ke\u00e7diyi h\u0259yat yolunun i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131lmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z yaz\u0131lar\u0131m\u0131zda b\u0259zi hallarda m\u00fc\u0259yy\u0259n yanl\u0131\u015fl\u0131qlara yol vermi\u015fik. <a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3876\" rel=\"attachment wp-att-3876\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignright size-medium wp-image-3876\" title=\"Milli Tehl\u00fckesizlik Nazirliyinden Zerdabi ile bagli cavab\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/141-262x350.jpg\" alt=\"\" width=\"262\" height=\"350\" \/><\/a><\/p>\n<p><em>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 S.M\u00fcmtaz ad\u0131na D\u00f6vl\u0259t \u018fd\u0259biyyat v\u0259 \u0130nc\u0259s\u0259n\u0259t Arxivind\u0259 olark\u0259n, fondda saxlan\u0131lan, Az\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131 Xalq Daxiliy\u0259 \u0130\u015fl\u0259ri Komissarl\u0131\u011f\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n 21 dekabr 1925-ci il tarixli 2644 n\u00f6mr\u0259li m\u0259ktubla i\u015f yerind\u0259n Midh\u0259d b\u0259y\u0259 veril\u0259n aray\u0131\u015f, \u0259m\u0259k kitab\u00e7as\u0131n\u0131n t\u0259sdiq olunmu\u015f sur\u0259tind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131\u015f\u0131 (F.\u2116 653. s.1. i\u015f 53), onun 04.11.1929-cu il tarixd\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 imzas\u0131 il\u0259 t\u0259sdiq etmi\u015f oldu\u011fu t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131 (F.\u2116 653. s.1. i\u015f 53) diqq\u0259timi c\u0259lb etdi.\u00a0Bu s\u0259n\u0259dl\u0259rin \u0259ld\u0259 olunmas\u0131, \u0259n ba\u015fl\u0131cas\u0131 is\u0259 h\u0259min t\u0259rc\u00fcmeyi-halda yaz\u0131lan faktlarla \u0259m\u0259k kitab\u00e7as\u0131nda yaz\u0131lan v\u0259 t\u0259sdiq olunanlar\u0131n bir-birini tamamlamas\u0131, \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259si fakt\u0131 biz\u0259 bel\u0259 bir insan\u0131n h\u0259yat\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 yax\u0131ndan tan\u0131\u015f olmaqda, d\u0259qiq olaraq t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259ri aparmaqda bizl\u0259r\u0259 geni\u015f imkanlar yaratm\u0131\u015fd\u0131r.\u00a0<\/em><\/p>\n<p><em>H\u0259min s\u0259n\u0259dl\u0259rin kserosur\u0259tl\u0259ri il\u0259 oxucular\u0131, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131 tan\u0131\u015f etm\u0259k maraql\u0131 olard\u0131.<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0<\/em><em><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3877\" rel=\"attachment wp-att-3877\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-medium wp-image-3877\" title=\"Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 S.M\u00fcmtaz ad\u0131na D\u00f6vl\u0259t \u018fd\u0259biyyat v\u0259 \u0130nc\u0259s\u0259n\u0259t Arxivind\u0259 olark\u0259n, fondda saxlan\u0131lan, Az\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131 Xalq Daxiliy\u0259 \u0130\u015fl\u0259ri Komissarl\u0131\u011f\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n 21 dekabr 1925-ci il tarixli 2644 n\u00f6mr\u0259li m\u0259ktubla i\u015f yerind\u0259n Midh\u0259d b\u0259y\u0259 veril\u0259n aray\u0131\u015f, \u0259m\u0259k kitab\u00e7as\u0131n\u0131n t\u0259sdiq olunmu\u015f sur\u0259tind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131\u015f\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/15-350x237.jpg\" alt=\"\" width=\"350\" height=\"237\" \/><\/a><\/em>Midh\u0259d b\u0259yin t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n\u0131, \u0259m\u0259k kitab\u00e7as\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7ir\u0259n h\u0259r bir ziyal\u0131m\u0131za yax\u015f\u0131 m\u0259lum olar ki, mill\u0259tinin i\u015f\u0131ql\u0131, xo\u015fb\u0259xt g\u0259l\u0259c\u0259yi u\u011frunda bu mill\u0259t f\u0259daisi hans\u0131 yollardan ke\u00e7mi\u015fdir. \u018fm\u0259k kitab\u00e7as\u0131ndan, el\u0259c\u0259d\u0259 t\u0259rc\u00fcmeyi-haldan m\u0259lum oldu\u011fu kimi, b\u00f6y\u00fck bir m\u00fct\u0259x\u0259ssislik s\u0259ri\u015ft\u0259si il\u0259 Kazandan do\u011fma Bak\u0131ya \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 d\u00f6n\u0259n M.M\u0259likov 1925-ci ilin oktyabr ay\u0131nda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Xalq Daxiliy\u0259 \u0130\u015fl\u0259ri Komissarl\u0131\u011f\u0131 yan\u0131nda Yerli T\u0259s\u0259rr\u00fcfat Ba\u015f \u0130dar\u0259sinin Elektrikl\u0259\u015fm\u0259 \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri v\u0259zif\u0259sin\u0259 t\u0259yin olunur. Midh\u0259d b\u0259y<a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3882\" rel=\"attachment wp-att-3882\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignright  wp-image-3882\" title=\"Midh\u0259d b\u0259y s\u0259n\u0259dl\u0259r\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/17-350x305.jpg\" alt=\"\" width=\"247\" height=\"253\" \/><\/a> bu v\u0259zif\u0259d\u0259 olark\u0259n \u015eamax\u0131da v\u0259 L\u0259nk\u0259randa elektrik stansiyalar\u0131n\u0131n tikilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 layih\u0259 t\u0259rtib etmi\u015f, bilavasit\u0259 \u00f6z\u00fc t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259r iki rayonda elektrik stansiyas\u0131n\u0131n tikintisin\u0259 nail olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Onu da oxucular\u0131m\u0131z\u0131n diqq\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259yir\u0259m ki, yuxar\u0131da g\u00f6st\u0259ril\u0259n m\u0259ktubda adlar\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n <strong><em>Xanlar b\u0259y \u018fs\u0259d b\u0259y o\u011flu M\u0259likov v\u0259 Xanlar b\u0259yin h\u0259yat yolda\u015f\u0131 Nazl\u0131 xan\u0131m Hiday\u0259t b\u0259y q\u0131z\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin \u0259misi <a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3883\" rel=\"attachment wp-att-3883\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignright  wp-image-3883\" title=\"Arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259ri\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/211-350x245.jpg\" alt=\"\" width=\"301\" height=\"214\" \/><\/a>u\u015faqlar\u0131d\u0131r. <\/em><\/strong>Dem\u0259li Xanlar b\u0259yl\u0259 Nazl\u0131 xan\u0131m \u0259mio\u011flu, \u0259miq\u0131z\u0131 olmu\u015flar. Bu ail\u0259 d\u0259 repressiya m\u0259ruz qalm\u0131\u015f, 1937-ci ild\u0259 Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stana s\u00fcrg\u00fcn olunmu\u015fdur. <strong><em>Hal-haz\u0131rda Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan\u0131n \u015e\u0259k\u0259r\u00e7ilik sovxozunda b\u00f6y\u00fck bir M\u0259likovlar ail\u0259si ya\u015fay\u0131r.<\/em><\/strong> M\u0259lumdur ki, <strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin atas\u0131 S\u0259lim b\u0259yin day\u0131s\u0131, general-leytenant F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev ilk Az\u0259rbaycanl\u0131 generallardan (1811-1891) biri olmu\u015fdur.<\/em><\/strong> Bu g\u00f6rk\u0259mli <a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3885\" rel=\"attachment wp-att-3885\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignright size-medium wp-image-3885\" title=\"Midh\u0259d b\u0259y\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/191-350x248.jpg\" alt=\"\" width=\"350\" height=\"248\" \/><\/a>h\u0259rbi\u00e7i haqq\u0131nda tan\u0131nm\u0131\u015f h\u0259rbi\u00e7i-jurnalist \u015e\u0259mistan N\u0259zirlid\u0259n savay\u0131 t\u0259dqiqat aparan olmam\u0131\u015fd\u0131r. \u015e.N\u0259zirli yaz\u0131r: \u201c&#8230; O, ilk h\u0259rbi t\u0259hsilini Tiflis katet korpusunda ald\u0131qdan sonra 1837-ci ild\u0259 Qafqaz \u018flahidd\u0259 Ordusunda m\u00fcs\u0259lman s\u00fcvari polkunda xidm\u0259t\u0259 ba\u015flay\u0131b.<\/p>\n<p>Xidm\u0259tin yeddinci ilind\u0259 \u0259n yax\u015f\u0131 qvardiya rotmisti F\u0259r\u0259c b\u0259y eskadron komandiri kimi Peterburqa g\u00f6nd\u0259rilir. Peterburqda o, I Nikolay\u0131n x\u00fcsusi qvardiya komandiri v\u0259zif\u0259sin\u0259 t\u0259yin olunur. El\u0259 burada da o, imperatorun v\u0259 onun arvad\u0131 Mariya Aleksandrovnan\u0131n sevimlisi olur.<\/p>\n<p>F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev \u00f6z\u00fcn\u00fcn qeyri-adi h\u0259rbi qabiliyy\u0259ti v\u0259 igidliyi say\u0259sind\u0259 xidm\u0259tinin on ili \u0259rzind\u0259 polkovnik r\u00fctb\u0259sin\u0259 kimi y\u00fcks\u0259lir. 1850-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r Peterburqda x\u00fcsusi qvardiya kazak polkunda q\u00fcrursuz xidm\u0259t ed\u0259n polkovnik F.A\u011fayev h\u0259min ili \u018flahidd\u0259 Qafqaz Ordusunun s\u0259r\u0259ncam\u0131na g\u00f6nd\u0259rilir.<\/p>\n<p>1853-c\u00fc ild\u0259\u00a0 Kr\u0131m m\u00fcharib\u0259si ba\u015flananda polkovnik F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev Qaraba\u011f\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131 igidl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t s\u00fcvari alay\u0131 t\u0259\u015fkil edir, \u00f6z\u00fc d\u0259 onun komandiri olur. M\u00fcxt\u0259lif arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259ri, komandanl\u0131\u011fa g\u00f6nd\u0259ril\u0259n raport v\u0259 m\u0259ktublar g\u00f6st\u0259rir ki, F\u0259r\u0259c b\u0259yin \u015fu\u015fal\u0131lardan ibar\u0259t s\u00fcvari polku K\u00fcr\u0259kd\u0259r\u0259 u\u011frunda ged\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 altm\u0131\u015f minlik korpusa qar\u015f\u0131 d\u00f6nm\u0259z bir irad\u0259 il\u0259 vuru\u015fmu\u015fdur.<\/p>\n<p>1854-c\u00fc ild\u0259 osetinl\u0259rd\u0259n t\u0259\u015fkil olunmu\u015f milis alay\u0131 da F\u0259r\u0259c b\u0259yin alay\u0131na t\u0259hkim edilir. S\u00fcvari qo\u015fun d\u0259st\u0259sinin komandiri kimi y\u00fcks\u0259k v\u0259zif\u0259 da\u015f\u0131yan elo\u011flumuz h\u0259rbi xidm\u0259tin\u0259 v\u0259 qo\u015fun ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 kimi g\u00f6st\u0259rdiyi q\u0259hr\u0259manl\u0131\u011fa g\u00f6r\u0259 \u00fcst\u00fcnd\u0259 \u201cC\u0259surlu\u011fa g\u00f6r\u0259\u201d yaz\u0131lm\u0131\u015f q\u0131z\u0131l x\u0259nc\u0259rl\u0259, \u00e7oxlu h\u0259rbi ordenl\u0259rl\u0259, h\u0259m\u00e7inin imperator tac\u0131 il\u0259 b\u0259z\u0259dilmi\u015f birinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u201cM\u00fcq\u0259dd\u0259s Anna\u201d (q\u0131l\u0131ncla birg\u0259) ordenl\u0259ri il\u0259 t\u0259ltif olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev \u00f6z\u00fcn\u00fcn qeyri-adi h\u0259rbi qabiliyy\u0259ti v\u0259 igidliyi say\u0259sind\u0259 xidm\u0259tinin on ili \u0259rzind\u0259 polkovnik r\u00fctb\u0259sin\u0259 kimi y\u00fcks\u0259lir. 1850-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r Peterburqda x\u00fcsusi qvardiya kazak polkunda q\u00fcrursuz xidm\u0259t ed\u0259n polkovnik F.A\u011fayev h\u0259min ili \u018flahidd\u0259 Qafqaz Ordusunun s\u0259r\u0259ncam\u0131na g\u00f6nd\u0259rilir.<\/p>\n<p>1853-1856-c\u0131 ill\u0259rd\u0259ki s\u0259rk\u0259rd\u0259lik f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev\u0259 general-mayor r\u00fctb\u0259si verilir.<\/p>\n<p>M\u00fcharib\u0259 yenic\u0259 ba\u015flayanda F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayevin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Qaraba\u011f-Az\u0259rbaycan s\u00fcvari d\u0259st\u0259sinin t\u0259\u015fkili haqq\u0131nda Peterburqa m\u0259lumat g\u00f6nd\u0259r\u0259n qraf Vorontsov qeyd edir ki, polkovnik F\u0259r\u0259c b\u0259yin say\u0259sind\u0259 k\u00f6n\u00fcll\u00fc d\u0259st\u0259l\u0259r tezlikl\u0259 y\u0131\u011f\u0131ld\u0131. D\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259r y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 m\u0259\u015fhur Qaraba\u011f k\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 v\u0259 layiqinc\u0259 silahlanm\u0131\u015f halda ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n<p>Q\u0131rx il\u0259 yax\u0131n orduda q\u00fcsursuz xidm\u0259t ed\u0259n F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev 1882-ci ild\u0259 General-leytenant r\u00fctb\u0259sind\u0259 istefaya \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. \u00d6mr\u00fcn\u00fcn sonuna kimi Tiflis Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259tind\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan general-leytenant F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev min s\u0259kkiz y\u00fcz doxsan birinci il noyabr\u0131n iyirmi alt\u0131s\u0131nda s\u0259ks\u0259n ya\u015f\u0131nda Tiflisd\u0259 v\u0259fat etmi\u015fdir\u201d <strong><em>&#8211;<\/em><\/strong><em> <strong>\u015e\u0259mistan N\u0259zirli.<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em>H\u0259s\u0259n b\u0259yin do\u011fma day\u0131s\u0131, Az\u0259rbaycan\u0131n ilk generallar\u0131ndan biri F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayevin xatir\u0259si nec\u0259 yad olunur, \u015e.N\u0259zirli istisna olmaqla, onun haqq\u0131nda hans\u0131sa dig\u0259r bir t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n ara\u015fd\u0131rma apar\u0131l\u0131bm\u0131?<\/em><\/p>\n<p><strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin qarda\u015f\u0131 o\u011flu M\u0259h\u0259mm\u0259d b\u0259y M\u0259likov \u018flv\u0259ndi 1872-ci ild\u0259 \u015eamax\u0131 quberniyas\u0131n\u0131n Z\u0259rdab b\u00f6lg\u0259sinin \u018flv\u0259nd k\u0259ndind\u0259 anadan olmu\u015fdur.<\/em><\/strong> XIX \u0259srin sonlar\u0131na yax\u0131n M\u0259h\u0259mm\u0259d b\u0259y Z\u0259rdabdan Bak\u0131ya g\u0259lir. O, tez bir zamanda burada d\u00f6vr\u00fcn qabaqc\u0131l, ziyal\u0131 insanlar\u0131 il\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t yarad\u0131r. Az\u0259rbaycan dilini m\u00fck\u0259mm\u0259l bil\u0259n, rus dilind\u0259 yax\u015f\u0131 dan\u0131\u015fan v\u0259 yazan M\u0259h\u0259mm\u0259d b\u0259y M\u0259likov ilk-\u00f6nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 m\u00fcst\u0259ntiq yan\u0131nda dilmanc i\u015fl\u0259yir, bir m\u00fcdd\u0259t v\u0259killik f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olur.<\/p>\n<p>Sonralar o, \u0259misi H\u0259s\u0259n b\u0259yin d\u0259st\u0259yi il\u0259 m\u00fcxt\u0259lif vaxtlarda Bak\u0131 teatrlar\u0131nda aktyorluq etmi\u015fdir. S\u0259hn\u0259 f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 1890-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 ba\u015flam\u0131\u015f, tama\u015falarda z\u0259ngin obrazlar yaratm\u0131\u015fd\u0131r. Bu teatr f\u0259daisi gah inzibat\u00e7\u0131, gah rejissor olmu\u015f, b\u0259z\u0259n aktyorlar\u0131n geyiml\u0259rini haz\u0131rlam\u0131\u015f, h\u0259tta qrim\u00e7ini d\u0259 \u0259v\u0259z etmi\u015fdir. Qeyd ed\u0259k ki, H\u00fcseyn \u018fr\u0259blinski, G\u00f6y\u00e7al\u0131 \u018fb\u00fclf\u0259t V\u0259li il\u0259 yana\u015f\u0131 teatr c\u0259miyy\u0259tin\u0259 birinci \u00fczv yaz\u0131lan M\u0259h\u0259mm\u0259d b\u0259y \u018flv\u0259ndi olmu\u015fdur.<\/p>\n<figure id=\"attachment_3657\" aria-describedby=\"caption-attachment-3657\" style=\"width: 109px\" class=\"wp-caption alignleft\"><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3657\" rel=\"attachment wp-att-3657\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-3657\" title=\"H\u0259s\u0259n b\u0259yin atas\u0131 S\u0259lim b\u0259yin day\u0131s\u0131 General-leytenant F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/25.jpg\" alt=\"\" width=\"109\" height=\"147\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-3657\" class=\"wp-caption-text\">H\u0259s\u0259n b\u0259yin atas\u0131 S\u0259lim b\u0259yin day\u0131s\u0131 General-leytenant F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev<\/figcaption><\/figure>\n<p>M\u0259h\u0259mm\u0259d b\u0259y \u018flv\u0259ndi M.F.Axundovun \u201cHac\u0131 qara\u201d komediyas\u0131nda Heyd\u0259r b\u0259y, N.B.V\u0259zirovun \u201cYa\u011f\u0131\u015fdan \u00e7\u0131xd\u0131q, ya\u011fmura d\u00fc\u015fd\u00fck\u201d v\u0259 \u201cM\u00fcsb\u0259ti-F\u0259xr\u0259ddin\u201d \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u018f\u015fr\u0259f b\u0259y v\u0259 R\u00fcst\u0259m b\u0259y, N.N\u0259rimanovun \u201cNadir \u015fah\u201d faci\u0259sind\u0259 \u015fah T\u0259hmas, \u018f.Haqverdiyevin \u201cA\u011fam\u0259h\u0259mm\u0259d\u015fah Qacar\u201d dram\u0131nda Murtuzaqulu xan, \u015e.Saminin \u201cD\u0259mir\u00e7i Gav\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 Q\u0259htan, N.Qoqolun \u201cM\u00fcf\u0259tti\u015f\u201dind\u0259 Osip, V.\u015eekspirin \u201cOtello\u201d faci\u0259sind\u0259 Yaqo, J.Molyerin \u201cZor\u0259n t\u0259bib\u201d komediyas\u0131nda t\u0259bib v\u0259 dig\u0259r tama\u015falarda parlaq obrazlar yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>H.Z\u0259rdabinin bir vaxtlar redaktoru oldu\u011fu \u201cKaspi\u201d q\u0259zetind\u0259 1908-ci il noyabr\u0131n 4-d\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d b\u0259y bir d\u0259st\u0259 m\u00fcs\u0259lman ziyal\u0131s\u0131 il\u0259 \u201cNicat\u201d c\u0259miyy\u0259ti n\u0259zdind\u0259 teatr qrupu t\u0259\u015fkil etm\u0259k t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015f, imkanl\u0131 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 bu i\u015f\u0259 maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. O, ucqar b\u00f6lg\u0259l\u0259r\u0259 ged\u0259r\u0259k tama\u015falar<\/p>\n<div class=\"mceTemp\">\n<figure id=\"attachment_3665\" aria-describedby=\"caption-attachment-3665\" style=\"width: 141px\" class=\"wp-caption alignright\"><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3665\" rel=\"attachment wp-att-3665\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-3665\" title=\"H\u0259s\u0259n b\u0259yin qarda\u015f\u0131 o\u011flu R\u0259him b\u0259y M\u0259likov Mehral\u0131 b\u0259y o\u011flu\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/262-262x350.jpg\" alt=\"\" width=\"141\" height=\"350\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-3665\" class=\"wp-caption-text\">H\u0259s\u0259n b\u0259yin qarda\u015f\u0131 o\u011flu R\u0259him b\u0259y M\u0259likov Mehral\u0131 b\u0259y o\u011flu<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<p>g\u00f6st\u0259rir, teatr\u0131 t\u0259bli\u011f edir, savads\u0131zl\u0131\u011f\u0131n, nadanl\u0131\u011f\u0131n, m\u00f6vhumat v\u0259 c\u0259hal\u0259tin h\u00f6km s\u00fcrd\u00fcy\u00fc yerl\u0259r\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t toxumu s\u0259pirdi. M\u0259h\u0259mm\u0259d b\u0259y xalqa xidm\u0259t edirdi, irtican\u0131n d\u00fc\u015fm\u0259ni idi. Odur ki, irtica q\u00fcvv\u0259l\u0259ri d\u00f6vr\u00fcn vicdanl\u0131, namuslu s\u0259n\u0259tkarlar\u0131n\u0131 s\u0259hn\u0259d\u0259n qovdu, t\u0259qib etdi v\u0259 onlar\u0131 m\u0259\u015f\u0259qq\u0259tl\u0259r\u0259 sald\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 o d\u00f6vr teatr\u0131n\u0131n 4 n\u0259h\u0259ng simas\u0131-Cahangir Zeynalov, \u018fb\u00fclf\u0259t V\u0259li, H\u00fcseyn \u018fr\u0259blinski v\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d b\u0259y \u018flv\u0259ndi t\u0259qrib\u0259n eyni vaxtda ayr\u0131-ayr\u0131 \u015f\u0259raitd\u0259 f\u0259lak\u0259tl\u0259r\u0259 d\u00fc\u00e7ar oldular.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan teatr\u0131n\u0131n t\u0259r\u0259qqisin\u0259 xidm\u0259t ed\u0259n M.\u018flv\u0259ndinin \u00f6mr\u00fcn\u00fcn son ill\u0259ri ehtiyac v\u0259 \u00fcz\u00fcnt\u00fc i\u00e7ind\u0259 ke\u00e7mi\u015fdir.<\/p>\n<p>Mill\u0259t f\u0259daisi M\u0259h\u0259mm\u0259d b\u0259y \u018flv\u0259ndi yaratm\u0131\u015f oldu\u011fu g\u00fccl\u00fc s\u0259hn\u0259 obrazlar\u0131 il\u0259 insanlar\u0131 \u0259dal\u0259t\u0259 v\u0259 birliy\u0259 \u00e7a\u011f\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. <strong><em>O, h\u0259yat\u0131n\u0131n son ill\u0259rind\u0259 k\u00fcsk\u00fcn, incik bir \u00f6m\u00fcr ya\u015fam\u0131\u015f, 1918-ci ilin mart q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131 g\u00f6zl\u0259ri il\u0259 g\u00f6rm\u00fc\u015f v\u0259 erm\u0259ni v\u0259h\u015filiyind\u0259n, bu soyq\u0131r\u0131mdan sars\u0131laraq havalanm\u0131\u015f, ruhi x\u0259st\u0259liy\u0259 d\u00fc\u00e7ar olmu\u015f, a\u011fl\u0131n\u0131 itirmi\u015f v\u0259 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fmi\u015fdir. <\/em><\/strong><\/p>\n<figure id=\"attachment_3666\" aria-describedby=\"caption-attachment-3666\" style=\"width: 161px\" class=\"wp-caption alignleft\"><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3666\" rel=\"attachment wp-att-3666\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-3666\" title=\"H\u0259s\u0259n b\u0259yin b\u00f6y\u00fck q\u0131z\u0131 P\u0259ri xan\u0131m M\u0259likova\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/27-200x200.jpg\" alt=\"\" width=\"161\" height=\"161\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-3666\" class=\"wp-caption-text\">H\u0259s\u0259n b\u0259yin b\u00f6y\u00fck q\u0131z\u0131 P\u0259ri xan\u0131m M\u0259likova. \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovun h\u0259yat yolda\u015f\u0131<\/figcaption><\/figure>\n<p><em>M\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n biz\u0259 bel\u0259 m\u0259lumdur ki, \u018flv\u0259ndi Bak\u0131da Qurbanov k\u00fc\u00e7\u0259sind\u0259, \u00e7ay fabrikinin yan\u0131ndak\u0131 binan\u0131n ikinci m\u0259rt\u0259b\u0259sind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r.<\/em><\/p>\n<p><strong><em>Sual olunur, Az\u0259rbaycan teatr\u0131n\u0131n t\u0259r\u0259qqisind\u0259 m\u00fcst\u0259sna xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rmi\u015f H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin qarda\u015f\u0131 o\u011flu olan, bel\u0259 bir \u015f\u0259xsin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yerin \u00fcnvan\u0131 d\u0259qiqliyi il\u0259 niy\u0259 xalq\u0131m\u0131za b\u0259lli deyil, onun m\u0259zar\u0131 haradad\u0131r? Onun yax\u0131nlar\u0131ndan, do\u011fmalar\u0131ndan kiml\u0259ri olmu\u015f v\u0259 h\u0259yatda kiml\u0259ri qal\u0131b?<\/em><\/strong><strong><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/em><\/strong><\/p>\n<p><em>Az\u0259rbaycan\u0131n bu g\u00f6rk\u0259mli \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri harada uyuyur,<\/em><\/p>\n<figure id=\"attachment_3668\" aria-describedby=\"caption-attachment-3668\" style=\"width: 155px\" class=\"wp-caption alignright\"><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3668\" rel=\"attachment wp-att-3668\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-3668\" title=\"H\u0259s\u0259n b\u0259yin ki\u00e7ik q\u0131z\u0131 Q\u0259rib Soltan xan\u0131m M\u0259likova\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/281-200x200.jpg\" alt=\"\" width=\"155\" height=\"155\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-3668\" class=\"wp-caption-text\">H\u0259s\u0259n b\u0259yin ki\u00e7ik q\u0131z\u0131 Q\u0259rib Soltan xan\u0131m M\u0259likova<\/figcaption><\/figure>\n<p><em>q\u0259birl\u0259ri haradad\u0131r, m\u0259zarlar\u0131n\u0131n yeri bilinirmi, bilinirs\u0259 onlar\u0131n q\u0259bir\u00fcst\u00fc abid\u0259si varm\u0131, bu \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin ya\u015fam\u0131\u015f olduqlar\u0131 \u00fcnvanlar bizl\u0259r\u0259 b\u0259llidirmi, b\u0259llidirs\u0259 h\u0259min \u00fcnvanlara xatir\u0259 l\u00f6vh\u0259si vurulubmu, aliml\u0259rimiz v\u0259 ziyal\u0131lar\u0131m\u0131z t\u0259r\u0259find\u0259n onlar\u0131n ke\u00e7diyi h\u0259yat yolu t\u0259dqiq olunubmu, el\u0259c\u0259 d\u0259 bu insanlar\u0131n h\u0259yata b\u0259x\u015f etmi\u015f olduqlar\u0131 \u00f6vladlar\u0131, onlar\u0131n n\u0259sil \u015f\u0259c\u0259r\u0259si haqq\u0131nda bilgil\u0259r \u0259ld\u0259 etmi\u015fikmi? S\u00f6z\u00fcn \u0259sil m\u0259nas\u0131nda dey\u0259rdim ki, \u0259sla yox. <\/em><\/p>\n<p>Harada olmas\u0131ndan, harada ya\u015famas\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq can\u0131n\u0131-qan\u0131n\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259r\u0259qqisi yolunda, i\u015f\u0131ql\u0131 g\u0259l\u0259c\u0259yi u\u011frunda f\u0259da etmi\u015f bel\u0259 bir insanlara qar\u015f\u0131 niy\u0259 b\u0259s bizd\u0259 bigan\u0259lik vard\u0131r.<\/p>\n<figure id=\"attachment_3670\" aria-describedby=\"caption-attachment-3670\" style=\"width: 150px\" class=\"wp-caption alignleft\"><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3670\" rel=\"attachment wp-att-3670\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-3670\" title=\"Z\u0259rdabinin b\u00f6y\u00fck o\u011flu. Midh\u0259d b\u0259y M\u0259likov Z\u0259rdabi\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/29-200x200.jpg\" alt=\"\" width=\"150\" height=\"150\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-3670\" class=\"wp-caption-text\">Z\u0259rdabinin b\u00f6y\u00fck o\u011flu. Midh\u0259d b\u0259y M\u0259likov Z\u0259rdabi<\/figcaption><\/figure>\n<p>M\u00fcxt\u0259lif mill\u0259tl\u0259rin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin at oynatd\u0131\u011f\u0131 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y\u0259 iradlar bildirilmi\u015f, onu tutdu\u011fu yoldan \u00e7\u0259kindirm\u0259y\u0259, haqq s\u0259sini bo\u011fma\u011fa \u00e7al\u0131\u015faraq deyirdil\u0259r; \u201cM\u00fcs\u0259lman k\u00fctl\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259rid\u0259n-qab\u0131qdan \u00e7\u0131xma\u011fa ehtiyac yoxdur. \u00c7\u00fcnki, \u00e7\u0259kdiyin \u0259ziyy\u0259t qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259y\u0259c\u0259k\u201d.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y is\u0259 nadanlara bel\u0259 bir cavab vermi\u015fdir. \u201c\u00d6z i\u015fin\u0259 qiym\u0259t-y\u0259ni m\u00fckafat umma. S\u0259ni t\u0259rifl\u0259yib g\u00f6yl\u0259r\u0259 qald\u0131racaqlar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259. Xalq \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015fl\u0259. Onda o, ard\u0131nca ged\u0259c\u0259k v\u0259 s\u0259nin q\u0259drini bil\u0259c\u0259k. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn is\u0259 \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n xalq\u0131n inam\u0131n\u0131 qazanmaq laz\u0131md\u0131r\u201d.<\/p>\n<figure id=\"attachment_3671\" aria-describedby=\"caption-attachment-3671\" style=\"width: 186px\" class=\"wp-caption alignright\"><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3671\" rel=\"attachment wp-att-3671\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-3671\" title=\"Z\u0259rdabinin ki\u00e7ik o\u011flu. S\u0259ff\u0259t b\u0259y M\u0259likov Z\u0259rdabi\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/301-200x200.jpg\" alt=\"\" width=\"186\" height=\"186\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-3671\" class=\"wp-caption-text\">Z\u0259rdabinin ki\u00e7ik o\u011flu. S\u0259ff\u0259t b\u0259y M\u0259likov Z\u0259rdabi<\/figcaption><\/figure>\n<p>Allah s\u0259n\u0259 q\u0259ni-q\u0259ni r\u0259hm\u0259t el\u0259sin, ey mill\u0259tin, xalq\u0131n \u00f6n\u00fcnd\u0259 getmi\u015f \u201cmill\u0259t f\u0259daisi\u201d, \u201cZaqafqaziya m\u00fcs\u0259lman ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llimi v\u0259 m\u0259n\u0259vi atas\u0131\u201d, \u201caliml\u0259rin alimi\u201d, \u201cxalq\u0131n g\u00f6r\u0259n g\u00f6z\u00fc v\u0259 parlayan i\u015f\u0131\u011f\u0131\u201d, \u201cxalqlar\u0131n yol g\u00f6st\u0259r\u0259ni\u201d kimi sevil\u0259n\u00a0 v\u0259 t\u0259bli\u011f olunan H\u0259s\u0259n b\u0259y, bu fikirl\u0259rinizi, s\u00f6zl\u0259rinizi nec\u0259 d\u0259 b\u00f6y\u00fck\u00a0 bir uzaqg\u00f6r\u0259nlikl\u0259 ifad\u0259 etmi\u015fsiniz.<\/p>\n<p>Z\u0259rdab rayon \u0130cra Hakimiyy\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n 2009-cu il tarixind\u0259 Z\u0259rdabi yurdunda (Z\u0259rdab \u015f\u0259h\u0259rind\u0259) \u00dcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyevin anadan olmas\u0131n\u0131n 86 illiyi, Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 M\u0259lik M\u0259h\u0259rr\u0259movun abid\u0259 b\u00fcst\u00fcn\u00fcn a\u00e7\u0131l\u0131\u015f m\u0259rasimi m\u00fcnasib\u0259til\u0259 ke\u00e7iril\u0259n t\u0259dbir\u0259 d\u0259v\u0259t olundu\u011fum zaman, t\u0259dbird\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n respublikam\u0131z\u0131n g\u00f6rk\u0259mli elm, m\u0259d\u0259niyy\u0259t, tibb xadiml\u0259ri, mill\u0259t v\u0259kill\u0259ri, Respublika M\u00fcharib\u0259, \u018fm\u0259k, Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259r v\u0259 H\u00fcquq M\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131, Veteranlar \u015euras\u0131n\u0131n, ayr\u0131-ayr\u0131 nazirlik v\u0259 komit\u0259l\u0259rin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin i\u00e7\u0259risind\u0259 b\u00fct\u00fcn t\u0259dbir boyu bir \u015f\u0259xs diqq\u0259timd\u0259n yay\u0131nm\u0131rd\u0131. <strong><em>H\u0259min \u015f\u0259xs M.Top\u00e7uba\u015fov ad\u0131na Elmi-C\u0259rrahiyy\u0259 M\u0259rk\u0259zinin direktoru, Az\u0259rbaycan Tibb Universitetinin C\u0259rrahiyy\u0259 kafedras\u0131n\u0131n m\u00fcdiri, \u201c\u015e\u00f6hr\u0259t\u201d ordenli, \u0259m\u0259kdar elm xadimi, 75 il \u00f6nc\u0259\u00a0 Z\u0259rdabi yurdunda \u00e7\u0131xan, Z\u0259rdabi n\u0259slinin tan\u0131nm\u0131\u015f n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rind\u0259n olan, h\u0259myerlim akademik B\u00f6y\u00fckki\u015fi A\u011fayev idi.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0<\/em><\/strong>M\u0259n, akademik B.A\u011fayevl\u0259 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 ke\u00e7iril\u0259n t\u0259dbirl\u0259rd\u0259, toplant\u0131larda d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 bir yerd\u0259 i\u015ftirak etmi\u015f, kabinetind\u0259 onunla h\u0259ms\u00f6hb\u0259t olmu\u015fam. H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 v\u0259 elmi irsi il\u0259 ba\u011fl\u0131 yazd\u0131\u011f\u0131m m\u0259qal\u0259l\u0259rl\u0259, elmi-t\u0259dqiqat \u0259s\u0259rl\u0259riml\u0259 B\u00f6y\u00fckki\u015fi m\u00fc\u0259llimi tan\u0131\u015f etmi\u015f v\u0259 onlar\u0131 avtoqrafla d\u0259y\u0259rli alimimiz\u0259<\/p>\n<figure id=\"attachment_3674\" aria-describedby=\"caption-attachment-3674\" style=\"width: 177px\" class=\"wp-caption alignright\"><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3674\" rel=\"attachment wp-att-3674\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-3674\" title=\"Akademik B.A\u011fayev Z\u0259rdabda K\u00fcr sahili boyu g\u0259mi il\u0259 g\u0259zinti zaman\u0131 (10.05.2009-cu il).  \" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/311-271x350.jpg\" alt=\"\" width=\"177\" height=\"269\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-3674\" class=\"wp-caption-text\">Akademik B.A\u011fayev Z\u0259rdabda K\u00fcr sahili boyu g\u0259mi il\u0259 g\u0259zinti zaman\u0131 (10.05.2009-cu il).<\/figcaption><\/figure>\n<p>t\u0259qdim etmi\u015f\u0259m. <strong><em>Eyni zamanda B\u00f6y\u00fckki\u015fi m\u00fc\u0259llim d\u0259 \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 elmi \u0259s\u0259rl\u0259rini, o c\u00fcml\u0259d\u0259n 80 illiyin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f \u201cTaleyin b\u00f6y\u00fckl\u00fck t\u00f6hf\u0259si\u201d adl\u0131 kitab\u0131n\u0131 avtoqrafla m\u0259n\u0259 t\u0259qdim etmi\u015fdir. Bu kitab m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n d\u0259y\u0259rli bir h\u0259diyy\u0259 olmu\u015fdur. <\/em><\/strong>\u00c7\u00fcnki, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi n\u0259slind\u0259n olan, bu b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsiyy\u0259tin ata-babas\u0131n\u0131n v\u0259 eyni zamanda \u00f6z\u00fcn\u00fcn ke\u00e7mi\u015f oldu\u011fu ke\u015fm\u0259ke\u015fli h\u0259yat yollar\u0131ndan x\u0259b\u0259r ver\u0259n bu kitabda qeyd olunan faktlar bir z\u0259rdabi\u015f\u00fcnas kimi, m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck bir tap\u0131nt\u0131, \u0259sasl\u0131 bir t\u0259dqiqat material\u0131 olmu\u015fdur\u2026<\/p>\n<p>Qeyd edim ki, B\u00f6y\u00fckki\u015fi m\u00fc\u0259llimin u\u015faql\u0131q ill\u0259ri, orta m\u0259kt\u0259b v\u0259 tibb institutunda t\u0259hsil ald\u0131\u011f\u0131, ilk \u0259m\u0259k f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 ill\u0259r Sabirabad rayonu il\u0259 ba\u011fl\u0131 oldu\u011fundan o, \u00f6z\u00fcn\u00fc sabirabadl\u0131 hesab etmi\u015fdir. H\u0259r bir dostu, tan\u0131\u015f\u0131 bel\u0259 onu sabirabadl\u0131 kimi tan\u0131y\u0131rd\u0131. \u018fslind\u0259 is\u0259 <strong><em>B.A\u011fayev Z\u0259rdab\u0131n \u0259n iri ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259n biri olan q\u0259dim \u018flv\u0259nd k\u0259ndind\u0259, M\u0259likovlar ail\u0259sind\u0259 1928-ci ild\u0259 d\u00fcnyaya g\u0259lmi\u015fdir.<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Onun ulular\u0131 Z\u0259rdab torpa\u011f\u0131ndan, M\u0259likovlar n\u0259slind\u0259n olmu\u015flar. Hans\u0131 ki, ata babas\u0131 B\u00f6y\u00fck b\u0259y M\u0259likov, ana babas\u0131 Novruz\u0259li b\u0259y M\u0259likov H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi il\u0259 bir n\u0259sild\u0259n, bir k\u00f6kd\u0259ndirl\u0259r. B.A\u011fayev anadan olanda valideynl\u0259ri ona ata babas\u0131n\u0131n \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 B\u00f6y\u00fckb\u0259y ad\u0131n\u0131 vermi\u015fl\u0259r. Lakin, bu bir faktd\u0131r ki, ke\u00e7\u0259n \u0259srin 20-30-cu ill\u0259rind\u0259n ba\u015flanan s\u00fcrg\u00fcn h\u0259yat\u0131 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 M\u0259likovlar s\u00fclal\u0259sin\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n bu ail\u0259y\u0259, onlar\u0131n qohumlar\u0131na m\u0259hrumiyy\u0259tl\u0259r g\u0259tirmi\u015f, onlar\u0131 represiya qurbanlar\u0131na \u00e7evirmi\u015fdir. Bu n\u0259slin ba\u015f\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcn\u00fc alm\u0131\u015f s\u00fcrg\u00fcn olunmaq qorxusuna g\u00f6r\u0259, atas\u0131 A\u011faki\u015fi b\u0259y \u201cb\u0259y\u201d s\u00f6z\u00fcnd\u0259n qa\u00e7araq s\u0259n\u0259dd\u0259 B\u00f6y\u00fck b\u0259y ad\u0131n\u0131 B\u00f6y\u00fckki\u015fi, \u201cM\u0259likov\u201d soyad\u0131n\u0131 is\u0259 A\u011fayev yazd\u0131rmaq m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259\u00a0 olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Oxucular\u0131m\u0131z\u0131n diqq\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259yir\u0259m ki, B\u00f6y\u00fckki\u015fi m\u00fc\u0259lliml\u0259 do\u011fma Z\u0259rdabi yurdunda g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259yim m\u0259nim \u00e7ox b\u00f6y\u00fck sevincim\u0259 s\u0259b\u0259b olan, yadda\u015flardan silinm\u0259y\u0259n tarixi bir g\u00fcn idi. <strong><em>\u00c7\u00fcnki, ya\u015f\u0131 80-i haqlam\u0131\u015f h\u0259myerlim, akademik B.A\u011fayev 75 ild\u0259n sonra birinci d\u0259f\u0259 idi ki, do\u011fma yurdu Z\u0259rdabda olurdu v\u0259 he\u00e7 vaxt Z\u0259rdaba d\u00f6nm\u0259mi\u015fdi. <\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em><\/em><\/strong>O, h\u0259min g\u00fcn Z\u0259rdaba b\u00f6y\u00fck bir h\u0259sr\u0259t,<strong><em> <\/em><\/strong>sevgi, m\u0259h\u0259bb\u0259t hissi il\u0259 g\u0259lmi\u015fdi. H\u0259myerlil\u0259ri qar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 zaman\u0131 doluxsunan, g\u00f6zl\u0259ri ya\u015faran B\u00f6y\u00fckki\u015fi m\u00fc\u0259llim \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131na bu s\u00f6zl\u0259rl\u0259 ba\u015flad\u0131: \u201cG\u0259lmi\u015f\u0259m ki, ana v\u0259t\u0259nimi, do\u011fuldu\u011fum yerl\u0259ri, daha do\u011frusu, \u0259cdad\u0131m\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yerl\u0259ri g\u00f6r\u00fcm v\u0259 bu qiym\u0259tli an\u0131 h\u0259yat\u0131mda itirm\u0259yim.<\/p>\n<figure id=\"attachment_3888\" aria-describedby=\"caption-attachment-3888\" style=\"width: 252px\" class=\"wp-caption alignright\"><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/?attachment_id=3888\" rel=\"attachment wp-att-3888\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-3888\" title=\"Akademik B.A\u011fayev polkovnik A.Qurbani\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/321.jpg\" alt=\"\" width=\"252\" height=\"374\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-3888\" class=\"wp-caption-text\">Akademik B.A\u011fayev Z\u0259rdabda K\u00fcr sahili boyu g\u0259mi il\u0259 g\u0259zinti zaman\u0131 polkovnik A.Qurbaniy\u0259 m\u00fcsahib\u0259 ver\u0259rk\u0259n (10.05.2009).<\/figcaption><\/figure>\n<p>M\u0259n bu g\u00fcn Z\u0259rdaba g\u0259l\u0259nd\u0259 he\u00e7 \u00fcmid el\u0259mirdim ki, bel\u0259 bir g\u00f6z\u0259l diyar, bel\u0259 bir ab-hava, bel\u0259 bir \u015f\u0259rait, t\u0259nt\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259c\u0259y\u0259m. Do\u011frudan da Z\u0259rdab Az\u0259rbaycan\u0131n g\u00f6z\u0259l gu\u015f\u0259l\u0259rind\u0259n biriymi\u015f\u201d.<\/p>\n<p>T\u0259dbirl\u0259 ba\u011fl\u0131, bir g\u00fcnl\u00fck s\u0259f\u0259rin t\u0259\u0259ss\u00fcratlar\u0131n\u0131 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u018fm\u0259kdar \u0130nc\u0259s\u0259n\u0259t xadimi, Nax\u00e7\u0131van \u00a0Muxtar Respublikas\u0131n\u0131n \u018fm\u0259kdar m\u0259d\u0259niyy\u0259t i\u015f\u00e7isi, polkovnik Abdulla Qurbaninin q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131, Az\u0259rbaycan MEA-n\u0131n m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc V\u0259li \u018fliyevin v\u0259 m\u0259n, Eld\u0259niz H\u0259s\u0259novun elmi m\u0259sl\u0259h\u0259t\u00e7isi oldu\u011fumuz <strong><em>\u201cZ\u0259rdabi yurdunda bir g\u00fcn\u201d adl\u0131 kitabda (Bak\u0131, \u201cApostrof\u201d, 2009, 192 s\u0259h.)<\/em><\/strong> m\u00fc\u0259llifin B\u00f6y\u00fckki\u015fi m\u00fc\u0259lliml\u0259 s\u00f6hb\u0259tl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 dair <strong><em>\u201d75 ild\u0259n sonra do\u011fma sahill\u0259rd\u0259\u201d <\/em><\/strong>ba\u015fl\u0131ql\u0131 yaz\u0131s\u0131ndan m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259qamlar\u0131 oxucular\u0131m\u0131z\u0131n diqq\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq maraql\u0131 olard\u0131.<\/p>\n<p>\u201cG\u0259minin bir t\u0259r\u0259find\u0259 dirs\u0259kl\u0259n\u0259r\u0259k, K\u00fcr sahill\u0259rin\u0259 h\u0259sr\u0259tl\u0259 baxan<strong> <\/strong>B\u00f6y\u00fckki\u015fi m\u00fc\u0259llim\u0259 yax\u0131nla\u015f\u0131ram. O, sanki bahar buludu kimi dolub. Dindirs\u0259n g\u00f6zl\u0259rind\u0259n qan-ya\u015f \u0259l\u0259y\u0259c\u0259kdir. Onu \u015firin x\u0259yaldan ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131ma g\u00f6r\u0259 \u00fczrxahl\u0131q edir\u0259m.<\/p>\n<p><strong><em>-B\u00f6y\u00fckki\u015fi m\u00fc\u0259llim, nec\u0259dir? Xo\u015funuza g\u0259lirmi?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><em>M\u0259nim u\u015faql\u0131\u011f\u0131m bu sahill\u0259rd\u0259 qal\u0131b. 75 ild\u0259n sonra u\u015faql\u0131\u011f\u0131m\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 g\u0259lmi\u015f\u0259m. U\u015faql\u0131\u011f\u0131m\u0131 axtar\u0131ram.<\/em><\/p>\n<p><strong><em>-U\u015faql\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 tapma\u011fa \u00fcmidiniz varm\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><em>Var, el\u0259 \u00f6mr\u00fcm\u00fcn 75 ilini bu \u00fcmidl\u0259 ya\u015fam\u0131\u015fam.<\/em><\/p>\n<p><strong><em>-K\u00fcr sahill\u0259ri uzaq deyil ki. B\u0259s n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn bel\u0259 gec u\u015faql\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131n sora\u011f\u0131 il\u0259 do\u011fma yerl\u0259r\u0259 g\u0259lmi\u015finiz?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><em>Biz buradan getm\u0259mi\u015fdik, bizi m\u0259cburi k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r. \u00d6zg\u0259 d\u00f6vr idi. Anam\u0131n g\u00f6z ya\u015flar\u0131n\u0131 indi d\u0259 unuda bilmir\u0259m. G\u0259mi sahild\u0259n ayr\u0131landa o g\u00fcnl\u0259ri yenid\u0259n ya\u015fad\u0131m. Sanki can\u0131ma bir \u00fc\u015f\u00fctm\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc. Do\u011fma el-obadan, ayr\u0131lmaq nec\u0259 d\u0259 \u00e7\u0259tin imi\u015f. Bunu q\u0259rib\u00e7ilik \u00e7\u0259k\u0259nl\u0259r bilir. \u0130st\u0259r \u015fah ol, ist\u0259rs\u0259 n\u00f6k\u0259r, f\u0259rqi yoxdur. H\u0259r qu\u015fa \u00f6z yuvas\u0131 do\u011fmad\u0131r. <\/em><\/p>\n<p><strong><em>-B\u00f6y\u00fckki\u015fi m\u00fc\u0259llim, dem\u0259li sizin ail\u0259niz d\u0259 30-cu ill\u0259rin \u0259zab-\u0259ziyy\u0259tini g\u00f6r\u00fcb, el\u0259mi? <\/em><\/strong><\/p>\n<p><em>\u018fn b\u00f6y\u00fck \u0259zab-\u0259ziyy\u0259t el\u0259 yurd-yuvadan ayr\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259k deyilmi? \u015eura h\u00f6kum\u0259ti qurulanda anam\u0131n h\u0259r iki babas\u0131n\u0131: Novruz\u0259li b\u0259yi v\u0259 \u018fli b\u0259yi h\u0259bs edib g\u00fcll\u0259l\u0259dil\u0259r. Ana babam \u018flabbas b\u0259y M\u0259likov \u018flv\u0259ndd\u0259n s\u00fcrg\u00fcn olundu. H\u0259r g\u00fcn incidil\u0259n, t\u0259qib olunan ail\u0259miz Z\u0259rdabdan qa\u00e7ma\u011fa, k\u00f6\u00e7\u00fcb getm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu.<\/em><\/p>\n<p><strong><em>-Ax\u0131 Z\u0259rdab uzaq deyildi<\/em><\/strong>.<\/p>\n<p><em>Do\u011frudur, q\u0259lb inciy\u0259nd\u0259, \u00fcz d\u00f6n\u0259nd\u0259 \u00e7\u0259tin olur. M\u0259n d\u0259, anam da, \u0259zizl\u0259rim d\u0259 yurd sevgisini, Z\u0259rdab\u0131, K\u00fcr sahill\u0259rinin h\u0259sr\u0259tini q\u0259lbimizd\u0259 ya\u015fatm\u0131\u015f\u0131q. El\u0259 z\u0259nn etmi\u015f\u0259m ki, u\u015faql\u0131\u011f\u0131m\u0131 qoyub getdiyim bu yerl\u0259r\u0259 bir d\u0259 qay\u0131tsam \u00fcr\u0259yim par\u00e7alanar, d\u00f6z\u0259 bilm\u0259r\u0259m.<strong> <\/strong><\/em><\/p>\n<p><em>&#8211;<strong>B\u00f6y\u00fckki\u015fi m\u00fc\u0259llim. Bizim ail\u0259 d\u0259 siz ya\u015fayanlar\u0131 ya\u015fay\u0131b. Anam iki k\u00f6rp\u0259 il\u0259 s\u00fcrg\u00fcnd\u0259 olub. Ana qarda\u015f\u0131m \u018fyyubu m\u0259n 70 ild\u0259n sonra axtar\u0131b tapm\u0131\u015fam. Qazax\u0131standad\u0131r. G\u00f6z\u0259l ail\u0259si, \u00f6vladlar\u0131, n\u0259v\u0259l\u0259ri var. N\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7al\u0131\u015fsam da onu V\u0259t\u0259n\u0259 g\u0259tir\u0259 bilmir\u0259m. Deyir o yerl\u0259rd\u0259 u\u015faql\u0131\u011f\u0131m qal\u0131b. Bir d\u0259 o a\u011fr\u0131l\u0131-ac\u0131l\u0131 g\u00fcnl\u0259rimi yenid\u0259n ya\u015famaq ist\u0259mir\u0259m.<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em>Bax, el\u0259 m\u0259n d\u0259 buna g\u00f6r\u0259 do\u011fma yurda g\u0259lm\u0259mi\u015f\u0259m. Ancaq birc\u0259 g\u00fcn d\u0259 x\u0259yal\u0131mdan \u00e7\u0131xmay\u0131b bu yerl\u0259r. Bir d\u0259 ki, 75 ild\u0259 bizi yada sal\u0131b bu torpa\u011fa d\u0259v\u0259t ed\u0259nl\u0259r d\u0259 olmay\u0131b. Bir daha Z\u0259rdab\u0131n icra ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 L\u00fctv\u0259li m\u00fc\u0259llim\u0259 t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr edir\u0259m ki, m\u0259hz onun say\u0259sind\u0259 do\u011fma ocaqda, do\u011fma sahill\u0259rd\u0259y\u0259m.<\/em><\/p>\n<p><em>&#8211;<strong>B\u00f6y\u00fckki\u015fi m\u00fc\u0259llim, b\u00fct\u00fcn bu ke\u015fm\u0259ke\u015fl\u0259r Z\u0259rdabi n\u0259slind\u0259n oldu\u011funuza g\u00f6r\u0259 ba\u015f\u0131n\u0131za g\u0259lm\u0259mi\u015fdirmi?<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em>Ax\u0131 o vaxtlar Z\u0259rdabi n\u0259slind\u0259n olan insanlara m\u00fcnasib\u0259t he\u00e7 d\u0259 birm\u0259nal\u0131 olmam\u0131\u015fd\u0131r. El\u0259dir r\u0259hm\u0259tlik H\u0259s\u0259n b\u0259y sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda bir \u00e7ox m\u0259\u015f\u0259qq\u0259tl\u0259r\u0259 sin\u0259 g\u0259rdiyi kimi, n\u0259slind\u0259n olanlar da \u00e7ox \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259kmi\u015fl\u0259r. Ancaq g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 \u00fcmidl\u0259 baxm\u0131\u015f, haqq\u0131n-\u0259dal\u0259tin z\u0259f\u0259r \u00e7alma\u011f\u0131na inanm\u0131\u015f\u0131q&#8230;.\u201d.<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0<\/em>B\u0259li, el\u0259 bir zaman g\u0259ldi ki, Az\u0259rbaycan m\u00fcst\u0259qilliyini \u0259ld\u0259 etmi\u015f oldu, yadelli i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lardan, m\u0259murlardan qurtulduq. Sevindirici hald\u0131r ki, \u00f6z mill\u0259ti, xalq\u0131, d\u00f6vl\u0259ti bu g\u00fcn H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi irsinin a\u00e7\u0131lmayan s\u0259hif\u0259l\u0259rin\u0259 i\u015f\u0131q sal\u0131r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan m\u00fcst\u0259qillik qazanandan, suverenliyini \u0259ld\u0259 etdikd\u0259n sonra xalq he\u00e7 olmasa H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin dahiliyini, b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fcn\u00fc v\u0259 xidm\u0259tl\u0259rini daha d\u0259rind\u0259n qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259li oldu. 2000-ci ild\u0259 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201dnin 125 illik, 2005-ci ild\u0259 130 illik, 2010-cu ild\u0259 135 illik yubileyinin t\u0259nt\u0259n\u0259li sur\u0259td\u0259 qeyd edilm\u0259si tarixi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb etm\u0259kl\u0259 yaln\u0131z \u00f6lk\u0259mizin \u00e7oxsayl\u0131 demokratik m\u0259tbuat, informasiya orqanlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n deyil, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Az\u0259rbaycan ziyal\u0131lar\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131 d\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 b\u00f6y\u00fck bir bayrama, sevinc\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>M\u0259lumdur ki, H\u0259s\u0259n b\u0259yin yubileyi bu vaxtad\u0259k d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 qeyd olunmam\u0131\u015fd\u0131r. Xalq\u0131m\u0131z\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck sevincin\u0259 s\u0259b\u0259b olan bir hal da odur ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin yubileyinin ke\u00e7irilm\u0259si haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti c\u0259nab \u0130lham \u018fliyev 04 iyun 2012-ci il tarixli S\u0259r\u0259ncam imzalanm\u0131\u015f v\u0259 \u00a0yubileyin y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 ke\u00e7irilm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar S\u0259r\u0259ncamdan ir\u0259li g\u0259l\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin h\u0259lli \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0259rar vermi\u015fdir.<\/p>\n<p>1993-c\u00fc ilin dekabr\u0131nda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti Heyd\u0259r \u018fliyev Fransaya ilk r\u0259smi s\u0259f\u0259ri zaman\u0131 \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovun, P\u0259ri xan\u0131m Top\u00e7uba\u015fovan\u0131n v\u0259 onlar\u0131n ail\u0259 \u00fczvl\u0259rinin d\u0259fn olunduqlar\u0131 Sen-Kludak\u0131 (Paris) xiyabana ged\u0259r\u0259k bu ail\u0259nin m\u0259zar\u0131 \u00fcst\u00fcn\u0259 \u0259klil qoymas\u0131 tarixi bir \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb etm\u0259kl\u0259, \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r\u0259 veril\u0259n d\u0259rin h\u00f6rm\u0259tin t\u0259c\u0259ss\u00fcm\u00fcd\u00fcr. Eyni zamanda H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi \u015f\u0259xsiyy\u0259tinin yetirm\u0259l\u0259rin\u0259, onun \u00f6vladlar\u0131na veril\u0259n bu qiym\u0259t d\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 uyuyan, ya\u015fayan yerl\u0259ri g\u0259z\u0259n Z\u0259rdabi ruhunun \u015fad olmas\u0131 dem\u0259kdir.<\/p>\n<p>He\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259 etmirik ki, q\u0131sa zaman k\u0259siyind\u0259, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi ail\u0259sinin, onun h\u0259yata b\u0259x\u015f etmi\u015f oldu\u011fu \u00f6vladlar\u0131n, M\u0259likovlar n\u0259slind\u0259n olan yax\u0131n qohumlar\u0131n\u0131n, \u00a0eyni zamanda t\u0259hsil vermi\u015f oldu\u011fu t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rinin ke\u00e7mi\u015f olduqlar\u0131 h\u0259yat yollar\u0131 haqq\u0131nda h\u0259rt\u0259r\u0259fli t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259ri apar\u0131lacaqd\u0131r.<\/p>\n<p><strong><em>N\u0259tic\u0259 etibar\u0131 il\u0259 h\u0259min tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda \u00f6z layiqli qiym\u0259tini alacaq, onlar\u0131n xatir\u0259si \u00a0\u0259b\u0259dil\u0259\u015f\u0259c\u0259k v\u0259 bu zaman Z\u0259rdabinin ruhu \u015fad olacaqd\u0131r. <\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Nec\u0259 ki, H\u0259s\u0259n b\u0259yin yazd\u0131\u011f\u0131 kimi; \u201c&#8230; s\u00fcm\u00fcy\u00fc torpa\u011f\u0131n i\u00e7ind\u0259, qoynunda dinclik tapacaq<\/em><\/strong>&#8220;.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Z\u0259rdabi oca\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xan ail\u0259 \u00fczvl\u0259rinin, do\u011fmalar\u0131n\u0131n m\u0259zar\u0131 haradad\u0131r, onlar\u0131n ya\u015fam\u0131\u015f olduqlar\u0131 \u00fcnvanlar b\u0259llidirmi? H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin v\u0259 onun ail\u0259 \u00fczvl\u0259rinin ke\u015fm\u0259ke\u015fli h\u0259yat yollar\u0131&#8230; \u201cM\u0259nim xalq\u0131m bu saat \u015firin yuxudad\u0131r, c\u0259hal\u0259t girdab\u0131nda bo\u011fulur, m\u0259nim kimi adam bunu g\u00f6r\u00fcb onlardan k\u0259narda qala bilm\u0259z\u201d, \u201celmsiz bu z\u0259man\u0259d\u0259 dola\u015fmaq m\u00fcmk\u00fcn deyil\u201d. B\u0259li, H\u0259s\u0259n b\u0259y bu fikirl\u0259rl\u0259 ya\u015fay\u0131r, yarad\u0131r v\u0259 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[20],"tags":[],"class_list":{"0":"post-3467","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-kinci-zrdab-ziyali-qzet-tbitsunas"},"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.0 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Z\u0259rdabi oca\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xanlar\u0131n m\u0259zarlar\u0131 haradad\u0131r, ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u00fcnvanlar b\u0259llidirmi? - Z\u0259rdab.com<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"az_AZ\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Z\u0259rdabi oca\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xanlar\u0131n m\u0259zarlar\u0131 haradad\u0131r, ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u00fcnvanlar b\u0259llidirmi? - Z\u0259rdab.com\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Z\u0259rdabi oca\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xan ail\u0259 \u00fczvl\u0259rinin, do\u011fmalar\u0131n\u0131n m\u0259zar\u0131 haradad\u0131r, onlar\u0131n ya\u015fam\u0131\u015f olduqlar\u0131 \u00fcnvanlar b\u0259llidirmi? H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin v\u0259 onun ail\u0259 \u00fczvl\u0259rinin ke\u015fm\u0259ke\u015fli h\u0259yat yollar\u0131&#8230; \u201cM\u0259nim xalq\u0131m bu saat \u015firin yuxudad\u0131r, c\u0259hal\u0259t girdab\u0131nda bo\u011fulur, m\u0259nim kimi adam bunu g\u00f6r\u00fcb onlardan k\u0259narda qala bilm\u0259z\u201d, \u201celmsiz bu z\u0259man\u0259d\u0259 dola\u015fmaq m\u00fcmk\u00fcn deyil\u201d. B\u0259li, H\u0259s\u0259n b\u0259y bu fikirl\u0259rl\u0259 ya\u015fay\u0131r, yarad\u0131r v\u0259 [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Z\u0259rdab.com\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2012-07-17T05:07:18+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2012-07-26T00:08:36+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/14.jpg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"90 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\"},\"headline\":\"Z\u0259rdabi oca\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xanlar\u0131n m\u0259zarlar\u0131 haradad\u0131r, ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u00fcnvanlar b\u0259llidirmi?\",\"datePublished\":\"2012-07-17T05:07:18+00:00\",\"dateModified\":\"2012-07-26T00:08:36+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467\"},\"wordCount\":18038,\"commentCount\":2,\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/14.jpg\",\"articleSection\":[\"H\u018fS\u018fN B\u018fY Z\u018fRDAB\u0130\"],\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467\",\"name\":\"Z\u0259rdabi oca\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xanlar\u0131n m\u0259zarlar\u0131 haradad\u0131r, ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u00fcnvanlar b\u0259llidirmi? - Z\u0259rdab.com\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/14.jpg\",\"datePublished\":\"2012-07-17T05:07:18+00:00\",\"dateModified\":\"2012-07-26T00:08:36+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467#primaryimage\",\"url\":\"\",\"contentUrl\":\"\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Z\u0259rdabi oca\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xanlar\u0131n m\u0259zarlar\u0131 haradad\u0131r, ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u00fcnvanlar b\u0259llidirmi?\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/\",\"name\":\"Z\u0259rdab.com\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"admin\"},\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Z\u0259rdabi oca\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xanlar\u0131n m\u0259zarlar\u0131 haradad\u0131r, ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u00fcnvanlar b\u0259llidirmi? - Z\u0259rdab.com","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467","og_locale":"az_AZ","og_type":"article","og_title":"Z\u0259rdabi oca\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xanlar\u0131n m\u0259zarlar\u0131 haradad\u0131r, ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u00fcnvanlar b\u0259llidirmi? - Z\u0259rdab.com","og_description":"Z\u0259rdabi oca\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xan ail\u0259 \u00fczvl\u0259rinin, do\u011fmalar\u0131n\u0131n m\u0259zar\u0131 haradad\u0131r, onlar\u0131n ya\u015fam\u0131\u015f olduqlar\u0131 \u00fcnvanlar b\u0259llidirmi? H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin v\u0259 onun ail\u0259 \u00fczvl\u0259rinin ke\u015fm\u0259ke\u015fli h\u0259yat yollar\u0131&#8230; \u201cM\u0259nim xalq\u0131m bu saat \u015firin yuxudad\u0131r, c\u0259hal\u0259t girdab\u0131nda bo\u011fulur, m\u0259nim kimi adam bunu g\u00f6r\u00fcb onlardan k\u0259narda qala bilm\u0259z\u201d, \u201celmsiz bu z\u0259man\u0259d\u0259 dola\u015fmaq m\u00fcmk\u00fcn deyil\u201d. B\u0259li, H\u0259s\u0259n b\u0259y bu fikirl\u0259rl\u0259 ya\u015fay\u0131r, yarad\u0131r v\u0259 [&hellip;]","og_url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467","og_site_name":"Z\u0259rdab.com","article_published_time":"2012-07-17T05:07:18+00:00","article_modified_time":"2012-07-26T00:08:36+00:00","og_image":[{"url":"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/14.jpg","type":"","width":"","height":""}],"author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"90 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136"},"headline":"Z\u0259rdabi oca\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xanlar\u0131n m\u0259zarlar\u0131 haradad\u0131r, ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u00fcnvanlar b\u0259llidirmi?","datePublished":"2012-07-17T05:07:18+00:00","dateModified":"2012-07-26T00:08:36+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467"},"wordCount":18038,"commentCount":2,"image":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/14.jpg","articleSection":["H\u018fS\u018fN B\u018fY Z\u018fRDAB\u0130"],"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467","name":"Z\u0259rdabi oca\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xanlar\u0131n m\u0259zarlar\u0131 haradad\u0131r, ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u00fcnvanlar b\u0259llidirmi? - Z\u0259rdab.com","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/07\/14.jpg","datePublished":"2012-07-17T05:07:18+00:00","dateModified":"2012-07-26T00:08:36+00:00","author":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467#breadcrumb"},"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467#primaryimage","url":"","contentUrl":""},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=3467#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.zerdab.com\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Z\u0259rdabi oca\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xanlar\u0131n m\u0259zarlar\u0131 haradad\u0131r, ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u00fcnvanlar b\u0259llidirmi?"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#website","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/","name":"Z\u0259rdab.com","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.zerdab.com\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"az"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g","caption":"admin"},"url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3467","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3467"}],"version-history":[{"count":92,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3467\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3469,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3467\/revisions\/3469"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3467"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3467"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3467"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}