{"id":4245,"date":"2012-08-13T23:54:19","date_gmt":"2012-08-13T18:54:19","guid":{"rendered":"http:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245"},"modified":"2012-08-23T21:39:04","modified_gmt":"2012-08-23T16:39:04","slug":"h%c9%99s%c9%99n-b%c9%99y-z%c9%99rdabi-dogulub-boya-basa-catdigi-v%c9%99-ozun%c9%99-t%c9%99x%c9%99llus-goturduyu-q%c9%99dim-z%c9%99rdab-k%c9%99ndini-nec%c9%99-gorm%c9%99k-ist%c9%99yirdi-v%c9%99-b","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245","title":{"rendered":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi q\u0259dim Z\u0259rdab k\u0259ndini nec\u0259 g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yirdi?"},"content":{"rendered":"<p><span style=\"color: #0000ff;\"><strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi do\u011fulub boya-ba\u015fa \u00e7atd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259 t\u0259x\u0259ll\u00fcs g\u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fc q\u0259dim Z\u0259rdab k\u0259ndini nec\u0259 g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yirdi v\u0259 bu yolda n\u0259l\u0259r etmi\u015fdi?<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #0000ff;\"><strong>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin Z\u0259rdab h\u0259yat\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 oradan \u201cKaspi\u201d q\u0259zetin\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259qal\u0259l\u0259r bar\u0259d\u0259<\/strong> <\/span><\/p>\n<figure id=\"attachment_4337\" aria-describedby=\"caption-attachment-4337\" style=\"width: 151px\" class=\"wp-caption alignleft\"><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/08\/19.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-4337\" title=\"Eld\u0259niz H\u0259s\u0259nov\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/08\/19-256x350.jpg\" alt=\"\" width=\"151\" height=\"207\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-4337\" class=\"wp-caption-text\"><strong>Eld\u0259niz H\u0259s\u0259nov, K\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, Beyn\u0259lxalq Ekoenergetika Akademiyas\u0131n\u0131n ekologiya \u00fczr\u0259 professoru, Z\u0259rdabi\u015f\u00fcnas<\/strong><\/figcaption><\/figure>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 tan\u0131\u015f olan h\u0259r bir ziyal\u0131m\u0131za yax\u015f\u0131 m\u0259lumdur ki, Z\u0259rdabinin ictimai-siyasi f\u0259aliyy\u0259tind\u0259n raz\u0131 qalmayan Bak\u0131 qubernatoru onu m\u00fct\u0259madi sur\u0259td\u0259 izl\u0259y\u0259r\u0259k \u201csiyasi c\u0259h\u0259td\u0259n t\u0259hl\u00fck\u0259li v\u0259 etibars\u0131z\u201d hesab edir. N\u0259tic\u0259d\u0259, 1877-ci ilin sentyabr ay\u0131nda \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zeti \u00e7ar h\u00f6kum\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n ba\u011flan\u0131r. \u00c7ar h\u00f6kum\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn \u201ct\u0259hl\u00fck\u0259li\u201d hesab edil\u0259n Z\u0259rdabinin Bak\u0131da qalmas\u0131 laz\u0131m bilinmir, Yekaterinodar (Krasnodar) \u015e\u0259h\u0259r Gimnaziyas\u0131na m\u00fc\u0259llim g\u00f6nd\u0259rm\u0259k ad\u0131 il\u0259 1878-ci ild\u0259 Bak\u0131 real gimnaziyas\u0131nda m\u00fc\u0259llimlikd\u0259n azad edilir. \u0130ki il\u0259d\u0259k bir m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 i\u015fsiz qalan mill\u0259t f\u0259daisi Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 hara m\u00fcraci\u0259t edirs\u0259 onu he\u00e7 bir yerd\u0259 i\u015f\u0259 q\u0259bul etmirl\u0259r. N\u0259hay\u0259t, v\u0259fal\u0131 \u00f6m\u00fcr-g\u00fcn yolda\u015f\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131mla m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259\u015fdikd\u0259n sonra, 1880-ci ild\u0259 ail\u0259si il\u0259 birg\u0259, do\u011fulub boya-ba\u015fa \u00e7atd\u0131\u011f\u0131 Z\u0259rdab k\u0259ndin\u0259 (indiki Z\u0259rdab \u015f\u0259h\u0259rin\u0259) k\u00f6\u00e7\u00fcr v\u0259 16 il burada h\u0259yat s\u00fcrm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qal\u0131r.<\/p>\n<p>B\u0259li, b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n \u0259n ba\u015fl\u0131ca s\u0259b\u0259bi ondan ibar\u0259t idi ki, \u00f6lk\u0259d\u0259 \u00e7arizmin h\u00f6km s\u00fcrd\u00fcy\u00fc bir zamanda \u0130lahi Az\u0259rbaycana Moskva Universitetind\u0259 t\u0259hsil alm\u0131\u015f, m\u00fct\u0259r\u0259qqi d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 malik ictimai-siyasi xadim, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi kimi dahi bir \u015f\u0259xsiyy\u0259t b\u0259x\u015f etmi\u015fdi. D\u0259rin elmi bilik, fitri istedad sahibi olan H\u0259s\u0259n b\u0259y is\u0259 t\u0259k-t\u0259nha olaraq\u00a0 b\u00f6y\u00fck bir d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131na at\u0131lm\u0131\u015f, b\u00fct\u00fcn q\u00fcvv\u0259 v\u0259 bacar\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycanda h\u00f6km s\u00fcr\u0259n h\u0259rc-m\u0259rcliy\u0259, \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131qlara qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparmal\u0131 olmu\u015fdur. O, ucqar Z\u0259rdab k\u0259ndind\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ill\u0259r \u0259rzind\u0259 d\u0259 yorulmaq bilm\u0259d\u0259n xalq\u0131n\u0131n, mill\u0259tinin s\u0259ad\u0259ti, t\u0259r\u0259qqisi yolunda daha g\u0259rgin f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259li olur.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi mill\u0259tinin ba\u015f\u0131na g\u0259tiril\u0259n b\u0259lalardan, z\u00fclm v\u0259 \u0259sar\u0259td\u0259n qurtulma\u011f\u0131n \u0259n ba\u015fl\u0131ca yolunu xalq\u0131n\u0131n maarifl\u0259nm\u0259sind\u0259 g\u00f6r\u00fcr v\u0259 bu yolda b\u00fct\u00fcn vasit\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 etm\u0259kl\u0259 ist\u0259yin\u0259 nail olma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Z\u0259rdabinin bel\u0259 bir f\u0259aliyy\u0259ti is\u0259 \u00e7arizmi, \u00e7ar m\u0259murlar\u0131n\u0131 narahat edir, onlar\u0131 bir an bel\u0259 rahat buraxm\u0131r. Z\u0259rdabinin f\u0259aliyy\u0259ti \u00e7ar h\u00f6kum\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n ciddi n\u0259zar\u0259t alt\u0131na al\u0131n\u0131r. Lakin b\u00fct\u00fcn qada\u011falara, mane\u0259l\u0259r\u0259 baxmayaraq H\u0259s\u0259n b\u0259y harada olmas\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonuna q\u0259d\u0259r bu yolda f\u0259aliyy\u0259tini, m\u00fcbariz\u0259sini \u0259zml\u0259 davam etdirmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Qeyd ed\u0259k ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y \u015f\u0259h\u0259r h\u0259yat\u0131ndan f\u0259rqli olaraq, do\u011fma k\u0259ndi Z\u0259rdab m\u00fchitind\u0259ki d\u00f6vr \u0259rzind\u0259 daha b\u00f6y\u00fck enerji il\u0259 f\u0259aliyy\u0259tini davam etdirir. K\u0259ndlil\u0259r burada onun \u0259n yax\u0131n k\u00f6m\u0259k\u00e7il\u0259rin\u0259 \u00e7evrilir, onlar H\u0259s\u0259n b\u0259yin evini <em>\u201cm\u0259sl\u0259h\u0259t evi\u201d<\/em> adland\u0131r\u0131rlar.<\/p>\n<p>F\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 ilk g\u00fcnd\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259y h\u0259yat yolda\u015f\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131mla birg\u0259\u00a0 k\u0259ndli balalar\u0131n\u0131 \u0259traf\u0131na toplay\u0131b onlar\u0131n t\u0259hsili il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olma\u011fa ba\u015flay\u0131r.<\/p>\n<p>\u00c7oxsah\u0259li v\u0259 \u00e7ox\u015fax\u0259li elmi bilik sahibi H\u0259s\u0259n b\u0259y eyni zamanda \u00e7ox b\u00f6y\u00fck t\u0259cr\u00fcb\u0259y\u0259, d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 malik olan, ilk ali t\u0259hsilli m\u00fcs\u0259lman-Az\u0259rbaycan m\u00fc\u0259llimi idi. 1869-cu ild\u0259n Bak\u0131 real gimnaziyas\u0131nda m\u00fc\u0259llimliy\u0259 ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnd\u0259n \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonuna kimi H\u0259s\u0259n b\u0259yin h\u0259yat\u0131 m\u0259kt\u0259b i\u015fi il\u0259 \u00a0ba\u011fl\u0131 olmu\u015fdur. Bu dahi insan xalq\u0131n\u0131n xo\u015fb\u0259xt, i\u015f\u0131ql\u0131 g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 \u00e7\u0131xmas\u0131 yolunu, t\u0259r\u0259qqisini birinci n\u00f6vb\u0259d\u0259 m\u0259kt\u0259b v\u0259 maarifin inki\u015faf\u0131nda g\u00f6r\u00fcr v\u0259 bu yolda m\u0259kt\u0259bi <em>\u201cb\u00fct\u00fcn x\u0259zin\u0259nin a\u00e7ar\u0131\u201d<\/em> hesab edirdi.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y m\u0259kt\u0259b i\u015find\u0259, \u015fagirdl\u0259rin t\u0259drisd\u0259 m\u00fcxt\u0259lif f\u0259nl\u0259r \u00fczr\u0259 ald\u0131qlar\u0131 t\u0259hsilin \u0259l \u0259m\u0259yi il\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259, bunun \u0259yani sur\u0259td\u0259 t\u0259tbiqi m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Hans\u0131 ki, Z\u0259rdabi \u015f\u0259h\u0259r m\u00fchitind\u0259n f\u0259rqli olaraq bu ist\u0259yini, ideyas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259ri v\u0259 t\u0259cr\u00fcbi olaraq bilavasit\u0259 \u00f6z \u015f\u0259xsi f\u0259aliyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 do\u011fma k\u0259ndi Z\u0259rdabda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 16 il \u0259rzind\u0259 daha s\u0259m\u0259r\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 nail olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>O, bel\u0259 hesab edirdi ki, \u015fagirdl\u0259r kitabda yaz\u0131lanlar\u0131 \u0259zb\u0259rl\u0259m\u0259kd\u0259ns\u0259 t\u0259drisd\u0259 ald\u0131qlar\u0131 biliyin \u0259l \u0259m\u0259yi vasit\u0259sil\u0259 yerl\u0259rd\u0259 t\u0259cr\u00fcbi olaraq t\u0259tbiqin\u0259 nail olmal\u0131d\u0131rlar. Bel\u0259 bir i\u015fin t\u0259tbiq olunmas\u0131n\u0131n u\u015faqlarda \u0259m\u0259y\u0259 h\u00f6rm\u0259t, i\u015fg\u00fczarl\u0131q v\u0259rdi\u015fl\u0259rinin a\u015f\u0131lanmas\u0131n\u0131n vacibliyind\u0259n s\u00f6hb\u0259t a\u00e7an bu maarifp\u0259rv\u0259r insan t\u0259rtib etdiyi d\u0259rslik v\u0259 proqramlarda s\u00f6z\u00fcged\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 b\u00f6y\u00fck yer vermi\u015fdir.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y eyni zamanda \u0259l \u0259m\u0259yinin t\u0259tbiqi i\u015finin u\u015faqlar\u0131n sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131na\u00a0 m\u00fcsb\u0259t t\u0259sir g\u00f6st\u0259rm\u0259sini, m\u0259kt\u0259bl\u0259rin n\u0259zdind\u0259 \u00e7iling\u0259rlik, xarratl\u0131q emalatxanalar\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131n\u0131, k\u0259nd \u015f\u0259raitind\u0259 yerl\u0259rd\u0259 heyvandarl\u0131q, \u0259kin\u00e7ilik, bitki\u00e7ilik i\u015fl\u0259ri il\u0259 onlar\u0131 tan\u0131\u015f etm\u0259yin s\u0259m\u0259r\u0259sini qeyd edir, t\u0259drisd\u0259 n\u0259z\u0259ri biliyin t\u0259cr\u00fcbi olaraq t\u0259tbiqini laz\u0131m bilirdi.<\/p>\n<p>M\u0259lumdur ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdab h\u0259yat\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 h\u0259yat yolda\u015f\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m M\u0259likova il\u0259 birg\u0259 xalq yolunda \u00e7oxsah\u0259li ciddi i\u015fl\u0259rl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olur, m\u0259tbuatdan bir an bel\u0259 k\u0259narda qalm\u0131r, yazd\u0131\u011f\u0131 t\u0259nqidi\u00a0 v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif m\u0259zmunlu m\u0259qal\u0259l\u0259rin yay\u0131mlanmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 onlar\u0131 Tiflisd\u0259 n\u0259\u015fr olunan \u201dKafkaz\u201d, \u201cTifliski listok\u201d, \u201cNovoye obozreniye\u201d, \u201cZiya\u201d, Bak\u0131da \u00e7\u0131xan \u201cKaspi\u201d v\u0259 sair q\u0259zetl\u0259r\u0259 g\u00f6nd\u0259rir v\u0259 d\u0259rc etdirirdi.<\/p>\n<p>Oxucular\u0131m\u0131z\u0131n n\u0259z\u0259rin\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259rdim ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi do\u011fma k\u0259ndi Z\u0259rdabda f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flayan zaman bu ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zas\u0131nda insanlar\u0131n h\u0259yat t\u0259rzi nec\u0259 idi v\u0259 o, burada hans\u0131 \u00e7\u0259tinlikl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fmal\u0131 olmu\u015f v\u0259 m\u00f6vcud olan \u00e7\u0259tinlikl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131, onlar\u0131n aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 yolunda n\u0259l\u0259r etmi\u015f, n\u0259l\u0259r\u0259 nail olmu\u015f, eyni zamanda do\u011fma Z\u0259rdab k\u0259ndinin rifah\u0131 namin\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131na qoydu\u011fu m\u0259qs\u0259dl\u0259r\u0259 nec\u0259 nail olmu\u015fdur?<\/p>\n<p><em>Bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin Z\u0259rdabdan Z\u0259rdab m\u00fchiti il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u201cKaspi\u201d q\u0259zetin\u0259 rus dilind\u0259 yazm\u0131\u015f oldu\u011fu v\u0259 t\u0259r\u0259fimd\u0259n Az\u0259rbaycan dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 olunan, a\u015fa\u011f\u0131da tam m\u0259tnini verdiyim d\u00f6rd m\u0259ktubun h\u0259r birind\u0259 qald\u0131r\u0131lan m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin m\u0259zmunu, m\u0259qs\u0259di, m\u0259ram\u0131 il\u0259 oxucular\u0131m\u0131z\u0131 bir q\u0259d\u0259r tan\u0131\u015f etm\u0259k maraql\u0131 olard\u0131.<\/em><\/p>\n<p>M\u0259lumdur ki, Z\u0259rdabda f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 ilk g\u00fcnd\u0259n k\u0259ndlil\u0259rin h\u00fcquq v\u0259 m\u0259nafel\u0259rinin m\u00fcdafi\u0259\u00e7isi olan mill\u0259t f\u0259daisi H\u0259s\u0259n b\u0259y eyni zamanda Ucarda v\u0259killik xidm\u0259ti il\u0259 d\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olurdu.<\/p>\n<p>B\u00f6y\u00fck \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 ed\u0259n Z\u0259rdab torpa\u011f\u0131n\u0131n vaxtil\u0259 G\u00f6y\u00e7ay, \u015eu\u015fa, \u018fr\u0259\u015f, \u015eamax\u0131, Cavad q\u0259zalar\u0131 il\u0259 \u0259hat\u0259 olundu\u011funu v\u0259 torpaqlar\u0131n bu q\u0259zalar\u0131n inzibati s\u0259rh\u0259ddi daxilind\u0259 yerl\u0259\u015fdiyini g\u00f6st\u0259r\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259y h\u0259r hans\u0131 bir hadis\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 insanlar\u0131n Z\u0259rdab k\u0259ndind\u0259n ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n q\u0259zalar \u00fczr\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r\u0259 uzun m\u0259saf\u0259 q\u0259t etm\u0259l\u0259rini \u00f6z yaz\u0131lar\u0131nda \u00fcr\u0259k a\u011fr\u0131s\u0131, \u00fcr\u0259k yan\u011f\u0131s\u0131 il\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n k\u00fctl\u0259l\u0259rin maddi, m\u0259n\u0259vi, fiziki v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 m\u0259nfi t\u0259sir g\u00f6st\u0259rdiyini a\u00e7\u0131qlayan, G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zas\u0131n\u0131n Ucar stansiyas\u0131nda m\u0259hk\u0259m\u0259d\u0259 v\u0259kil i\u015fl\u0259y\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabda da \u0259dal\u0259t m\u0259hk\u0259m\u0259sinin olmas\u0131na can at\u0131rd\u0131. N\u0259hay\u0259t ki, H\u0259s\u0259n b\u0259yin arzusu tam \u015f\u0259kild\u0259, y\u0259ni Z\u0259rdab 1935-ci ild\u0259 rayon m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7evril\u0259rk\u0259n, eyni vaxtda 05 fevral 1935-ci ild\u0259 Z\u0259rdab Rayon Xalq M\u0259hk\u0259m\u0259si yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259yin bu m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 &#8220;Kaspi&#8221; q\u0259zetinin 15 noyabr 1881-ci il tarixli say\u0131nda (\u211686) d\u0259rc etdirdiyi m\u0259ktubuna diqq\u0259t yetir\u0259k.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u201cZ\u0259rdabdan.<\/em><\/strong><em> Bizim yerli \u0259halinin ya\u015fay\u0131\u015f\u0131ndan-dolan\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131ndan siz\u0259 dem\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0259l\u0259m g\u00f6t\u00fcr\u0259r\u0259k, m\u0259n h\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l bizim m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259rin \u00fcst\u00fcnd\u0259 durmaq ist\u0259yir\u0259m, ona g\u00f6r\u0259 yox ki, m\u0259nim m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259rl\u0259 \u015f\u0259xsi d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyim var, h\u0259yat s\u0259viyy\u0259si h\u00fcquq m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259rind\u0259n bir ba\u015fa as\u0131l\u0131d\u0131r<\/em>.<\/p>\n<p><em>H\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l, Z\u0259rdab k\u0259ndind\u0259n m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259rin yerl\u0259\u015fdiyi yerl\u0259r aras\u0131ndak\u0131 m\u0259saf\u0259sini g\u00f6st\u0259rim. Bu k\u0259nd K\u00fcr \u00e7ay\u0131n\u0131n sahilind\u0259 <strong>55 verst (=59 km &#8211; E.H\u0259s\u0259nov.)<\/strong> uzunlu\u011funda bir sah\u0259ni \u0259hat\u0259 edir; o &#8211; G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zas\u0131nda olub G\u00f6y\u00e7ay\u0131n \u00f6z\u00fcnd\u0259n <strong>55-60 verstlik (=60 km &#8211; E.H\u0259s\u0259nov.)<\/strong> bir m\u0259saf\u0259d\u0259 yerl\u0259\u015fir ki, yerli G\u00f6y\u00e7ay m\u0259hk\u0259m\u0259si d\u0259 buradad\u0131r. Sonra qon\u015fu \u015eu\u015fa q\u0259zas\u0131n\u0131n Xank\u0259ndi k\u0259ndi, hans\u0131 ki, \u015eu\u015fa \u0259dal\u0259t m\u0259hk\u0259m\u0259si yerl\u0259\u015fir; Z\u0259rdabdan az\u0131 <strong>60-70 verstlik (=65 km &#8211; E.H\u0259s\u0259nov.)<\/strong> bir m\u0259saf\u0259d\u0259 yerl\u0259\u015fir; \u018fr\u0259\u015f q\u0259zas\u0131n\u0131n A\u011fda\u015f m\u0259hk\u0259m\u0259si <strong>65 verstlik (70 km &#8211; E.H\u0259s\u0259nov)<\/strong>; Cavad \u0259dal\u0259t m\u0259hk\u0259m\u0259sinin yerl\u0259\u015fdiyi Qala\u011fay\u0131n k\u0259ndind\u0259n <strong>150 verstlik (=160 km &#8211; E.H\u0259s\u0259nov.)<\/strong> v\u0259 n\u0259hay\u0259t, \u015eamax\u0131 \u0259dal\u0259t m\u0259hk\u0259m\u0259sinin yerl\u0259\u015fdiyi K\u00fcrd\u0259mird\u0259n <strong>60-65 verstlik (=65 km &#8211; E.H\u0259s\u0259nov.)<\/strong> bir m\u0259saf\u0259d\u0259 yerl\u0259\u015fir. Bununla b\u0259rab\u0259r qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, bizim z\u0259rdabl\u0131lar\u0131n ba\u011flar\u0131n\u0131n bir hiss\u0259si K\u00fcr\u00fcn sa\u011f sahilind\u0259 yerl\u0259\u015fir ki, bu sahilin d\u0259 yar\u0131s\u0131 \u015eu\u015fa, yar\u0131s\u0131 da Cavad q\u0259zalar\u0131na aiddir.<\/em><\/p>\n<p><em>Budur, hal-haz\u0131rda, m\u0259n siz\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131m vaxt, K\u00fcr\u00fcn o tay\u0131nda, m\u0259nim eviml\u0259 \u00fczb\u0259\u00fcz, \u00fcmumi b\u0259r\u0259nin yan\u0131nda hadis\u0259 ba\u015f verir. \u018fn az\u0131 20-30 il ya\u015f\u0131 olan Z\u0259rdab b\u0259r\u0259sind\u0259 o taya \u015eu\u015faya neft aparan d\u0259v\u0259\u00e7il\u0259r ke\u00e7dil\u0259r. \u015eu\u015fa q\u0259zas\u0131n\u0131n Qaradolaq q\u0131\u015fla\u011f\u0131n\u0131n b\u0259yl\u0259ri d\u0259y\u0259n\u0259k v\u0259 x\u0259nc\u0259rl\u0259 d\u0259v\u0259\u00e7il\u0259ri onlara haqq verm\u0259y\u0259 m\u0259cbur edirl\u0259r, ona g\u00f6r\u0259 ki, onlar\u0131n torpaqlar\u0131na ayaq bas\u0131blar, yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, ora bizim Z\u0259rdab torpa\u011f\u0131d\u0131r v\u0259 \u0259n az\u0131 30 il he\u00e7 bir \u015fu\u015fal\u0131 oran\u0131 \u00f6z m\u00fclk\u00fc adland\u0131rmay\u0131b. Z\u0259rdab b\u0259r\u0259sinin icar\u0259dar\u0131 bilir ki, qaradolaql\u0131lar\u0131n bu iddias\u0131 il\u0259 he\u00e7 k\u0259s onun b\u0259r\u0259sind\u0259n ke\u00e7m\u0259y\u0259c\u0259k, ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 m\u0259nd\u0259n m\u0259sl\u0259h\u0259t ist\u0259yir. M\u0259n is\u0259 onu Xank\u0259ndin\u0259 \u0259dal\u0259t m\u0259hk\u0259m\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rir\u0259m, amma o ora nec\u0259 getsin?<strong>\u201d<\/strong>.<\/em><\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y bu yaz\u0131s\u0131nda<em> \u201c&#8230; m\u0259n h\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l bizim m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259rin \u00fcst\u00fcnd\u0259 durmaq ist\u0259yir\u0259m&#8230;\u201d<\/em> ifad\u0259sini t\u0259sad\u00fcf\u0259n i\u015fl\u0259tmir. M\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259rin yerl\u0259\u015fdiyi yerl\u0259r aras\u0131nda olan m\u0259saf\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 yaranm\u0131\u015f m\u00f6vcud \u00e7\u0259tinlikl\u0259rin \u015f\u0259rhi, bu m\u0259s\u0259l\u0259nin qabard\u0131lmas\u0131, o d\u00f6vrd\u0259 yaln\u0131z Z\u0259rdabinin \u00f6z\u00fcn\u0259 m\u0259xsus olan b\u00f6y\u00fck bir m\u00fct\u0259x\u0259ssislik s\u0259ri\u015ft\u0259si il\u0259 yaz\u0131lan m\u0259qal\u0259 deyildi, \u0259slind\u0259 bu \u201cKaspi\u201d q\u0259zeti vasit\u0259sil\u0259 d\u00f6vl\u0259tin qar\u015f\u0131s\u0131nda qald\u0131r\u0131lan v\u0259sat\u0259t m\u0259ktubu idi. Hans\u0131 ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y b\u00fct\u00fcn bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u201cKaspi\u201d q\u0259zeti vasit\u0259sil\u0259 \u00c7ar Rusiyas\u0131 h\u00f6kum\u0259tinin Az\u0259rbaycandak\u0131 s\u0259lahiyy\u0259t sahibl\u0259ri qar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7ox b\u00f6y\u00fck uzaqg\u00f6r\u0259nlikl\u0259 qabard\u0131r v\u0259 m\u0259murlar\u0131n bel\u0259 bir m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259sini ortaya at\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Z\u0259rdabi bu minvalla Z\u0259rdabda t\u0259hsil, maarif, s\u0259hiyy\u0259 v\u0259 sair sah\u0259l\u0259rin bir inzibati \u0259razi vahidliyi daxilind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259sini qar\u015f\u0131s\u0131na m\u0259qs\u0259d qoymu\u015fdur.<\/p>\n<p>Z\u0259rdabinin bu m\u0259qal\u0259sind\u0259n bir il sonra, \u201cKaspi\u201d q\u0259zetin\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 n\u00f6vb\u0259ti m\u0259qal\u0259sin\u0259 diqq\u0259t yetirdikd\u0259 g\u00f6r\u00fcr\u00fck ki, g\u00f6rk\u0259mli ictimai-siyasi xadimin \u00e7ar h\u00f6kum\u0259ti qar\u015f\u0131s\u0131nda ictimai, iqtisadi, siyasi, tarixi bax\u0131mdan \u00e7ox b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb ed\u0259n ikinci bel\u0259 bir yaz\u0131s\u0131nda Z\u0259rdabla ba\u011fl\u0131 qeyd olunan, tarixi reall\u0131qlar\u0131 \u0259ks etdir\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri yen\u0259 d\u0259 o, \u00f6z\u00fcn\u0259 m\u0259xsus olan b\u00f6y\u00fck bir m\u00fct\u0259x\u0259ssislik s\u0259ri\u015ft\u0259si il\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<figure id=\"attachment_4419\" aria-describedby=\"caption-attachment-4419\" style=\"width: 278px\" class=\"wp-caption alignleft\"><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/08\/8-111.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"size-medium wp-image-4419\" title=\"G\u00f6y\u00e7ay, \u015eamax\u0131, \u018fr\u0259\u015f, \u015eu\u015fa q\u0259zalar\u0131n\u0131n x\u0259rit\u0259si\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/08\/8-111-278x350.jpg\" alt=\"\" width=\"278\" height=\"350\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-4419\" class=\"wp-caption-text\">G\u00f6y\u00e7ay, \u015eamax\u0131, \u018fr\u0259\u015f, \u015eu\u015fa q\u0259zalar\u0131n\u0131n x\u0259rit\u0259si<\/figcaption><\/figure>\n<p><em>Bel\u0259 ki,<\/em> <strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi &#8220;Kaspi&#8221; q\u0259zetinin 5 noyabr 1882-ci il tarixli say\u0131nda yaz\u0131rd\u0131:<\/em><\/strong> <em>&#8220;<strong>Z\u0259rdab, 26\u00a0 oktyabr 1882-ci\u00a0 il.<\/strong> 600 evi \u00f6z\u00fcnd\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259n Z\u0259rdab ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si K\u00fcr\u00fcn h\u0259r iki sahili boyunca <strong>50 verst (=53,5 km &#8211; E.H\u0259s\u0259nov.)<\/strong>uzan\u0131r ki, ke\u00e7mi\u015f zamanlarda (Az\u0259rbaycan\u0131n Rusiyaya birl\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259n qabaq) \u015eirvan, Qaraba\u011f v\u0259 \u015e\u0259ki il\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259nirdi. Dem\u0259k olar ki, h\u0259min \u0259razil\u0259r b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 Z\u0259rdab b\u0259yl\u0259rinin s\u0259rb\u0259st m\u00fclkl\u0259ri idi. Bu b\u0259yl\u0259r v\u0259ziyy\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k gah bu, gah da o biri s\u0259rh\u0259d xanl\u0131\u011f\u0131na birl\u0259\u015fmi\u015fl\u0259r. Ruslar\u0131n g\u0259li\u015fi vaxt\u0131 Z\u0259rdab \u015eirvan xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259rkibin\u0259 daxil idi v\u0259 bundan \u00e7ox sonra 1850-ci ill\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r o b\u00f6l\u00fcnm\u0259y\u0259n bir tam idi.<\/em><\/p>\n<figure id=\"attachment_4420\" aria-describedby=\"caption-attachment-4420\" style=\"width: 265px\" class=\"wp-caption alignright\"><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/08\/8-22.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-4420\" title=\"G\u00f6y\u00e7ay, \u015eamax\u0131, \u018fr\u0259\u015f, \u015eu\u015fa q\u0259zalar\u0131n\u0131n x\u0259rit\u0259si\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/08\/8-22-307x350.jpg\" alt=\"\" width=\"265\" height=\"303\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-4420\" class=\"wp-caption-text\">G\u00f6y\u00e7ay, \u015eamax\u0131, \u018fr\u0259\u015f, \u015eu\u015fa q\u0259zalar\u0131n\u0131n x\u0259rit\u0259si<\/figcaption><\/figure>\n<p><em><br \/>\n<\/em><\/p>\n<p><em>50-ci ill\u0259rd\u0259 Z\u0259rdab k\u0259ndlil\u0259rinin bir ne\u00e7\u0259si b\u0259yl\u0259rin as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan azad oldular v\u0259 azad olan kimi \u00f6z ba\u011flar\u0131na da\u011f\u0131l\u0131\u015fd\u0131lar, onlar\u0131n ard\u0131nca \u00f6z ba\u011flar\u0131n\u0131 da\u011f\u0131lmaqdan qorumaq \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259zi b\u0259yl\u0259r d\u0259 getdil\u0259r v\u0259 Z\u0259rdab bir m\u00fcdd\u0259t, dem\u0259k olar ki, tam bo\u015fald\u0131. Amma, m\u0259rk\u0259zd\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259si hesab\u0131na, <strong>ictimai b\u0259r\u0259nin v\u0259 \u0259yal\u0259t ma\u011fazas\u0131n\u0131n<\/strong> burada olmas\u0131na g\u00f6r\u0259 \u0259halinin \u00e7oxu \u00f6z k\u00f6hn\u0259 ocaqlar\u0131na, Z\u0259rdaba qay\u0131td\u0131lar v\u0259 \u0259vv\u0259l 50-60 ev k\u00f6\u00e7d\u00fc. Qalan \u0259hali az-\u00e7ox tan\u0131nan adamlar\u0131n \u0259traf\u0131nda c\u0259ml\u0259\u015f\u0259r\u0259k h\u0259r\u0259si 5-6 evd\u0259n ibar\u0259t 20 k\u0259nd sald\u0131lar, ba\u015fqalar\u0131 is\u0259, m\u0259s\u0259l\u0259n, G\u0259nd\u0259bil v\u0259 G\u0259lm\u0259 100-d\u0259n art\u0131q evi birl\u0259\u015fdir\u0259n k\u0259ndl\u0259r\u0259 \u00e7evrildil\u0259r. Bel\u0259likl\u0259, Z\u0259rdab\u0131n b\u00f6l\u00fcnm\u0259z bir tam olma\u011f\u0131na son qoyuldu, baxmayaraq ki, h\u0259l\u0259 d\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 bel\u0259 d\u0259 qal\u0131rd\u0131. 1868-ci ild\u0259 bu \u0259sasla Bak\u0131 quberniyas\u0131n\u0131n k\u0259nd idar\u0259\u00e7iliyi yarad\u0131ld\u0131qda Z\u0259rdab bir k\u0259nd icmas\u0131 kimi t\u0259\u015fkil olundu. Lakin yeni qaydalar \u00e7ox m\u0259qs\u0259d\u0259uy\u011fun deyildi v\u0259 tezlikl\u0259 Z\u0259rdab\u0131n 3 icmaya b\u00f6l\u00fcnm\u0259si haqq\u0131nda fikirl\u0259r ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131: Z\u0259rdab, G\u0259lm\u0259 v\u0259 G\u0259nd\u0259bil k\u0259ndl\u0259ri icma m\u0259rk\u0259zl\u0259ri oldu.<\/em><\/p>\n<p><em>Birincil\u0259r k\u00f6hn\u0259 k\u0259ndd\u0259n yuxar\u0131da ya\u015fayan d\u00f6vl\u0259t k\u0259ndlil\u0259rini t\u0259\u015fkil edirdi, ikincil\u0259r a\u015fa\u011f\u0131da ya\u015fayan k\u0259ndlil\u0259r, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcl\u0259r is\u0259 b\u0259y k\u0259ndlil\u0259rind\u0259n ibar\u0259t idi. Bu b\u00f6lg\u00fc yaln\u0131z ka\u011f\u0131z \u00fcz\u0259rind\u0259 idi, \u0259slind\u0259 is\u0259 h\u0259r \u015fey k\u00f6hn\u0259 qaydada qalm\u0131\u015fd\u0131. B\u0259zi torpaqlar, Qarasu \u00e7ay\u0131ndan g\u0259l\u0259n kanal, ictimai b\u0259r\u0259 \u00fcmumi istifad\u0259d\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131. Amma, b\u00fct\u00fcn bunlar m\u00fcxt\u0259lif icmalara m\u0259xsus insanlar\u0131n hafiz\u0259sind\u0259 d\u0259rk olmu\u015f qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131\u011f\u0131n yan\u0131nda x\u0131rda \u015feyl\u0259r idi. Onlar\u0131n h\u0259r biri \u00f6z\u00fcn\u00fc z\u0259rdabl\u0131 hesab ed\u0259r\u0259k ist\u0259dikl\u0259ri yerd\u0259 ya\u015fay\u0131rd\u0131lar, bir \u00e7ox ba\u011f\u0131 olmayan k\u0259ndli bu g\u00fcn k\u00f6hn\u0259 k\u0259ndd\u0259n yuxar\u0131da\u00a0 yerl\u0259\u015fir, sabah bax\u0131rsan ki, o art\u0131q a\u015fa\u011f\u0131dad\u0131r. Tez-tez yan-yana \u00fc\u00e7 ev\u0259 rast g\u0259lm\u0259k olur ki, onlarda da m\u00fcxt\u0259lif icmalar\u0131n adamlar\u0131 ya\u015fay\u0131rd\u0131lar. Bu qarmaqar\u0131\u015f\u0131ql\u0131q daha vacib olan ba\u015fqa bir qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131\u011fa g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131r. 3 icman\u0131n 9 hakimi, 3 star\u015fina <strong>(star\u015fina dedikd\u0259, o zaman y\u00fczba\u015f\u0131 v\u0259zif\u0259sini icra ed\u0259n \u015f\u0259xs n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur &#8211; E.H\u0259s\u0259nov.)<\/strong> v\u0259 3 k\u00f6m\u0259k\u00e7isinin h\u0259r biri \u00f6z qohumlar\u0131 v\u0259 dostlar\u0131 il\u0259 ayr\u0131ca m\u0259hl\u0259d\u0259 nec\u0259 bir x\u0131rda \u00e7ar kimi ya\u015fay\u0131rlar ki, onlardan da \u00f6z h\u0259mk\u0259ndlil\u0259rinin taleyi \u00e7ox as\u0131l\u0131d\u0131r. Z\u0259rdabl\u0131lar\u0131n bel\u0259 m\u00fcxt\u0259lif qrupla\u015fmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u00fcmumi maraq haqq\u0131nda fikir formala\u015f\u0131r: K\u00fcr\u00fcn o tay\u0131ndak\u0131 b\u00fct\u00fcn torpaqlar oradak\u0131 b\u0259yl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n tutulmu\u015fdur, \u015eirvan\u00a0 t\u0259r\u0259fd\u0259\u00a0 olan k\u00f6hn\u0259 k\u0259nd torpaqlar\u0131nda is\u0259 M\u00fcsk\u00fcrl\u00fc v\u0259 Qarav\u0259lli k\u00f6\u00e7\u0259ril\u0259ri yerl\u0259\u015fmi\u015fl\u0259r, bel\u0259 ki, z\u0259rdabl\u0131lar dem\u0259k olar ki, torpaqs\u0131z qalm\u0131\u015flar.<\/em><\/p>\n<p><em>\u0130ndi m\u0259n e\u015fitmi\u015f\u0259m ki, bu 3 icman\u0131 bir k\u0259nd star\u015finas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda birl\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn v\u0259sat\u0259t qald\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bunun n\u0259 q\u0259d\u0259r xeyir g\u0259tir\u0259c\u0259yini dey\u0259 bilm\u0259r\u0259m, lakin fikirl\u0259\u015fir\u0259m ki, d\u0259qiq s\u0259rh\u0259dl\u0259ri v\u0259 ayr\u0131ca asud\u0259 ya\u015famaq h\u00fcququ olan 3 icman\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 daha m\u0259qs\u0259d\u0259uy\u011fun olard\u0131.<\/em><\/p>\n<p><em>Biz, k\u00f6hn\u0259 k\u0259nd sakinl\u0259ri, hal-haz\u0131rda ac\u0131nacaql\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259 qalm\u0131\u015f\u0131q<strong>\u201d<\/strong>.<\/em><\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259yin bu yaz\u0131s\u0131ndan m\u0259lum olur ki, onun \u201cKaspi\u201d q\u0259zeti vasit\u0259sil\u0259 qald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r n\u0259l\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259r verir. Z\u0259rdabi bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u015f\u0259rh ed\u0259r\u0259k \u00e7ar h\u00f6kum\u0259tinin Az\u0259rbaycandak\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyinin diqq\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131rd\u0131 ki, Az\u0259rbaycan\u0131n Rusiyaya birl\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259n qabaq K\u00fcr\u00fcn h\u0259r iki sahili boyunca uzanan Z\u0259rdab 53.5 km olan bir m\u0259saf\u0259d\u0259, \u015eirvan, Qaraba\u011f, \u015e\u0259ki il\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259nirdi. Bu s\u0259rh\u0259d qon\u015fuluqlar\u0131 aras\u0131nda qalan Z\u0259rdab torpa\u011f\u0131 is\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck bir \u0259raziy\u0259 malik olmaqla Z\u0259rdab b\u0259yl\u0259rinin toxunulmaz olan s\u0259rb\u0259st m\u00fclk torpaqlar\u0131ndan ibar\u0259t olmu\u015fdur. Eyni zamanda ruslar\u0131n g\u0259li\u015fi zaman\u0131 Z\u0259rdab\u0131n \u015eirvan xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 olmas\u0131n\u0131 v\u0259 bundan \u00e7ox sonra 1850-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00f6l\u00fcnm\u0259z tam bir \u0259razid\u0259n ibar\u0259t oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>Burada ha\u015fiy\u0259 \u00e7\u0131xaraq oxucular\u0131m\u0131z\u0131n diqq\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259yir\u0259m ki, H\u0259s\u0259n b\u0259y Az\u0259rbaycan\u0131n Rusiyaya birl\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259n qabaq b\u00f6y\u00fck \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 ed\u0259n Z\u0259rdab torpaqlar\u0131n\u0131n s\u00f6z\u00fcged\u0259n xanl\u0131qlarla s\u0259rh\u0259dl\u0259nm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259sini tarixi, real faktlara \u0259saslanaraq yazm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>M\u0259nim \u00f6z\u00fcm\u00fcn apard\u0131\u011f\u0131m ara\u015fd\u0131rmalar, t\u0259dqiqatlar bel\u0259 dem\u0259y\u0259 \u0259sas verir ki, Z\u0259rdabl\u0131 Xan\u00e7oban\u0131 tayfa ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 olmu\u015f \u018fsg\u0259r b\u0259yin o\u011fullar\u0131 A\u011fas\u0131 xan v\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d S\u0259id xan Xan\u00e7obanl\u0131, eyni zamanda A\u011fas\u0131 xan\u0131n o\u011flu Mustafa xan \u0259sl\u0259n Z\u0259rdab rayonunun indiki q\u0259dim \u018flv\u0259nd k\u0259ndind\u0259n olmu\u015flar. Tarixd\u0259n biz\u0259 m\u0259lumdur ki, \u015eamax\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 \u0259sl\u0259n Z\u0259rdabl\u0131 olan M\u0259h\u0259mm\u0259d S\u0259id xan v\u0259 A\u011fas\u0131 xan qarda\u015flar\u0131 qoymu\u015flar.<\/p>\n<p>Nadir \u015fah\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259sind\u0259n (1748) sonra, h\u0259l\u0259 onun d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 vergi toplamaqla m\u0259\u015f\u011ful olan Hac\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259li xan 1748-ci ild\u0259 Yeni \u015eamax\u0131da (A\u011fsuda) hakimiyy\u0259ti \u0259l\u0259 ke\u00e7irmi\u015f, \u015eirvan\u0131n qalan hiss\u0259sind\u0259 is\u0259 A\u011fas\u0131 xan\u00a0 v\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d S\u0259id xan qarda\u015flar\u0131 \u00f6z hakimiyy\u0259tl\u0259rini m\u00f6hk\u0259ml\u0259tm\u0259li olmu\u015flar.<\/p>\n<p>A\u011fas\u0131 xan v\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d S\u0259id xan qarda\u015flar\u0131 Nadir \u015fah Q\u0131rxl\u0131-Av\u015far t\u0259r\u0259find\u0259n bu y\u00f6r\u0259y\u0259 v\u0259kil t\u0259yin edilmi\u015f Hac\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259li xan Sufi N\u0259bi o\u011flu Z\u0259rnavainin idar\u0259\u00e7iliyi, ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 bar\u0131\u015fmam\u0131\u015f, ona qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 qalxm\u0131\u015flar. 1763-c\u00fc ild\u0259 tabe\u00e7iliyind\u0259 olan <strong><em>elatlara<\/em><\/strong> arxalanan <strong><em>(Elatlar dedikd\u0259 &#8211; <\/em><\/strong><em>o zaman \u015eirvan xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259 yar\u0131m k\u00f6\u00e7\u0259ri v\u0259 oturaq h\u0259yat t\u0259rzi ke\u00e7ir\u0259n <strong>obalar<\/strong> n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. Hans\u0131 ki, h\u0259min <strong>elatlar<\/strong> maldarl\u0131qla (qoyun\u00e7uluq) yana\u015f\u0131 \u0259kin\u00e7ilik, ba\u011f\u00e7\u0131l\u0131q, pamb\u0131q\u00e7\u0131l\u0131qla da m\u0259\u015f\u011ful olurdular.<strong> Obalar is\u0259 &#8211; <\/strong>\u015eirvan xanl\u0131\u011f\u0131 \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan, icma hal\u0131nda yayla\u011fa qalxan, q\u0131\u015fla\u011fa en\u0259n maldar icma \u00fczvl\u0259rinin birliyi idi. <strong>&#8211; E.H\u0259s\u0259nov.)<\/strong><\/em> M\u0259h\u0259mm\u0259d S\u0259id xan h\u00fccum ed\u0259r\u0259k Yeni \u015eamax\u0131n\u0131 tutmu\u015f v\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259li xan\u0131 \u0259sir alm\u0131\u015fd\u0131r. Bel\u0259likl\u0259 d\u0259 Yeni \u015eamax\u0131 K\u00f6hn\u0259 \u015eamax\u0131ya birl\u0259\u015fdirilmi\u015fdir. \u015eamax\u0131 yenid\u0259n xanl\u0131\u011f\u0131n m\u0259rk\u0259zi olmu\u015fdur.<\/p>\n<p><strong><em>Tarix\u00e7i Abbasqulu A\u011fa Bak\u0131xanov yaz\u0131r:<\/em><\/strong> <em>\u201cHicri 1178-ci (1765) ild\u0259 \u018fsg\u0259r b\u0259yin o\u011fullar\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d S\u0259id xan v\u0259 A\u011fas\u0131 xan elat aras\u0131nda V\u0259killikd\u0259n (K\u0259rim xan Z\u0259ndd\u0259n &#8211; \u018f.\u00c7.) Xanl\u0131q l\u0259q\u0259bi qazan\u0131b A\u011fsu \u015f\u0259h\u0259rini ald\u0131lar v\u0259 cahi-c\u0259lal\u0131 sevib dinc ya\u015famaq ist\u0259y\u0259n Hac\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259li xan\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fcl\u0259r\u201d. <\/em><\/p>\n<p><strong><em>A.Bak\u0131xanov \u201cG\u00fcl\u00fcstani-\u0130r\u0259m\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 \u018flv\u0259ndin ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kir v\u0259 yaz\u0131r: <\/em><\/strong><em>\u201c1775-ci ild\u0259 A\u011fas\u0131 xan da \u018flv\u0259ndd\u0259 oturub, b\u00fct\u00fcn \u015eirvana hakim oldu.\u201d <strong>Daha sonra yaz\u0131r: <\/strong>\u00a0\u201c1792-ci ild\u0259 \u015eirvan \u0259yanlar\u0131n\u0131n, x\u00fcsusil\u0259, Y\u00fczba\u015f\u0131 b\u0259y H\u00f6vz\u00fc v\u0259 \u00d6m\u0259r S\u0259darinin t\u0259klifi il\u0259 A\u011fas\u0131 xan o\u011flu Mustafa xan \u018flv\u0259ndd\u0259n g\u0259lib \u015eamax\u0131da h\u00f6kum\u0259t bayra\u011f\u0131n\u0131 qald\u0131rd\u0131\u201d.<\/em><\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259 d\u0259 Mustafa xan 1792-ci il\u0259 kimi, 28 il\u0259 q\u0259d\u0259r, \u015eirvan hakimi-xan\u0131 olur (bu bar\u0259d\u0259 <em>\u201dZ\u0259rdab\u0131n tarixin\u0259 bir n\u0259z\u0259r\u201d<\/em> adl\u0131 kitab\u0131mda geni\u015f m\u0259lumatlar verilmi\u015fdir).<\/p>\n<p>Xanl\u0131qlar d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn torpaq-\u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u0259, onlar\u0131n torpaq-h\u00fcquq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin\u0259 b\u0259l\u0259d olan H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi bu m\u0259qal\u0259sind\u0259 Z\u0259rdab b\u0259yl\u0259rinin istifad\u0259sind\u0259 olan, b\u00f6y\u00fck \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 ed\u0259n, b\u00f6l\u00fcnm\u0259y\u0259n, s\u0259rb\u0259st m\u00fclk torpaqlar\u0131n\u0131n olmas\u0131 faktlar\u0131n\u0131 diqq\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>\u00c7ox \u015f\u00fcbh\u0259siz ki, Az\u0259rbaycan xanl\u0131qlar\u0131 Rusiyaya birl\u0259\u015fdirilm\u0259zd\u0259n qabaq Z\u0259rdab b\u0259yl\u0259rinin istifad\u0259sind\u0259 olan, b\u00f6y\u00fck \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 ed\u0259n m\u00fclk torpaqlar\u0131 olmu\u015fdur. Hans\u0131 ki, o d\u00f6vrd\u0259 Z\u0259rdab b\u0259yl\u0259rinin torpaqlar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 \u0259sl\u0259n z\u0259rdabl\u0131 olan A\u011fas\u0131 xan, M\u0259h\u0259mm\u0259d S\u0259id xan qarda\u015flar\u0131n\u0131n v\u0259 onlar\u0131n hakimiyy\u0259tind\u0259n sonra, 28 il m\u00fcdd\u0259tind\u0259, A\u011fas\u0131 xan o\u011flu Mustafa xan kimi \u015eirvan hakimi-xan\u0131n\u0131n n\u0259zar\u0259ti olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Qay\u0131daq s\u00f6hb\u0259timizin \u0259vv\u0259lin\u0259. Z\u0259rdabinin yaz\u0131s\u0131n\u0131n ax\u0131r\u0131na diqq\u0259t yetir\u0259k;<em> \u201c&#8230;fikirl\u0259\u015fir\u0259m ki, d\u0259qiq s\u0259rh\u0259dl\u0259ri v\u0259 ayr\u0131ca asud\u0259 ya\u015famaq h\u00fcququ olan 3 icman\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259d\u0259 uy\u011fun olard\u0131\u201d. <\/em>V\u0259 m\u0259ktubunu bu c\u00fcml\u0259 il\u0259 yekunla\u015fd\u0131r\u0131r; <em>\u201dBiz k\u00f6hn\u0259 k\u0259nd sakinl\u0259ri, hal-haz\u0131rda ac\u0131nacaql\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259 qalm\u0131\u015f\u0131q\u201d. <\/em><\/p>\n<p>Uzaqg\u00f6r\u0259n, dahi \u015f\u0259xsiyy\u0259t H\u0259s\u0259n b\u0259yin tarixi faktlara \u0259saslanaraq q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131lar\u0131nda s\u0259rh\u0259dl\u0259ri, qon\u015fuluqlar\u0131 d\u0259qiq m\u0259lum olan Z\u0259rdab\u0131n q\u0259dim tarix\u0259 malik oldu\u011funu v\u0259 vaxtil\u0259 onun b\u00f6y\u00fck bir \u0259razini \u0259hat\u0259 etdiyini \u00e7ar h\u00f6kum\u0259tinin Az\u0259rbaycandak\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin\u0259 xat\u0131rlatmaqla, yax\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 bu q\u0259dim diyar\u0131n \u0259razil\u0259rinin \u00f6z\u00fcn\u0259 qaytar\u0131lmas\u0131 v\u0259 Z\u0259rdab\u0131n bir m\u0259rk\u0259z olaraq f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259si ideyas\u0131n\u0131 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fcn\u00fcn \u015fahidi olursan.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin yuxar\u0131da s\u00f6z\u00fcged\u0259n m\u0259qal\u0259sind\u0259n sonra, onun \u00a0<strong><em>13 aprel 1983-c\u00fc il tarixind\u0259 \u201cKaspi\u201d q\u0259zetinin 42-ci say\u0131nda \u00e7ap olunan \u201cZ\u0259rdabda m\u0259kt\u0259b olacaqm\u0131?\u201d ba\u015fl\u0131ql\u0131 m\u0259qal\u0259si il\u0259 tan\u0131\u015f olaq.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><em>\u201cZ\u0259rdab k\u0259ndind\u0259\u201d bir ictimai m\u00fclk kimi b\u00fct\u00fcn ba\u015fqa K\u00fcr q\u0131ra\u011f\u0131 k\u0259ndl\u0259rd\u0259 b\u0259r\u0259 var, amma bel\u0259 ki, 5-10 verst uzanan Z\u0259rdab k\u0259ndinin\u00a0 bir b\u0259r\u0259si var v\u0259 bu sonuncu \u0259m\u0259lli-ba\u015fl\u0131 g\u0259lir t\u0259\u015fkil edir. Z\u0259rdab b\u0259r\u0259si ild\u0259 1000 man. g\u0259lir g\u0259tirir. \u018fg\u0259r bu \u00fcmumi g\u0259lird\u0259n t\u0259mir v\u0259 i\u015f\u00e7i pulunu \u00e7\u0131xsaq illik t\u0259miz g\u0259lir 700 manatdan \u00e7ox t\u0259\u015fkil edir. G\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz kimi ki\u00e7ik r\u0259q\u0259m deyil. Z\u0259rdab 3 k\u0259nd icmas\u0131na b\u00f6l\u00fcn\u0259nd\u0259 b\u0259r\u0259 \u00fcmumi istifad\u0259d\u0259 qald\u0131.<\/em><\/p>\n<p><em>Bizim m\u00fcft\u0259xorlar <strong>(H\u0259s\u0259n b\u0259y m\u00fcft\u0259xorlar adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 adamlar dedikd\u0259, o d\u00f6vrd\u0259 yerl\u0259rd\u0259 at oynadan b\u0259yl\u0259ri, m\u00fclk\u0259darlar\u0131, qol\u00e7omaqlar\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur &#8211; E.H\u0259s\u0259nov.)<\/strong> hans\u0131 ki, h\u0259r yerd\u0259 oldu\u011fu kimi bizd\u0259 d\u0259 az deyill\u0259r, \u00f6zl\u0259rin\u0259 m\u0259xsus b\u00f6y\u00fck ixtira\u00e7\u0131l\u0131q qabiliyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 da\u015fdan q\u0259pik qazanmaq qabiliyy\u0259ti il\u0259 se\u00e7ilirl\u0259r. Onlar bizim b\u0259r\u0259ni d\u0259 yaddan \u00e7\u0131xarmay\u0131blar v\u0259 \u00e7oxdan b\u0259r\u0259 onlar\u0131n icar\u0259 sah\u0259sidir; onlar onu Z\u0259rdab icmas\u0131ndan 240 manata al\u0131blar&#8230;, bu pul 3 icma aras\u0131nda b\u0259rab\u0259r b\u00f6l\u00fcn\u00fcr. H\u0259r icmadan 4 olmaqla icar\u0259\u00e7il\u0259rin say\u0131 12-dir. \u0130car\u0259 m\u00fcdd\u0259ti \u00fc\u00e7 il oldu\u011fundan bu \u0259lveri\u015fli h\u00fcquq birind\u0259n o birin\u0259 ke\u00e7ir, v\u0259 b\u00fct\u00fcn bunlara g\u00f6r\u0259 icman\u0131n b\u00fct\u00fcn t\u00fcfeylil\u0259ri ya b\u0259r\u0259nin icar\u0259\u00e7isi, ya da icar\u0259\u00e7iliy\u0259 namiz\u0259dl\u0259rdir. \u0130car\u0259\u00e7i olmaq is\u0259 y\u00fcks\u0259k d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 xeyirlidir, t\u0259kc\u0259 icar\u0259 obyektinin g\u0259lirli oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn yox, buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, \u0259slind\u0259 icar\u0259\u00e7il\u0259r verginin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6z \u00e7iyinl\u0259rind\u0259n at\u0131blar v\u0259 he\u00e7 vaxt maddi m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131m\u0131rlar; biz, icman\u0131n i\u015fl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn r\u0259hb\u0259rliyin yan\u0131na gedib ona hesabat verir. Lakin, h\u0259qiq\u0259td\u0259 b\u00fct\u00fcn bu gedib-g\u0259lm\u0259 v\u0259 hesabat, b\u0259r\u0259d\u0259n \u0259lav\u0259, \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 \u00e7ox s\u0259rf\u0259li sah\u0259dir.<\/em><\/p>\n<p><em>Amma, h\u0259l\u0259lik, icar\u0259\u00e7il\u0259ri buraxaq, ba\u015fqa \u015feyd\u0259n dan\u0131\u015faq. M\u0259lumdur ki, avam\u00e7\u0131l\u0131q buran\u0131n yerli \u0259halisi aras\u0131nda son h\u0259dd\u0259 \u00e7at\u0131b v\u0259 bu avam\u00e7\u0131l\u0131\u011fa g\u00f6r\u0259 qanunsuzluq v\u0259 \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131q h\u0259r yerd\u0259 t\u00fc\u011fyan edir; bizim m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r yalan\u00e7\u0131 and\u0131n m\u00fcq\u0259dd\u0259sliyind\u0259n x\u0259b\u0259ri olmayan \u015fahidl\u0259rl\u0259 doldurulub, m\u00fcst\u0259ntiql\u0259r \u00f6l\u00fcm, o\u011furluq, yan\u011f\u0131n t\u00f6r\u0259tm\u0259 i\u015fl\u0259ri il\u0259 basd\u0131r\u0131l\u0131b; y\u00fcks\u0259k m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r bu k\u0259nar yerl\u0259rd\u0259n uzaqda yerl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rin\u0259 baxmayaraq bilmirl\u0259r ki, bu q\u0259d\u0259r i\u015fi nec\u0259 ara\u015fd\u0131rs\u0131nlar, bu \u00fczd\u0259n i\u015fl\u0259rin bir \u00e7oxu ill\u0259rl\u0259 uzan\u0131r; r\u0259hb\u0259rlik cinay\u0259tl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaqda acizdir, d\u00f6vl\u0259t m\u0259murlar\u0131n\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rinin bel\u0259 iflic v\u0259ziyy\u0259td\u0259 olmas\u0131n\u0131n n\u0259tic\u0259sind\u0259 pis \u0259m\u0259ll\u0259r g\u00fcn\u00fc-g\u00fcnd\u0259n art\u0131r. Ba\u015fqa t\u0259r\u0259fd\u0259n ham\u0131ya m\u0259lumdur ki, avam\u00e7\u0131l\u0131qdan qurtulma\u011f\u0131n yegan\u0259 yolu m\u0259kt\u0259bdir. Amma, bizd\u0259, b\u00fct\u00fcn k\u0259ndl\u0259rd\u0259 olmasa da, \u0259halisi \u00e7ox olan k\u0259ndl\u0259rd\u0259 m\u0259kt\u0259bl\u0259r tezmi olacaq? Bu suala, t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, qeyri-m\u0259qbul cavab verm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259yik, ona g\u00f6r\u0259 ki, d\u00f6vl\u0259t, h\u0259tta \u0259halisi \u00e7ox olan k\u0259ndl\u0259rd\u0259 bel\u0259, m\u0259kt\u0259b a\u00e7maq iqtidar\u0131nda deyil, k\u0259nd icmalar\u0131 is\u0259 m\u0259kt\u0259bl\u0259rin ver\u0259c\u0259yi xeyri ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259y\u0259r\u0259k v\u0259 onlar\u0131 \u015feytan \u0259m\u0259ll\u0259rinin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 hesab edir v\u0259 m\u0259kt\u0259bl\u0259rin saxlanmas\u0131na bir q\u0259pik d\u0259 x\u0259rcl\u0259m\u0259k ist\u0259mirl\u0259r. Bel\u0259 v\u0259ziyy\u0259td\u0259 Zaqafqaziyan\u0131n m\u00fcs\u0259lman \u0259yal\u0259tl\u0259rind\u0259 xalq maarifi direktorlar\u0131, m\u00fcs\u0259lmanlar demi\u015fk\u0259n, iyn\u0259 il\u0259 gor qaz\u0131rlar. Direktorlu\u011fun \u00f6z\u00fcn\u00fcn g\u00f6z\u0259l arzular\u0131na baxmayaraq yerind\u0259 sayma\u011fa m\u0259cburdurlar, baxmayaraq ki, onlar\u0131n i\u015fi \u0259trafa daha \u00e7ox laz\u0131md\u0131r, onlar \u00f6zl\u0259ri xalq maarifinin xeyri \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 olmasa n\u0259 is\u0259 etm\u0259k arzusu il\u0259 yan\u0131rlar.<\/em><\/p>\n<p><em>H\u0259tta, Bak\u0131 quberniyas\u0131n\u0131n xalq maarifi direktorlu\u011fu bel\u0259 bir k\u00f6m\u0259ksiz v\u0259ziyy\u0259tl\u0259 \u00fczb\u0259\u00fcz qalm\u0131\u015fd\u0131r. Lakin, xo\u015fb\u0259xtlikd\u0259n, onlar ruhdan d\u00fc\u015fm\u00fcrl\u0259r v\u0259 he\u00e7 bir \u0259lveri\u015fli \u015f\u0259raiti \u0259ld\u0259n buraxm\u0131rlar. Bir q\u0259d\u0259r \u0259vv\u0259l ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n direktorlu\u011fun m\u00fcdiri Z\u0259rdab b\u0259r\u0259si haqq\u0131nda bilib Z\u0259rdabda k\u0259nd m\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u0131 bar\u0259d\u0259 quberniya r\u0259isin\u0259 m\u00fcraci\u0259t edib\u00a0 ki, m\u0259kt\u0259b b\u0259r\u0259d\u0259n y\u0131\u011f\u0131lan v\u0259sait hesab\u0131na saxlan\u0131la bil\u0259r. C\u0259nab quberniya r\u0259isi bu xeyirxah v\u0259 y\u00fcks\u0259k d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli i\u015f\u0259 m\u0259rh\u0259m\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k bizim q\u0259zan\u0131n r\u0259isin\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131b ki, Z\u0259rdab icmas\u0131n\u0131n b\u0259r\u0259d\u0259n g\u0259l\u0259n g\u0259lirin m\u0259kt\u0259b\u0259 y\u00f6n\u0259ldilm\u0259sin\u0259 c\u0259lb etsin, amma heyif! B\u00fct\u00fcn bu c\u0259hdl\u0259r bo\u015fa \u00e7\u0131xd\u0131. Q\u0259za r\u0259isinin b\u00fct\u00fcn c\u0259hdl\u0259rin\u0259 baxmayaraq Z\u0259rdab icmas\u0131n\u0131n raz\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ala bilm\u0259di. Bizim m\u00fcft\u0259xorlar\u0131m\u0131z xalq aras\u0131nda b\u00f6y\u00fck n\u00fcfuza malikdirl\u0259r v\u0259 onlar\u0131n n\u00fcfuzu m\u0259qbul edilm\u0259zdir; m\u00fcft\u0259xorlardan ba\u015fqa he\u00e7 bir r\u0259hb\u0259rlik icmaya bir \u015fey etm\u0259k iqtidar\u0131nda deyil. \u00d6z b\u0259yl\u0259rind\u0259n as\u0131l\u0131 olma\u011fa ad\u0259t ed\u0259n xalq, \u00fczd\u0259 azad edilib, \u0259slind\u0259 i\u015f\u0259 \u00f6z m\u00fcft\u0259xorlar\u0131n tam \u0259sar\u0259ti alt\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcb v\u0259 onlar xalq\u0131 \u00f6z kirpi \u0259lc\u0259kl\u0259rind\u0259 saxlay\u0131rlar. Ax\u0131 niy\u0259 xeyirxah ba\u015flan\u011f\u0131c s\u00f6nm\u0259lidir, ancaq ona g\u00f6r\u0259 ki, \u00f6z cibl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn maraql\u0131 olan m\u00fcft\u0259xorlar ona r\u0259\u011fb\u0259t b\u0259sl\u0259mirl\u0259r?<\/em><\/p>\n<p><em>\u0130sm ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131nda olan o maarifl\u0259ndirm\u0259 enerjisin\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u00fchakim\u0259 ets\u0259k, el\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcr\u00fck ki, r\u0259hb\u0259rlik m\u0259kt\u0259bd\u0259n \u0259l \u00e7\u0259kdi v\u0259 onun a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131n\u00a0 qeyri-m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc il\u0259 bar\u0131\u015fd\u0131. Lakin bu qeyri-m\u00fcmk\u00fcnl\u00fck ancaq f\u0259rz edil\u0259ndir. K\u0259nardan baxd\u0131qca y\u0259qin bel\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k olar ki, Z\u0259rdab icmas\u0131n\u0131n raz\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmadan Z\u0259rdab m\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u0131 bar\u0259d\u0259 he\u00e7 fikirl\u0259\u015fm\u0259k laz\u0131m deyil. M\u0259n\u0259 el\u0259 g\u0259lir ki, onlar\u0131n raz\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 almaqdan asan bir \u015fey yoxdur, Yaln\u0131z b\u0259r\u0259ni Z\u0259rdab icmas\u0131n\u0131n \u0259lind\u0259n almaq ondan yeni g\u0259lir n\u00f6v\u00fc yaratmaq v\u0259 \u0259ld\u0259 olunan g\u0259liri m\u0259kt\u0259bl\u0259rin xeyrin\u0259 y\u00f6n\u0259ltm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Bu i\u015fd\u0259 b\u0259y k\u0259ndlil\u0259rinin b\u0259r\u0259nin 3\/1 hiss\u0259sin\u0259 olan h\u00fcquqlar\u0131na s\u0131\u011f\u0131nmaq laz\u0131m deyil, ona g\u00f6r\u0259 ki, b\u00fct\u00fcn b\u0259yl\u0259r m\u0259kt\u0259bin a\u00e7\u0131lma\u011f\u0131na t\u0259r\u0259fdard\u0131rlar v\u0259 b\u0259r\u0259d\u0259n g\u0259l\u0259n \u00f6z xeyirl\u0259rini m\u0259mnuniyy\u0259tl\u0259 qurban ver\u0259rl\u0259r. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n bu i\u015fi daha da sad\u0259l\u0259\u015fdirm\u0259k olar: indiki Z\u0259rdab b\u0259r\u0259sini m\u00fcft\u0259xorlar\u0131n ixtiyar\u0131na buraxmaq, m\u0259kt\u0259bi a\u00e7maq, m\u00f6vcud b\u0259r\u0259nin yan\u0131na birini d\u0259 qo\u015fmaq v\u0259 ondan g\u0259l\u0259n g\u0259lird\u0259n istifad\u0259 h\u00fcququnu ona verm\u0259k? Daha yax\u015f\u0131 halda yeni b\u0259r\u0259 daha yax\u015f\u0131 i\u015fl\u0259y\u0259c\u0259k v\u0259 ard\u0131nca icman\u0131n b\u0259r\u0259si yava\u015f-yava\u015f \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tini dayand\u0131racaq.<\/em><\/p>\n<p><em>M\u0259n\u0259 irad tuta bil\u0259rl\u0259r ki, bu c\u00fcr t\u0259dbirl\u0259r zorak\u0131l\u0131q \u0259lam\u0259ti kimi ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u0259r, \u0259g\u0259r icman\u0131n \u00f6z\u00fc m\u0259kt\u0259bin \u0259leyhin\u0259dirs\u0259 bu haqda he\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259y\u0259 d\u0259ym\u0259z. Bu haqs\u0131zl\u0131qd\u0131r. Hesab edir\u0259m ki, he\u00e7 bir ana u\u015fa\u011f\u0131n \u00e7imizdir\u0259nd\u0259 onun q\u0131\u015fq\u0131r\u0131\u011f\u0131na fikir verm\u0259z. U\u015faq \u00e7imizdirilm\u0259yin faydas\u0131n\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259y\u0259r\u0259k a\u011flayar, d\u0259c\u0259llik ed\u0259r, amma bu o dem\u0259k deyil ki, onu t\u0259miz saxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn zor t\u0259tbiq edilir. Bizim yerli qara camaat h\u0259l\u0259 bel\u0259 bir u\u015faq ya\u015f\u0131ndad\u0131r v\u0259 onun \u00f6z\u00fcn ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259yi v\u0259 t\u0259hsilin xeyrini qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259yi fikirl\u0259\u015fm\u0259k he\u00e7 uzaqg\u00f6r\u0259nlik olmazd\u0131r\u201d.\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0<\/em><\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259yin bir-birinin ard\u0131nca \u201cKaspi\u201d q\u0259zetind\u0259 d\u0259rc etdirdiyi m\u0259qal\u0259l\u0259rin, m\u0259ktublar\u0131n \u015f\u0259rhin\u0259 vard\u0131qda g\u00f6r\u00fcr\u00fck ki, s\u00f6z\u00fcn \u0259sl m\u0259nas\u0131nda b\u00f6y\u00fck ictimai-siyasi xadimin bu yaz\u0131lar\u0131 adi bir m\u0259qal\u0259 deyildir. Onun \u00e7ox b\u00f6y\u00fck uzaqg\u00f6r\u0259nlikl\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 s\u00f6z\u00fcged\u0259n yaz\u0131lar\u0131 ucqar Z\u0259rdab k\u0259ndinin bir inzibati s\u0259rh\u0259d daxilind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259k m\u0259rk\u0259z\u0259 \u00e7evrilm\u0259sin\u0259 xidm\u0259t ed\u0259n v\u0259 n\u0259tic\u0259 etibar\u0131 il\u0259 b\u0259hr\u0259si olan, Z\u0259rdab\u0131n bu g\u00fcn\u00fcnd\u0259n x\u0259b\u0259r ver\u0259n tarixi bir \u0259s\u0259rl\u0259r toplusudur.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabda m\u0259kt\u0259bin a\u00e7\u0131lmas\u0131 z\u0259rur\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 bu m\u00fcraci\u0259t m\u0259ktubunda \u00e7ar h\u00f6kum\u0259tinin Bak\u0131dak\u0131 r\u0259hb\u0259rliyin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131r ki, avam\u00e7\u0131l\u0131q ucbat\u0131ndan Z\u0259rdabda h\u0259rc-m\u0259rclik, \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131q, m\u00fcft\u0259xorluq hallar\u0131 ba\u015f al\u0131b gedir.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259yin birinci m\u0259ktubunda <em>(&#8220;Kaspi&#8221; (\u211686) q\u0259zetinin 15 noyabr 1881-ci il tarixli)<strong> <\/strong><\/em>qeyd etdiyi kimi, bu i\u015fl\u0259r\u0259 vaxt\u0131nda bax\u0131l\u0131b qanuni t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6r\u00fclm\u0259m\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn yen\u0259 d\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259rin \u00fcst\u00fcnd\u0259 dayan\u0131r. Bel\u0259 ki, Z\u0259rdabi<strong><em> <\/em><\/strong><em>13 aprel 1983-c\u00fc il tarixind\u0259 \u201cKaspi\u201d q\u0259zetinin 42-ci say\u0131nda \u00e7ap olunan \u201cZ\u0259rdabda m\u0259kt\u0259b olacaqm\u0131?\u201d<strong> <\/strong><\/em>m\u0259qal\u0259sind\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259rin yerli \u0259halinin m\u0259skunla\u015fd\u0131\u011f\u0131 \u0259razil\u0259rd\u0259n uzaq bir m\u0259saf\u0259d\u0259, ayr\u0131-ayr\u0131 q\u0259za m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259si s\u0259b\u0259bind\u0259n, m\u0259hk\u0259m\u0259 i\u015fl\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 insanlar\u0131n m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r\u0259 gedi\u015f-g\u0259li\u015finin onlara n\u0259 q\u0259d\u0259r maddi, m\u0259n\u0259vi, fiziki ziyanlar bahas\u0131na ba\u015fa g\u0259ldiyind\u0259n, bu s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131lmas\u0131nda, ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131nda vaxt\u0131n ill\u0259rl\u0259 uzanmas\u0131ndan, eyni zamanda icman\u0131n \u00fcmumi istifad\u0259sind\u0259 olan b\u0259r\u0259nin m\u00fcft\u0259xorlar\u0131n \u0259lind\u0259 icar\u0259 ad\u0131 il\u0259 g\u0259lir m\u0259nb\u0259yin\u0259 \u00e7evrilm\u0259sind\u0259n \u015fikay\u0259tl\u0259nir.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y h\u0259l\u0259 bu m\u0259qal\u0259sind\u0259 \u015f\u0259rh etdiyi m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259n \u00f6nc\u0259 <strong><em>\u201cKaspi\u201d q\u0259zetinin 1883-c\u00fc il tarixli 9-cu say\u0131nda yaz\u0131rd\u0131: <\/em><\/strong><em>\u201cXalq b\u0259yl\u0259rin z\u00fclm\u00fcnd\u0259n ancaq nominal sur\u0259td\u0259 azad olunmu\u015fdur, faktiki olaraq xalq ba\u015fqa m\u00fcft\u0259xorlar\u0131n cayna\u011f\u0131na ke\u00e7mi\u015fdir ki, onlar xalq\u0131 amans\u0131z sur\u0259td\u0259 istismar edirl\u0259r\u201d.<\/em><\/p>\n<p>Z\u0259rdabi r\u0259hb\u0259rliyin ba\u015f ver\u0259n cinay\u0259tl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaqda aciz oldu\u011funu, d\u00f6vl\u0259t m\u0259murlar\u0131n\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rinin is\u0259 bel\u0259 iflic v\u0259ziyy\u0259td\u0259 olmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 pis \u0259m\u0259ll\u0259rin g\u00fcn\u00fc-g\u00fcnd\u0259n artd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir. O, <em>\u201cKaspi\u201d q\u0259zetinin 1884-c\u00fc il 225-ci n\u00f6mr\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi \u201cUcqardan x\u0259b\u0259rl\u0259r\u201d <\/em>ba\u015fl\u0131ql\u0131 m\u0259qal\u0259l\u0259rinin birind\u0259 k\u0259ndd\u0259 \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131\u011f\u0131n h\u00f6km s\u00fcrm\u0259sind\u0259n, \u0259halinin qanunun k\u00f6m\u0259yin\u0259 \u0259l ata bilm\u0259m\u0259sind\u0259n b\u0259hs edir v\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki, h\u0259min qanunun icra\u00e7\u0131lar\u0131 z\u0259hm\u0259tke\u015fl\u0259rin istismar\u00e7\u0131lar\u0131d\u0131r, onlar\u0131n al\u0131n t\u0259ri il\u0259 qazand\u0131qlar\u0131n\u0131 z\u0259li t\u0259k soranlard\u0131r. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 k\u0259ndlil\u0259r qanun t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259qiqi m\u0259nada m\u00fcdafi\u0259 oluna bilm\u0259zdi.<\/p>\n<p><strong><em>Z\u0259rdabi yaz\u0131rd\u0131:<\/em><\/strong> <em>\u201c&#8230; Yerli \u0259hali qanun himay\u0259sind\u0259n istifad\u0259 etm\u0259k imkanlar\u0131ndan m\u0259hrumdur, \u00e7\u00fcnki bu qanunun \u0259n yax\u015f\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259si torpaqlar\u0131n doqquzda \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn sahibidir. Bizd\u0259 ba\u015fdan-ba\u015fa \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131q, m\u0259hk\u0259m\u0259siz c\u0259zaland\u0131rma, kas\u0131blara z\u00fclm edilm\u0259si h\u00f6km s\u00fcr\u00fcr\u201d.<\/em><\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi bir-<em>birinin ard\u0131nca <\/em>\u201cKaspi\u201d q\u0259zetin\u0259 yazm\u0131\u015f oldu\u011fu m\u0259qal\u0259l\u0259rind\u0259 k\u0259ndlil\u0259rin, yerli \u0259halinin h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259sind\u0259 qanunun himay\u0259sind\u0259n istifad\u0259 etm\u0259k imkan\u0131ndan m\u0259hrum olmalar\u0131n\u0131 \u00e7ar h\u00f6kum\u0259tinin yuxar\u0131 dair\u0259l\u0259rinin n\u0259z\u0259rin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131r ki, Z\u0259rdabda m\u0259hk\u0259m\u0259nin yarad\u0131lmas\u0131na z\u0259ruri ehtiyac vard\u0131r.<\/p>\n<p>Onun \u201cKaspi\u201d q\u0259zetin\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 <strong><em>\u201cZ\u0259rdabda m\u0259kt\u0259b olacaqm\u0131?\u201d<\/em><\/strong> ba\u015fl\u0131ql\u0131 m\u00fcraci\u0259t m\u0259ktubunda s\u00f6z\u00fcged\u0259n b\u0259r\u0259d\u0259n g\u0259l\u0259n m\u00fc\u0259yy\u0259n v\u0259sait hesab\u0131na Z\u0259rdabda m\u0259kt\u0259b a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olmas\u0131 diqq\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259 o, Z\u0259rdab k\u0259ndind\u0259 h\u00f6km s\u00fcr\u0259n h\u0259rc-m\u0259rcliyin ba\u015f al\u0131b getdiyini, d\u00f6vl\u0259tin m\u0259kt\u0259b a\u00e7maq iqtidar\u0131nda olmamas\u0131n\u0131 v\u0259 bu i\u015fd\u0259 aciz qald\u0131\u011f\u0131n\u0131 b\u0259yan edir. Zaqafqaziyan\u0131n m\u00fcs\u0259lman \u0259yal\u0259tl\u0259rind\u0259 xalq maarifi direktorlu\u011funun \u00f6z\u00fcn\u00fcn Z\u0259rdabda m\u0259kt\u0259b a\u00e7\u0131lmas\u0131 ist\u0259yind\u0259 olmas\u0131n\u0131 v\u0259 bu i\u015fd\u0259 k\u00f6m\u0259ksiz qald\u0131\u011f\u0131ndan m\u0259kt\u0259b direktorlu\u011funun quberniya r\u0259isin\u0259 m\u00fcraci\u0259t etm\u0259sini, quberniya r\u0259isinin is\u0259 G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zas\u0131n\u0131n r\u0259isin\u0259 m\u0259kt\u0259bin a\u00e7\u0131lmas\u0131 bar\u0259d\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131q verdiyini diqq\u0259t\u0259 yetirir. Lakin m\u00fcft\u0259xorlar\u0131n bu i\u015f\u0259 raz\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmamas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n q\u0259za r\u0259isinin d\u0259 Z\u0259rdab icmas\u0131n\u0131n raz\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ala bilm\u0259m\u0259si fakt\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7atd\u0131raraq m\u0259s\u0259l\u0259ni bir daha \u00e7ar h\u00f6kum\u0259ti qar\u015f\u0131s\u0131nda qald\u0131r\u0131r v\u0259 onun h\u0259lli yollar\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>\u0130ndi is\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin <strong><em>20 mart 1884-c\u00fc ild\u0259 Z\u0259rdabdan yazd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 31 mart 1884-c\u00fc ild\u0259 \u201cKaspi\u201d q\u0259zetinin 73-c\u00fc say\u0131nda d\u0259rc olunan 4-c\u00fc bir m\u0259qal\u0259si il\u0259 tan\u0131\u015f olmaq maraql\u0131 olard\u0131.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u201cZ\u0259rdab 20 mart<\/em><\/strong><em>. \u201cKaspi\u201d q\u0259zetinin 47-ci say\u0131nda Zaqafqaziya d\u0259mir yolunun Bak\u0131-Tiflis x\u0259ttinin a\u00e7\u0131lmas\u0131ndan sonra v\u0259ziyy\u0259t bar\u0259d\u0259 m\u0259nim qeydl\u0259rim\u0259 G\u00f6y\u00e7ay ev sahibl\u0259rinin cavab\u0131n\u0131 oxudum. Xeyirxah qon\u015fular\u0131ma m\u0259n etiraz etm\u0259k ist\u0259mir\u0259m, m\u0259n onlar\u0131n ac\u0131 hallar\u0131na tamamil\u0259 t\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259nir\u0259m, \u0259g\u0259r d\u0259mir yol in\u015faat\u00e7\u0131s\u0131 olsayd\u0131m he\u00e7 bir halda G\u00f6y\u00e7aydan yan ke\u00e7m\u0259zdim. N\u0259 etm\u0259k olar, yol art\u0131q \u00e7\u0259kilib v\u0259 bizim q\u0259zan\u0131n bu yolda t\u0259k bir stansiyas\u0131-Ucar-bizim q\u0259zan\u0131n m\u0259rk\u0259zi rolunu oynamal\u0131d\u0131r, az\u0131 madd\u0259nin riyazi m\u0259rk\u0259zinin \u0259ksin\u0259 olaraq. M\u0259n, \u015f\u0259xs\u0259n, Ucar\u0131 deyil, d\u0259mir yolunu alq\u0131\u015flay\u0131ram. G\u00f6y\u00e7aydan birinciliyi d\u0259mir yol stansiyas\u0131 al\u0131r, Ucar olmas\u0131n ba\u015fqa bir yer olsun-eyni \u015feydir. G\u00f6y\u00e7ay\u0131n is\u0259 yol \u00e7\u0259kildikd\u0259n sonra rifah\u0131n\u0131n yax\u015f\u0131la\u015fmas\u0131na sevinir\u0259m. Allah el\u0259sin, o daha da b\u00f6y\u00fcs\u00fcn v\u0259 abadla\u015fs\u0131n v\u0259 bundan sonra: q\u0259zada ya\u015fay\u0131\u015f v\u0259 s\u0259naye m\u0259rk\u0259zl\u0259ri n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7ox olsa yax\u015f\u0131d\u0131r.<\/em><\/p>\n<p><em>M\u0259nim h\u0259min qeydl\u0259rimd\u0259n oxucular \u00f6yr\u0259n\u0259 bil\u0259rl\u0259r ki, bizim q\u0259zan\u0131n uzunlu\u011fu <strong>125 verst (= 134km &#8211; E.H\u0259s\u0259nov.)<\/strong>, eni is\u0259 <strong>30-40 verstdir (= 37 km -E.H\u0259s\u0259nov.)<\/strong><\/em>. <em>Yalan deyil ki, bel\u0259 bir \u0259razid\u0259 pozuntular\u0131 diqq\u0259td\u0259 saxlamaq \u00e7\u0259tindir, hans\u0131 ki, son zamanlar say\u0131-hesab\u0131 yoxdur, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 q\u0259za polisinin \u0259lind\u0259 olan v\u0259saiti n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq. Y\u0259qin ki, G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zas\u0131n\u0131n bel\u0259 uzunlu\u011funu n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq Z\u0259rdab k\u0259ndinin K\u00fcr\u00fcn o tay\u0131ndak\u0131 torpaqlar\u0131n\u0131 k\u0259sm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259libl\u0259r ki, q\u0259zan\u0131 he\u00e7 olmasa bir az q\u0131salts\u0131nlar. Lakin, bel\u0259 k\u0259sm\u0259l\u0259r z\u0259rdabl\u0131lar \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7oxlu narahat\u00e7\u0131l\u0131qlar yarad\u0131b. Daha bir b\u00f6y\u00fck narahat\u00e7\u0131l\u0131q ondan ibar\u0259tdir ki, \u00f6z aralar\u0131nda olan m\u00fcbahis\u0259 v\u0259 x\u0259talar\u0131, onlar \u00fc\u00e7 s\u00fclh m\u0259hk\u0259m\u0259sind\u0259 h\u0259ll etm\u0259lidirl\u0259r, hans\u0131 ki, onlardan biri G\u00f6y\u00e7ayda, o biri Xank\u0259ndind\u0259, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc is\u0259 Qala\u011fay\u0131n k\u0259ndind\u0259 yerl\u0259\u015fir ki, o da Z\u0259rdabdan <strong>150 verst (= 160 km &#8211; E.H\u0259s\u0259nov.)<\/strong> uzaqd\u0131r.<\/em><\/p>\n<p><em>Ax\u0131rda bel\u0259 bir misal g\u0259tirim. Haz\u0131rda Yelizavetpol dair\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259sind\u0259 M\u0259\u015f\u0259di D\u0259mir o\u011flu il\u0259 onun h\u0259mk\u0259ndlisi X\u0259lil S\u00fcleyman o\u011fluna z\u0259rdabl\u0131lar\u0131n iddias\u0131 \u00fczr\u0259 i\u015f apar\u0131l\u0131r. \u0130ddian\u0131n predmeti ba\u011fd\u0131r, hans\u0131 ki, K\u00fcr\u00fcn o tay\u0131nda yerl\u0259\u015fir. \u0130ddia\u00e7\u0131lar v\u0259 cavabdeh &#8211; Bak\u0131 quberniyas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t k\u0259ndlil\u0259ri v\u0259 onlar\u0131n istifad\u0259sind\u0259 olan torpaqlar, Yelizavetpol dair\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259sind\u0259 ittiham olunurlar. Qaydalar, dem\u0259k olmaz ki, n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nas\u0131 deyil<strong>\u201d<\/strong>.<\/em><\/p>\n<p><strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin bu m\u0259qal\u0259sind\u0259;<\/em><\/strong> <em>\u201cZaqafqaziya d\u0259mir yolunun Bak\u0131-Tiflis x\u0259ttinin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131ndan sonra v\u0259ziyy\u0259t bar\u0259d\u0259 m\u0259nim qeydl\u0259rim\u0259 G\u00f6y\u00e7ay ev sahibl\u0259rinin cavab\u0131n\u0131 oxudum&#8230;\u201d <\/em>dey\u0259r\u0259k v\u0259 eyni zamanda bu m\u0259qal\u0259sinin ikinci abzas\u0131nda yen\u0259 \u0259vv\u0259lki m\u0259qal\u0259l\u0259rind\u0259 qeyd etdiyi kimi\u00a0 m\u0259s\u0259l\u0259nin \u0259sas obyekti olaraq, Z\u0259rdab\u0131n q\u0259dim torpaqlar\u0131n\u0131n bir \u0259razi vahidi daxilind\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259si, onun par\u00e7alanmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 bar\u0259d\u0259, m\u00f6vcud v\u0259ziyy\u0259td\u0259n ir\u0259li g\u0259l\u0259r\u0259k \u00fcst\u00fc\u00f6rt\u00fcl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 m\u00f6vzunu bir q\u0259d\u0259r a\u00e7\u0131qlamaq hesab edir\u0259m ki, oxucular\u0131m\u0131z \u00fc\u00e7\u00fcn daha maraql\u0131 olard\u0131.<\/p>\n<p>Ilk \u00f6nc\u0259 onu diqq\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131m ki, <strong><em>Z\u0259rdabi \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zetinin 5 sentyabr 1875-ci il tarixli, 4-c\u00fc n\u00f6mr\u0259sind\u0259 \u201cdaxiliyy\u0259\u201d x\u0259b\u0259rl\u0259rind\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131r:<\/em><\/strong> <em>\u201cTiflisd\u0259n Badkub\u0259y\u0259 d\u0259mir yolu\u00a0 \u00e7\u0259kili\u015fi il\u0259 ba\u011fl\u0131\u00a0 Peterburq q\u0259zetl\u0259ri b\u0259yan edirl\u0259r ki, onun tulu <strong>520 verst (= 575 km &#8211; E.H\u0259s\u0259nov.) <\/strong>olacaqd\u0131r. Onun x\u0259rci 22\u00a0158\u00a0000 manat, h\u0259r verst\u0259 42\u00a0537 manat olacaqd\u0131r\u201d.<\/em><\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259bii-iqtisadi \u015f\u0259raitini, relyefini d\u0259rind\u0259n bil\u0259n m\u00fct\u0259x\u0259ssis-alim kimi bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirmi\u015fdir. Z\u0259rdabi t\u0259r\u0259find\u0259n Bak\u0131-Tiflis d\u0259mir yolunun \u00e7\u0259kili\u015fi il\u0259 \u0259laq\u0259dar onun ilkin variant\u0131n\u0131\u00a0 verm\u0259si (layih\u0259 realla\u015fanad\u0259k) o d\u00f6vrd\u0259 yaln\u0131z onun \u00f6z\u00fcn\u0259 m\u0259xsus m\u00fct\u0259x\u0259ssislik s\u0259ri\u015ft\u0259si il\u0259 bir yerqurulu\u015fu m\u00fct\u0259x\u0259ssisi kimi torpaqay\u0131rma qaydas\u0131nda vermi\u015fdir.<\/p>\n<p>Bu bar\u0259d\u0259 daha \u0259trafl\u0131 <em>\u201cH.B.Z\u0259rdabinin Bak\u0131-Tiflis d\u0259mir yolu x\u0259ttinin \u00e7\u0259kili\u015fi il\u0259 ba\u011fl\u0131 verdiyi variantlar\u201d<\/em> ba\u015fl\u0131ql\u0131 m\u0259qal\u0259d\u0259 tan\u0131\u015f olmaq olar (19.05.2012-ci il tarixd\u0259-www.zerdab.com sayt\u0131nda yay\u0131mlanm\u0131\u015fd\u0131r).<\/p>\n<p>D\u0259mir yolu \u00e7\u0259kili\u015find\u0259n (1883-c\u00fc il) sonra, \u0259hali \u00f6z m\u0259d\u0259ni, iqtisadi, ticar\u0259t \u0259laq\u0259l\u0259rini yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131rmaq v\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259tm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 t\u0259dric\u0259n h\u0259min d\u0259mir yolu x\u0259tti boyunca m\u0259skunla\u015fma\u011fa, ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri salma\u011fa m\u0259cbur olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259yin \u201cKaspi\u201d q\u0259zetind\u0259 d\u0259rc olunan m\u0259qal\u0259sind\u0259n bel\u0259 m\u0259lum olur ki, d\u0259mir yolu x\u0259ttinin birba\u015fa q\u0259za m\u0259rk\u0259zi olan G\u00f6y\u00e7aydan ke\u00e7m\u0259m\u0259sini, \u00f6z\u00fcn\u00fcn qeyd etdiyi kimi, <em>\u201cG\u00f6y\u00e7ay ev sahibl\u0259ri\u201d<\/em> bel\u0259 hesab edirl\u0259r ki, \u0259g\u0259r H\u0259s\u0259n b\u0259y ist\u0259s\u0259ydi d\u0259mir yolunun Ucar\u0131n m\u0259rk\u0259zind\u0259n yox, G\u00f6y\u00e7aydan ke\u00e7m\u0259sin\u0259 t\u0259kan vermi\u015f olard\u0131. Onlar bel\u0259 hesab etmi\u015fl\u0259r ki, bu i\u015fin h\u0259lli yolu, b\u00f6y\u00fck n\u00fcfuz sahibi olan H\u0259s\u0259n b\u0259yd\u0259n as\u0131l\u0131 olmu\u015fdur. <strong><em>H\u0259s\u0259n b\u0259y bu m\u0259qal\u0259sind\u0259 h\u0259myerlil\u0259rini ba\u015fa sal\u0131r, incikliyin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131r v\u0259 deyir ki, <\/em><\/strong><em>\u201c\u0259g\u0259r d\u0259mir yolu in\u015faat\u00e7\u0131s\u0131 olsayd\u0131m he\u00e7 bir halda G\u00f6y\u00e7aydan yan ke\u00e7m\u0259zdim\u201d.<\/em> O n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131r ki, d\u0259mir yolu x\u0259tti ist\u0259r G\u00f6y\u00e7aydan ke\u00e7sin, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 Ucardan, f\u0259rqi yoxdur, \u0259n \u0259sas m\u0259s\u0259l\u0259\u00a0 odur ki, art\u0131q d\u0259mir yolunun t\u0259k bir stansiyas\u0131 &#8211; Ucar bizim q\u0259zan\u0131n m\u0259rk\u0259zi rolunu oynamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi bundan \u00f6nc\u0259 \u201cKaspi\u201d q\u0259zeti vasit\u0259si il\u0259 qald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktublar\u0131nda oldu\u011fu kimi, bu m\u0259qal\u0259sind\u0259 d\u0259 t\u0259krar olaraq yen\u0259 d\u0259 \u0259razi m\u0259s\u0259l\u0259sini g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259tirir. G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zas\u0131n\u0131n uzunlu\u011funun 125 verst, eninin is\u0259 30-40 verst aras\u0131nda oldu\u011funu, b\u00f6y\u00fck bir \u0259razini \u0259hat\u0259 etm\u0259sini g\u00f6st\u0259rir. Q\u0259zan\u0131n \u0259razisinin m\u0259saf\u0259c\u0259 uzunlu\u011fu, \u0259razic\u0259 b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fc s\u0259b\u0259bind\u0259n onun daxilind\u0259 Z\u0259rdab\u0131n K\u00fcr\u00fcn o tay\u0131ndak\u0131 torpaqlar\u0131n\u0131n k\u0259sm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259lindiyini bildirir ki, q\u0259zan\u0131n \u0259razisini bir q\u0259d\u0259r ki\u00e7iltm\u0259k fikrind\u0259dirl\u0259r. Bu da\u00a0 n\u0259tic\u0259 etibar\u0131 il\u0259\u00a0 \u0259hali aras\u0131nda\u00a0 b\u00f6y\u00fck narahat\u00e7\u0131l\u0131\u011fa g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131r ki, Z\u0259rdaba m\u0259xsus olmu\u015f torpaq sah\u0259l\u0259ri \u0259ld\u0259n \u00e7\u0131x\u0131r.<\/p>\n<p><em>Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n qeyd edim ki, K\u00fcr\u00fcn o tay\u0131ndak\u0131 torpaqlar dedikd\u0259, K\u00fcr \u00e7ay\u0131n\u0131n sa\u011f sahili boyunca yerl\u0259\u015f\u0259n, Tuqay me\u015f\u0259l\u0259ri il\u0259 \u0259hat\u0259 olunan, vaxt\u0131 il\u0259 Z\u0259rdab\u0131n-z\u0259rdabl\u0131lar\u0131n istifad\u0259sind\u0259 olmu\u015f m\u0259hsuldar, m\u00fcnbit torpaq sah\u0259l\u0259ri n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. Hans\u0131 ki, zaman k\u0259siyind\u0259 Z\u0259rdaba m\u0259xsus olan torpaq sah\u0259l\u0259ri t\u0259dric\u0259n onun istifad\u0259sind\u0259n geri al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Haz\u0131rda h\u0259min torpaq sah\u0259l\u0259ri Z\u0259rdab rayonu il\u0259 qon\u015fuluqda yerl\u0259\u015f\u0259n indiki qon\u015fu A\u011fda\u015f, A\u011fcab\u0259di v\u0259 \u00a0\u0130mi\u015fli rayonlar\u0131n\u0131n istifad\u0259sind\u0259 olmaqla onlara t\u0259hkim edilmi\u015fdir.<\/em><\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y bu yaz\u0131s\u0131nda b\u00fct\u00fcn ba\u015f ver\u0259n torpaq-h\u00fcquq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin t\u0259nziml\u0259nm\u0259si i\u015finin m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259rd\u0259n as\u0131l\u0131 oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir. Qeyd edir ki, z\u0259rdabl\u0131lar ba\u015f ver\u0259n\u00a0 h\u0259r hans\u0131 bir m\u00fcbahis\u0259li m\u0259s\u0259l\u0259nin t\u0259nziml\u0259nm\u0259sini 3 s\u00fclh m\u0259hk\u0259m\u0259sind\u0259 nizama salmal\u0131d\u0131r. H\u0259min m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259rd\u0259n birinin G\u00f6y\u00e7ayda, birinin \u015eu\u015fa q\u0259zas\u0131n\u0131n Xank\u0259ndi k\u0259ndind\u0259, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fcn\u00fcn is\u0259 Cavad q\u0259zas\u0131n\u0131n Qala\u011fay\u0131n k\u0259ndind\u0259 yerl\u0259\u015fdiyini v\u0259 onlarla Z\u0259rdab aras\u0131nda 150 verstlik bir m\u0259saf\u0259nin olmas\u0131n\u0131 vur\u011fulay\u0131r. H\u0259s\u0259n b\u0259yin bu m\u0259qal\u0259sind\u0259n d\u0259 biz\u0259 ayd\u0131n olur ki, o, do\u011fma k\u0259ndi Z\u0259rdab\u0131n ayr\u0131-ayr\u0131 q\u0259zalar daxilind\u0259 qalan torpaqlar\u0131n\u0131n par\u00e7alanmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131na onun bir inzibati \u0259razi vahidliyi daxilind\u0259, \u00a0m\u0259rk\u0259zi Z\u0259rdab olmaqla f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259sin\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdab m\u00fchitind\u0259 m\u00f6vcud olan v\u0259ziyy\u0259tin canl\u0131 \u015fahidi olaraq Z\u0259rdabda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 1880-1896-c\u0131 ill\u0259r \u0259rzind\u0259, Z\u0259rdabla ba\u011fl\u0131 tarixi prosesl\u0259ri q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015f v\u0259 onlar\u0131 \u201cKaspi\u201d q\u0259zeti vasit\u0259sil\u0259 i\u015f\u0131qland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. Mill\u0259tin <em>m\u0259n\u0259vi atas\u0131<\/em> hesab olunan Z\u0259rdabi h\u0259l\u0259 1875-ci ild\u0259 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zeti vasit\u0259si il\u0259 mill\u0259tinin g\u00f6z\u00fcn\u00fc a\u00e7ma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Mill\u0259t f\u0259daisi bel\u0259 bir v\u0259ziyy\u0259tl\u0259 ba\u011fl\u0131 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zetinin <strong><em>1875-ci il tarixli, 42-ci say\u0131nda xalq\u0131na m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k onlar\u0131n nicat tapmas\u0131 yolunun \u0259n ba\u015fl\u0131ca \u00e7\u0131x\u0131\u015f yolunu t\u0259hsil almaqda, savadlanmaqda g\u00f6r\u00fcr v\u0259 bunu bel\u0259 \u015f\u0259rh edirdi:<\/em><\/strong> <em>\u201cBizi \u0259vv\u0259l o\u011frular v\u0259 indi b\u0259zi advokadlar <strong>(advokadlar dedikd\u0259 &#8211; v\u0259kill\u0259r n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur &#8211; E.H\u0259s\u0259nov.)<\/strong> soyma\u011f\u0131na s\u0259b\u0259b biz \u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fck. N\u0259 q\u0259d\u0259r biz \u0259vam\u0131q, bizi aldadan olacaqd\u0131r&#8230; Advokatlardan bizi xilas etm\u0259likl\u0259, biz xo\u015fg\u00fcz\u0259ran olmayacay\u0131q, onlar olmayanda bir qeyri m\u00fcft\u0259xor bizim mal\u0131m\u0131za \u015f\u0259rik olacaqd\u0131r&#8230;<\/em><\/p>\n<p><em>Elm t\u0259hsil edin ki, m\u00fcft\u0259xorlar\u0131n sizin t\u0259r t\u00f6k\u00fcb qazand\u0131\u011f\u0131n\u0131z m\u00fclk v\u0259 mal\u0131n\u0131za \u015f\u0259rak\u0259tliyi olmas\u0131n\u201d. <strong>Bundan \u0259lav\u0259 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zetinin 1877-ci il tarixli, 18-ci say\u0131nda yaz\u0131rd\u0131: <\/strong>\u201cHindistan\u0131n altm\u0131\u015f milyon m\u00fcs\u0259lman\u0131 bir ne\u00e7\u0259 y\u00fcz ingilis \u0259lind\u0259 giriftar olub onlar \u00fc\u00e7\u00fcn sa\u011fmal in\u0259k t\u0259ki olma\u011f\u0131 m\u0259g\u0259r elmsizlikd\u0259n deyil?\u201d. <\/em><\/p>\n<p>Z\u0259rdabi bel\u0259 bir torpaqdan tez bir zaman \u0259rzind\u0259 elmin, inc\u0259s\u0259n\u0259tin, maarifin, m\u0259d\u0259niyy\u0259tin g\u00f6rk\u0259mli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin \u00e7\u0131xaca\u011f\u0131na \u0259min idi. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 sahili boyunca yerl\u0259\u015f\u0259n, s\u0131x Tuqay me\u015f\u0259l\u0259ri il\u0259 \u0259hat\u0259 olunan Z\u0259rdab torpa\u011f\u0131nda d\u00fcnyaya g\u00f6z a\u00e7an H\u0259s\u0259n b\u0259y S\u0259lim b\u0259y o\u011flu M\u0259likov do\u011fma yurdu olan Z\u0259rdab\u0131n ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 olaraq \u00f6z\u00fcn\u0259 Z\u0259rdabi t\u0259x\u0259ll\u00fcs\u00fcn\u00fc t\u0259sad\u00fcf\u0259n se\u00e7m\u0259mi\u015fdi.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y arzular\u0131n\u0131n, ideyalar\u0131n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7m\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn xalq\u0131n\u0131n, mill\u0259tinin c\u0259hal\u0259t girdab\u0131ndan, z\u00fclmd\u0259n, \u0259sar\u0259td\u0259n xilas olunmas\u0131, s\u0259ad\u0259t\u0259, i\u015f\u0131ql\u0131 sabaha qovu\u015fmas\u0131, t\u0259r\u0259qqi etm\u0259si yolunu ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 k\u00fctl\u0259l\u0259rin maarifl\u0259nm\u0259sind\u0259, t\u0259hsil almas\u0131nda, elmi bilikl\u0259r\u0259 yiy\u0259l\u0259nm\u0259sind\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. Bu i\u015fl\u0259 ba\u011fl\u0131 16 illik Z\u0259rdab h\u0259yat\u0131nda n\u0259inki z\u0259rdabl\u0131lar\u0131n, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Az\u0259rbaycan-T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 dig\u0259r xalqlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin t\u0259hsili, t\u0259r\u0259qqisi namin\u0259 \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonunad\u0259k h\u0259yat yolda\u015f\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m M\u0259likova il\u0259 misli g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir.<\/p>\n<p><em>\u00a0Z\u0259rdabda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 zaman H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin \u0259n u\u011furlu i\u015fl\u0259rind\u0259n biri o idi ki, do\u011fma k\u0259ndind\u0259 iki sinifli m\u0259kt\u0259b a\u00e7\u0131lmas\u0131na nail olmu\u015fdur.<\/em><\/p>\n<p><em>N\u0259hay\u0259t, H\u0259s\u0259n b\u0259yin dig\u0259r sah\u0259l\u0259rd\u0259 oldu\u011fu kimi, bu sah\u0259d\u0259 d\u0259 \u00e7ox g\u0259rgin f\u0259aliyy\u0259tind\u0259n, m\u00fcbariz\u0259sind\u0259n sonra do\u011fma k\u0259ndi Z\u0259rdabda m\u0259kt\u0259b a\u00e7\u0131lmas\u0131na icaz\u0259 verilir. Bu sevinci v\u0259 z\u0259hm\u0259tinin b\u0259hr\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar o, <strong>\u201cKaspi\u201d q\u0259zetinin 1885-ci il tarixli 91-ci n\u00f6mr\u0259sind\u0259 yaz\u0131rd\u0131:<\/strong> \u201cN\u0259hay\u0259t ki, bizim k\u00fc\u00e7\u0259d\u0259 d\u0259 bayramd\u0131r. Bu g\u00fcn, ya sabah Z\u0259rdabda m\u0259kt\u0259b olacaqd\u0131r. Dem\u0259li, m\u0259nim s\u0259sim s\u0259hrada oldu\u011fu kimi batmay\u0131bd\u0131r. M\u0259n m\u00f6t\u0259b\u0259r m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n bilir\u0259m ki, Z\u0259rdabda v\u0259 \u0130smay\u0131ll\u0131da iki sinifli m\u0259kt\u0259b a\u00e7\u0131lacaqd\u0131r\u201d<\/em>. Bu istiqam\u0259td\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 \u0259laq\u0259dar onun Z\u0259rdabda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ill\u0259r \u0259rzind\u0259, dey\u0259k ki, 1883-c\u00fc ild\u0259, Bak\u0131ya \u201cKaspi\u201d q\u0259zetind\u0259 \u00e7ap olunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6nd\u0259rdiyi <strong><em>\u201cZ\u0259rdabda m\u0259kt\u0259b olacaqm\u0131?\u201d <\/em><\/strong>adl\u0131 m\u0259qal\u0259si daha b\u00f6y\u00fck aktuall\u0131q k\u0259sb edir. Bu dahi \u015f\u0259xsiyy\u0259tin bel\u0259 bir ba\u015fl\u0131q alt\u0131nda yazm\u0131\u015f oldu\u011fu yaz\u0131s\u0131nda m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 kompleks \u015f\u0259kild\u0259 yana\u015faraq o d\u00f6vrd\u0259 c\u0259r\u0259yan ed\u0259n bir \u00e7ox m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin qabard\u0131lmas\u0131, \u015f\u0259rh olunmas\u0131 yaln\u0131z H\u0259s\u0259n b\u0259y kimi qorxmaz, m\u0259rd, c\u0259sur, v\u0259t\u0259nini, mill\u0259tini sev\u0259n, m\u00fct\u0259r\u0259qqi d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 malik, dahi bir \u015f\u0259xsiyy\u0259tin i\u015fi ola bil\u0259rdi. Hesab edir\u0259m ki, burada H\u0259s\u0259n b\u0259yin \u201cKaspi\u201d q\u0259zeti vasit\u0259si il\u0259 i\u015f\u0131qland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u00e7ar h\u00f6kum\u0259tin\u0259, onun yerl\u0259rd\u0259ki n\u00fcmay\u0259nd\u0259likl\u0259rin\u0259 \u00e7atd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 n\u0259tic\u0259 etibar\u0131 il\u0259 m\u0259qs\u0259d v\u0259 m\u0259ram\u0131na yetm\u0259si, arzu v\u0259 ist\u0259kl\u0259rinin h\u0259yata ke\u00e7m\u0259si, eyni zamanda g\u0259l\u0259c\u0259k zaman \u00fc\u00e7\u00fcn daha m\u00fck\u0259mm\u0259l \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259m\u0259lini qoymas\u0131 faktlar\u0131 ziyal\u0131lar\u0131m\u0131za yax\u015f\u0131 m\u0259lumdur.<\/p>\n<p>Dahi m\u00fct\u0259f\u0259kkirin paytaxt Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n do\u011fuldu\u011fu do\u011fma yurdu Z\u0259rdabdak\u0131 f\u0259aliyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131na qoydu\u011fu v\u0259 bu yolda min bir \u0259zab-\u0259ziyy\u0259t\u0259 qatla\u015fd\u0131\u011f\u0131 m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc i\u015fl\u0259r art\u0131q tam \u015f\u0259kild\u0259 b\u0259hr\u0259sini vermi\u015fdir.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi xalq\u0131n\u0131n q\u0259fl\u0259t v\u0259 c\u0259hal\u0259t yuxusundan, kas\u0131b\u00e7\u0131l\u0131qdan, \u0259sar\u0259td\u0259n azad olma\u011f\u0131n\u0131, v\u0259t\u0259nind\u0259 elmin, inc\u0259s\u0259n\u0259tin, m\u0259d\u0259niyy\u0259tin, maarifin inki\u015faf etdirilm\u0259sinin yegan\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f yolunu m\u0259kt\u0259bl\u0259rin a\u00e7\u0131lmas\u0131nda, k\u00fctl\u0259l\u0259rin savadlanmas\u0131nda g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. O, Az\u0259rbaycanda b\u00fct\u00fcn bu ideyalar\u0131n\u0131n \u0259m\u0259li olaraq, \u0259yani sur\u0259td\u0259 t\u0259m\u0259linin qoyulmas\u0131na nail olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>\u018fziz oxucular, g\u0259lin statistikaya m\u00fcraci\u0259t ed\u0259k v\u0259 diqq\u0259t yetir\u0259k ki, t\u0259kc\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259yin do\u011fulub boya-ba\u015fa \u00e7atd\u0131\u011f\u0131, vaxtil\u0259 mollaxanada ilk ibtidai t\u0259hsil ald\u0131\u011f\u0131 ucqar bir ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si kimi m\u00f6vcud olmu\u015f Z\u0259rdabda uzun \u0259zab-\u0259ziyy\u0259td\u0259n sonra iki sinifli m\u0259kt\u0259b a\u00e7\u0131lmas\u0131na nail oldu\u011fu indiki m\u00fcasir Z\u0259rdabda bu g\u00fcn mill\u0259t f\u0259daisinin arzu v\u0259 ist\u0259kl\u0259ri nec\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilir. B\u0259li, H\u0259s\u0259n b\u0259yin ruhu \u015fadd\u0131r ki, \u0259m\u0259yinin b\u0259hr\u0259si olaraq, haz\u0131rda onun do\u011fma yurdu Z\u0259rdabda 76 m\u0259d\u0259ni-maarif m\u00fc\u0259ssis\u0259si f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Rayon m\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 turizm \u015f\u00f6b\u0259sinin n\u0259zdind\u0259 21 m\u0259d\u0259niyy\u0259t evi, 2 klub, 49 kitabxana, 1 u\u015faq inc\u0259s\u0259n\u0259t m\u0259kt\u0259bi, bir ne\u00e7\u0259 muzey (o, c\u00fcml\u0259d\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi ad\u0131na muzey), m\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 inc\u0259s\u0259n\u0259t park\u0131 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Z\u0259rdabda maarifin inki\u015faf etm\u0259sind\u0259, m\u0259kt\u0259bl\u0259r a\u00e7\u0131lmas\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f yollar\u0131 axtaran, \u0259zabl\u0131-\u0259ziyy\u0259tli g\u00fcnl\u0259r ke\u00e7ir\u0259n mill\u0259t f\u0259daisinin arzular\u0131 art\u0131q onun bu do\u011fma yurdunda tam \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7mi\u015fdir. Bu g\u00fcn Z\u0259rdabda 28 orta m\u0259kt\u0259b, 9 \u0259sas, 4 ibtidai m\u0259kt\u0259b, 19 m\u0259kt\u0259b\u0259q\u0259d\u0259r, 5 m\u0259kt\u0259bd\u0259nk\u0259nar t\u0259dris m\u00fc\u0259ssis\u0259si vard\u0131r. Vaxt\u0131 il\u0259 n\u0259inki Z\u0259rdabda, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n he\u00e7 bir yerind\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259yd\u0259n v\u0259 onun xan\u0131m\u0131 H\u0259nif\u0259 xan\u0131m M\u0259likovadan savay\u0131 bir n\u0259f\u0259r d\u0259 olsun t\u0259hsilli m\u00fcs\u0259lman &#8211; Az\u0259rbaycan m\u00fc\u0259llimi yox idi. F\u0259xrl\u0259 qeyd etm\u0259k olar ki, indi t\u0259kc\u0259 Z\u0259rdab rayonunda \u00fcmumt\u0259hsil m\u0259kt\u0259bl\u0259rind\u0259 1000 n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7ox pedaqoji i\u015f\u00e7i, u\u015faq ba\u011f\u00e7alar\u0131nda 710 n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7ox t\u0259rbiy\u0259\u00e7i f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Heyd\u0259r \u018fliyev fondunun t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 Z\u0259rdab rayonunda h\u0259r il yeni-yeni m\u0259kt\u0259b binalar\u0131 tikilir v\u0259 istifad\u0259y\u0259 verilir. Son ill\u0259rd\u0259 rayonun Yarm\u0259mm\u0259dba\u011f\u0131 k\u0259nd m\u0259kt\u0259bi \u00fc\u00e7\u00fcn 264 yerlik, D\u0259kk\u0259oba k\u0259nd m\u0259kt\u0259bi \u00fc\u00e7\u00fcn 180 yerlik, K\u00f6rp\u00fck\u0259nd (Xasa) k\u0259nd m\u0259kt\u0259bi \u00fc\u00e7\u00fcn 100 yerlik m\u0259kt\u0259b binalar\u0131, Yuxar\u0131 Seyidl\u0259r k\u0259nd orta m\u0259kt\u0259bi \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0 100 yerlik \u0259lav\u0259 korpus, M\u0259likli k\u0259ndind\u0259 360 yerlik, Xanm\u0259mm\u0259dli k\u0259ndind\u0259 100 yerlik v\u0259 sair k\u0259ndl\u0259rd\u0259 m\u0259kt\u0259b binalar\u0131 tikilib istifad\u0259y\u0259 verilmi\u015fdir. H\u0259s\u0259n b\u0259y qar\u015f\u0131s\u0131na qoydu\u011fu h\u0259r hans\u0131 bir i\u015fin h\u0259yata ke\u00e7m\u0259sin\u0259 ard\u0131c\u0131ll\u0131qla, planl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259, s\u00f6z\u00fcn\u00fcn k\u0259s\u0259ri, q\u0259l\u0259minin g\u00fcc\u00fc, elmi, n\u0259z\u0259ri, iqtisadi v\u0259 siyasi biliyi il\u0259 nail olurdu. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n qeyd ed\u0259k ki, q\u0259dim Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n vaxtil\u0259 istifad\u0259 olunma v\u0259ziyy\u0259tin\u0259, ayr\u0131-ayr\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 xanl\u0131qlar, quberniyalar, q\u0259zalar v\u0259 s. \u00fczr\u0259 olan \u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u0259 dair s\u0259n\u0259dl\u0259r\u0259, tarixi m\u0259lumat bazas\u0131na \u0259saslanan, \u0259n \u0259sas\u0131 is\u0259 bu i\u015fl\u0259rin bir yerqurulu\u015fu m\u00fct\u0259x\u0259ssisi kimi, praktiki olaraq yerl\u0259rd\u0259 icra\u00e7\u0131s\u0131 olmu\u015f H\u0259s\u0259n b\u0259y vaxt\u0131 il\u0259 do\u011fma yurdu Z\u0259rdaba m\u0259xsus olmu\u015f torpaqlar\u0131n geri qaytar\u0131laraq onu b\u00f6y\u00fck bir region kimi g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yi, arzusu il\u0259 daima \u00e7ar h\u00f6kum\u0259ti qar\u015f\u0131s\u0131nda v\u0259sat\u0259t m\u0259ktublar\u0131 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Oxucular\u0131m\u0131z\u0131n diqq\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259yir\u0259m ki,\u00a0ilk \u0259m\u0259k f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 Tiflisd\u0259 \u201cTorpaq palatas\u0131\u201dndan ba\u015flam\u0131\u015f, yerl\u0259rd\u0259 planalma, m\u0259rz\u00e7\u0259km\u0259 i\u015fl\u0259rini aparm\u0131\u015f olan, yerqurulu\u015f\u00e7usu, torpaq m\u00fcf\u0259tti\u015fi v\u0259zif\u0259sind\u0259, eyni zamanda m\u0259rz\u00e7\u0259km\u0259 komissiyas\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259 \u00fczv\u00fc kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f bu dahi insan do\u011fma yurdu Z\u0259rdabda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 16 il m\u00fcdd\u0259tind\u0259 d\u0259 onun \u00fc\u00e7\u00fcn do\u011fma olan bu i\u015fin icras\u0131na \u0259m\u0259li k\u00f6m\u0259klik g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 d\u0259rind\u0259n tan\u0131\u015f olan h\u0259r k\u0259s\u0259 m\u0259lum olar ki, Z\u0259rdabda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ill\u0259rd\u0259 d\u0259 o, ke\u00e7mi\u015f G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zas\u0131 \u00fczr\u0259 v\u0259 onunla qon\u015fuluqda yerl\u0259\u015f\u0259n q\u0259zalar \u00fczr\u0259 s\u0259rh\u0259d h\u00fcdudlar\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259si, torpaq istifad\u0259\u00e7il\u0259ri, icar\u0259\u00e7il\u0259ri, m\u00fclkiyy\u0259t\u00e7il\u0259ri aras\u0131nda torpaq-h\u00fcquq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin t\u0259nziml\u0259nm\u0259si, m\u0259rz\u00e7\u0259km\u0259 i\u015fl\u0259rinin t\u0259tbiqi il\u0259 m\u00fct\u0259madi olaraq m\u0259\u015f\u011ful olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>H\u0259s\u0259n b\u0259yin m\u0259ktublar\u0131ndan, r\u0259smi yaz\u0131lar\u0131ndan m\u0259lumdur ki, bir inzibati s\u0259rh\u0259d daxilind\u0259 Z\u0259rdab\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 m\u0259rk\u0259z kimi f\u0259aliyy\u0259t\u00a0 g\u00f6st\u0259rm\u0259si, abad bir b\u00f6lg\u0259y\u0259 \u00e7evrilm\u0259si yolunda n\u0259 q\u0259d\u0259r z\u0259hm\u0259t \u00e7\u0259kmi\u015f v\u0259 n\u0259tic\u0259 etibar\u0131 il\u0259 bu i\u015fin t\u0259m\u0259lini qoymu\u015fdur. N\u0259hay\u0259t, \u00f6lk\u0259 daxilind\u0259 rayonla\u015fma i\u015fl\u0259ri apar\u0131lan zaman \u015eamax\u0131, G\u00f6y\u00e7ay, Cavad, \u018fr\u0259\u015f v\u0259 \u015eu\u015fa q\u0259zalar\u0131n\u0131n inzibati s\u0259rh\u0259dl\u0259ri daxilind\u0259 qalan q\u0259dim Z\u0259rdab torpaqlar\u0131 tam \u015f\u0259kild\u0259 olmasa da, \u00e7ox hiss\u0259si geri qaytar\u0131ld\u0131 v\u0259\u00a0 Z\u0259rdab rayon statusu ald\u0131.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, H\u0259s\u0259n b\u0259yin vaxtil\u0259 qeyd etdiyi, gah bu, gah da dig\u0259r q\u0259zalar\u0131n t\u0259rkibin\u0259 daxil olan k\u0259ndl\u0259r birl\u0259\u015fdirildi v\u0259 Z\u0259rdab k\u0259ndi inzibati rayon m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7evrildi. 1935-ci il fevral ay\u0131n\u0131n 5-d\u0259 Z\u0259rdab rayonu t\u0259\u015fkil edildi.<\/p>\n<p>Z\u0259rdab rayonunu \u0259hat\u0259 ed\u0259n ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rinin b\u00f6y\u00fck-ki\u00e7ikliyind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq q\u0259dim Az\u0259rbaycan torpa\u011f\u0131n\u0131n bu dilb\u0259r gu\u015f\u0259sind\u0259n ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 elm, inc\u0259s\u0259n\u0259t, maarif, m\u0259d\u0259niyy\u0259t, m\u0259tbuat, s\u0259hiyy\u0259, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 xalq v\u0259 k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 g\u00f6rk\u0259mli tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r, n\u00fcfuzlu el a\u011fsaqqallar\u0131, din xadiml\u0259ri, \u0259m\u0259k v\u0259 m\u00fcharib\u0259 q\u0259hr\u0259manlar\u0131, bilik sahibl\u0259ri, aliml\u0259r \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Onlardan <em>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin \u00f6z\u00fcn\u00fcn,<\/em> atas\u0131 <em>S\u0259lim b\u0259y,<\/em> babas\u0131 <em>R\u0259him b\u0259y,<\/em> h\u0259yat yolda\u015f\u0131 <em>H\u0259nif\u0259 xan\u0131m M\u0259likova,<\/em> o\u011fullar\u0131 <em>Midh\u0259d b\u0259y,<\/em> <em>S\u0259ff\u0259t b\u0259y M\u0259likovlar\u0131,<\/em> q\u0131zlar\u0131 <em>P\u0259ri xan\u0131m M\u0259likova (Top\u00e7uba\u015fova), Q\u0259rib Soltan xan\u0131m M\u0259likova,<\/em> H\u0259s\u0259n b\u0259yin atas\u0131n\u0131n day\u0131s\u0131, general-leytenant <em>F\u0259r\u0259c b\u0259y A\u011fayev,<\/em> qarda\u015f\u0131 o\u011flanlar\u0131, ilk az\u0259rbaycanl\u0131 fizik-professor <em>R\u0259him b\u0259y M\u0259likov,<\/em> Az\u0259rbaycan teatr\u0131n\u0131n t\u0259r\u0259qqisind\u0259 m\u00fcst\u0259sna xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rmi\u015f, tama\u015falarda parlaq obrazlar\u0131 il\u0259 yadda\u015flarda iz qoymu\u015f <em>M\u0259h\u0259mm\u0259d b\u0259y M\u0259likov \u018flv\u0259ndi, <\/em>H\u0259s\u0259n b\u0259yin n\u0259slind\u0259n olan yax\u0131n qohumu, M.Top\u00e7uba\u015fov ad\u0131na Elmi-C\u0259rrahiyy\u0259 M\u0259rk\u0259zinin direktoru, Az\u0259rbaycan Tibb Universitetinin C\u0259rrahiyy\u0259 kafedras\u0131n\u0131n m\u00fcdiri, \u201c\u015e\u00f6hr\u0259t\u201d ordenli, \u0259m\u0259kdar elm xadimi <em>B\u00f6y\u00fckki\u015fi A\u011fayev,<\/em> Z\u0259rdab\u0131n B\u0131\u00e7aq\u00e7\u0131 k\u0259ndind\u0259n olan Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 <em>M\u0259lik M\u0259h\u0259rr\u0259mov,<\/em> D\u0259li Qu\u015f\u00e7u k\u0259ndind\u0259n Sosialist \u018fm\u0259yi Q\u0259hr\u0259man\u0131 <em>Seyfi Mehr\u0259liyev, <\/em>respublikada quruculuq, t\u0259s\u0259rr\u00fcfat, partiya, sovet i\u015fl\u0259rind\u0259ki \u0259m\u0259k f\u0259aliyy\u0259ti d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndiril\u0259n, Z\u0259rdabdan ilk olaraq Rayon PK-n\u0131n birinci katibi olmu\u015f v\u0259 uzun ill\u0259r bu v\u0259zif\u0259d\u0259 i\u015fl\u0259mi\u015f <em>\u018fl\u0259ddin H\u0259s\u0259nov,<\/em> M\u0259mm\u0259dqas\u0131ml\u0131 k\u0259ndind\u0259n adl\u0131-sanl\u0131 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat r\u0259hb\u0259ri <em>Nur\u0259hm\u0259d M\u00fcz\u0259ff\u0259rov,<\/em> \u0259dliyy\u0259 general\u0131 <em>Az\u0259r C\u0259f\u0259rov,<\/em> b\u0259st\u0259kar <em>Rauf Hac\u0131yev,<\/em> Qarav\u0259lli k\u0259ndind\u0259n olan, \u0130ran\u0131n Qum, M\u0259\u015fh\u0259d, \u0130raq\u0131n N\u0259c\u0259f \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 m\u00fck\u0259mm\u0259l dini t\u0259hsil alm\u0131\u015f, Bak\u0131da \u201cT\u0259z\u0259 pir\u201d m\u0259scidinin axundu olmu\u015f, xeyriyy\u0259\u00e7i kimi tan\u0131nm\u0131\u015f <em>\u015eeyx \u018fbd\u00fcr\u0259hman Molla Ta\u011f\u0131 o\u011flu,<\/em> Ming\u0259\u00e7evir \u015f\u0259h\u0259rinin ba\u015f axundu, Qafqaz M\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 Ruhani \u0130dar\u0259sinin \u015eirvan b\u00f6lg\u0259si \u00fczr\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259si kimi f\u0259aliyy\u0259td\u0259 olan, dini qurultayda Qazi se\u00e7il\u0259n, filologiya elml\u0259ri doktoru <em>Xan\u0259li Babayev,<\/em> elmin m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u00e7ox yerl\u0259rind\u0259 tan\u0131nm\u0131\u015f professorlar <em>Dam\u0259t Ba\u011f\u0131rov,<\/em> <em>\u0130smay\u0131l M\u0259mm\u0259dov,<\/em> <em>\u00c7ingiz C\u0259rullazad\u0259, \u0130sa \u0130sayev, Hasil F\u0259t\u0259liyev, Aslan Eyvazov, \u0130frat \u018fliyeva, Jal\u0259 \u018fliyeva, M\u0259h\u0259rr\u0259m M\u0259mm\u0259dovun<\/em> v\u0259 bir \u00e7ox h\u0259myerlil\u0259rimizin adlar\u0131n\u0131 f\u0259xrl\u0259 \u00e7\u0259k\u0259 bil\u0259r\u0259m ki, biz Z\u0259rdabi yurdunun \u00f6vladlar\u0131 onlarla f\u0259xr edir v\u0259 q\u00fcrur hissi duyuruq. Bu kimi h\u0259myerlil\u0259rimizin siyah\u0131s\u0131n\u0131 uzada bil\u0259rik. B\u0259li, biz ziyal\u0131lar yax\u015f\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fck ki, h\u0259yat\u0131m\u0131zda qazand\u0131\u011f\u0131m\u0131z b\u00fct\u00fcn nailiyy\u0259tl\u0259rimiz Az\u0259rbaycanda elmin, inc\u0259s\u0259n\u0259tin, m\u0259d\u0259niyy\u0259tin, iqtisadiyyat\u0131n, s\u0259hiyy\u0259nin, maarifin \u0259sas\u0131n\u0131 qoymu\u015f mill\u0259timizin m\u0259n\u0259vi atas\u0131\u00a0 hesab olunan H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi z\u0259hm\u0259tinin bariz n\u00fcmun\u0259sidir.<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><em><strong>Abdulla \u015eaiq H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin xatir\u0259sin\u0259 h\u0259sr etdiyi \u201cG\u00f6rk\u0259mli xalq xadimi\u201d ba\u015fl\u0131ql\u0131 m\u0259qal\u0259sind\u0259 yaz\u0131rd\u0131:<\/strong><\/em> <em>\u201cBak\u0131 dumas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn H\u0259s\u0259n b\u0259y yeni m\u0259d\u0259ni-maarif ocaqlar\u0131 a\u00e7d\u0131rmaq i\u015find\u0259 bu m\u00f6vqeyind\u0259n d\u0259 istifad\u0259 edir, maarif \u015f\u00f6b\u0259sinin hesab\u0131na olaraq m\u0259kt\u0259bl\u0259r a\u00e7\u0131rd\u0131. Az\u0259rbaycan maarif v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin tarixind\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259yin unudulmaz m\u00f6vqeyi vard\u0131r\u201d.<\/em><\/p>\n<p>Qeyd edim ki, g\u00f6rk\u0259mli ictimai-siyasi xadim H\u0259s\u0259n\u00a0 b\u0259y Z\u0259rdabi 10 il m\u00fcdd\u0259tind\u0259 Bak\u0131 Dumas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc kimi m\u00fcxt\u0259lif v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259 olmu\u015f, 1905-ci ild\u0259n is\u0259 maarif \u015f\u00f6b\u0259sinin r\u0259isi v\u0259zif\u0259sin\u0259 t\u0259yin olunaraq \u00f6mr\u00fcn\u00fcn ax\u0131r\u0131na kimi bu v\u0259zif\u0259d\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, \u00f6z mill\u0259ti v\u0259 xalq\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn sonsuz v\u0259 misli g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir.<\/p>\n<p><em>\u201cMaarifd\u0259n, elmd\u0259n m\u0259hrum xalq i\u015f\u0131qdan m\u0259hrumdur\u201d<\/em> dey\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin xan\u0131m\u0131 <em><strong>H\u0259nif\u0259 xan\u0131m M\u0259likova 1925-ci ild\u0259 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zetinin n\u0259\u015frinin 50 illiyi m\u00fcnasib\u0259til\u0259 \u201cH\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131\u201d xatir\u0259sind\u0259 yaz\u0131rd\u0131: <\/strong>\u201cH\u0259s\u0259n b\u0259y Bak\u0131n\u0131 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n maarifl\u0259nm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259rk\u0259z kimi g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. Bak\u0131n\u0131n m\u0259nafeyi H\u0259s\u0259n b\u0259y\u0259 \u00e7ox yax\u0131n idi. Duman\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259k deputat\u0131 kimi \u00f6z ad\u0259ti \u00fczr\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin qay\u011f\u0131lar\u0131na \u00e7ox h\u0259v\u0259sl\u0259 yana\u015f\u0131rd\u0131.<\/em><\/p>\n<p><em><strong>\u00a0\u015e\u0259h\u0259rin ke\u00e7mi\u015f ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Rayevski H\u0259s\u0259n b\u0259yin d\u0259fnind\u0259 demi\u015fdi:<\/strong><\/em> <em>\u201cDuman\u0131n iclaslar\u0131nda H\u0259s\u0259n b\u0259yin nitq v\u0259 qeydl\u0259ri olmasayd\u0131, m\u0259n Bak\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fcidar\u0259si i\u015fl\u0259rini yoluna qoya bilm\u0259zdim.\u201d <\/em><\/p>\n<p><em>H\u0259s\u0259n b\u0259y \u015e\u0259h\u0259r \u0130dar\u0259sind\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 m\u0259kt\u0259b komissiyas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc olurdu. \u0130btidai \u015f\u0259h\u0259r m\u0259kt\u0259bl\u0259rinin ham\u0131s\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259yin \u0259li il\u0259 a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. O, m\u0259kt\u0259bl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131m olan \u015feyl\u0259ri t\u0259l\u0259b edirdi. Tiflisd\u0259 v\u0259 Bak\u0131da ali m\u0259kt\u0259b a\u00e7maq m\u0259s\u0259l\u0259si ortaya \u00e7\u0131xark\u0259n politexnikum \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox b\u00f6y\u00fck m\u0259bl\u0259\u011f burax\u0131lmas\u0131 t\u0259klif olunmu\u015fdu<\/em>. <em><strong>H\u0259s\u0259n b\u0259y Duman\u0131n iclas\u0131nda bel\u0259 demi\u015fdi: <\/strong>\u201dQoy \u015f\u0259h\u0259rimizd\u0259 kas\u0131blar \u00fc\u00e7\u00fcn daha \u00e7ox ibtidai, pe\u015f\u0259, k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 m\u0259kt\u0259bl\u0259ri a\u00e7\u0131ls\u0131n. Tiflis \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131m olan y\u00fcz minl\u0259ri \u015f\u0259h\u0259rin neft s\u0259nayesi sahibl\u0259ri: Quka\u015fovlar, Monta\u015fovlar, Xatu\u015fovlar v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 verm\u0259lidirl\u0259r. \u00c7\u00fcnki, politexnikumda \u00e7\u0259kic vuran \u0130van\u0131n v\u0259 ya dartay\u00e7\u0131 Abdulun u\u015faqlar\u0131 deyil, onlar\u0131n u\u015faqlar\u0131 oxuyacaqlar\u201d. <\/em><\/p>\n<p>Onun t\u0259kc\u0259 m\u0259kt\u0259b i\u015fi il\u0259 ba\u011fl\u0131 f\u0259aliyy\u0259tini \u0259ks etdir\u0259n birc\u0259 fakt\u0131 qeyd etm\u0259k ist\u0259rdim.<em><strong> H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin d\u0259fn m\u0259rasimind\u0259 nitq s\u00f6yl\u0259y\u0259n \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev bel\u0259 qeyd etmi\u015fdir:<\/strong> \u201c\u018flan Bak\u0131da 11 rus-tatar m\u00fcs\u0259lman m\u0259kt\u0259bi var! Bu m\u0259kt\u0259bl\u0259r c\u00fcml\u0259si o, bi\u00e7ar\u0259nin s\u0259yl\u0259rinin, z\u0259hm\u0259tl\u0259rinin n\u0259tic\u0259sidir!\u201d<\/em> &#8211; <em>\u201c\u0130r\u015fad\u201d q\u0259zeti, \u2116122, 02 dekabr 1907-ci il. <\/em><\/p>\n<p><em><strong>Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n akademiki Fuad Qas\u0131mzad\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi v\u0259 Z\u0259rdab torpa\u011f\u0131 haqq\u0131nda demi\u015fdir:<\/strong> \u201cM\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabiy\u0259 borcluyam, m\u0259nim atam Mirz\u0259 Feyzulla Qas\u0131mzad\u0259 oca\u011f\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabiy\u0259 borcludur, biz ziyal\u0131lar H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin do\u011fuldu\u011fu Z\u0259rdab torpa\u011f\u0131 t\u0259r\u0259f\u0259 yatmal\u0131y\u0131q. H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin do\u011fuldu\u011fu Z\u0259rdab torpa\u011f\u0131 bizim qibl\u0259mizdir\u201d.<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0M\u0259rhum akademik Fuad Qas\u0131mzad\u0259nin Z\u0259rdabi haqq\u0131nda, Z\u0259rdab torpa\u011f\u0131 haqq\u0131nda qeyd etdiyi bu qiym\u0259tli tarixi yaz\u0131 b\u00fct\u00f6v Az\u0259rbaycan ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n Z\u0259rdabi \u015f\u0259xsiyy\u0259tin\u0259 d\u0259rin h\u00f6rm\u0259t v\u0259 ehtiram\u0131n\u0131n bariz n\u00fcmun\u0259si olmaqla yana\u015f\u0131, Z\u0259rdab torpa\u011f\u0131n\u0131n, Z\u0259rdabi yurdunun elmin, maarifin m\u0259d\u0259niyy\u0259tin \u00a0be\u015fiyi olmas\u0131n\u0131n t\u0259sdiqi deyilmi?!<\/em><\/p>\n<p>Bu g\u00fcn H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin heyk\u0259ll\u0259ri v\u0259 m\u0259zar\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131nda ba\u015f \u0259y\u0259n h\u0259r bir k\u0259s yax\u015f\u0131 bilir ki, o, \u0259ziyy\u0259tl\u0259r \u00e7\u0259k\u0259r\u0259k mill\u0259timizi, xalq\u0131m\u0131z\u0131 q\u0259fl\u0259t yuxusundan ay\u0131ltmaq ist\u0259y\u0259rk\u0259n nec\u0259 nadanlarla qar\u015f\u0131la\u015fmal\u0131 olmu\u015f, beynind\u0259 h\u0259kk etdiyi ideyalar\u0131 b\u00fct\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu do\u011fma Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n t\u0259r\u0259qqisin\u0259 s\u0259rf etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Xalq\u0131n\u0131n, mill\u0259tinin, v\u0259t\u0259ninin azadl\u0131\u011f\u0131, i\u015f\u0131ql\u0131 g\u0259l\u0259c\u0259yi yolunda g\u00f6st\u0259rdiyi misilsiz xidm\u0259tl\u0259ri, \u00e7ox\u015fax\u0259li elmi yarad\u0131c\u0131l\u0131q f\u0259aliyy\u0259ti H\u0259s\u0259n b\u0259y\u0259 \u0259b\u0259di h\u0259yat v\u0259siq\u0259si qazand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Mill\u0259t f\u0259daisi H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin misilsiz xidm\u0259tl\u0259ri v\u0259 ideyalar\u0131 bu g\u00fcn m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda daha y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259kl\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilir.<\/p>\n<p>\u00c7ox \u0259lam\u0259tdar v\u0259 sevindirici bir hald\u0131r ki, ilk d\u0259f\u0259 olaraq H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin yubileyinin d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 ke\u00e7irilm\u0259si haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti c\u0259nab \u0130lham \u018fliyev t\u0259r\u0259find\u0259n 04.06.2012-ci il tarixli S\u0259r\u0259ncam imzalanm\u0131\u015f v\u0259 \u00a0yubileyin y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 ke\u00e7irilm\u0259si<em> <\/em>il\u0259 \u0259laq\u0259dar S\u0259r\u0259ncamdan ir\u0259li g\u0259l\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin h\u0259lli \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0259rar verilmi\u015fdir.<\/p>\n<figure id=\"attachment_4422\" aria-describedby=\"caption-attachment-4422\" style=\"width: 350px\" class=\"wp-caption alignleft\"><a href=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/08\/z111.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"size-medium wp-image-4422\" title=\"Z\u0259dabi\u015f\u00fcnaslar, Z\u0259rdabi sev\u0259rl\u0259r Milli M\u0259tbuat g\u00fcn\u00fcnd\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259yin m\u0259zar\u0131n\u0131 ziyar\u0259t ed\u0259rk\u0259n (22 iyul 2012-ci il F\u0259xri Xiyaban)\" src=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/08\/z111-350x262.jpg\" alt=\"\" width=\"350\" height=\"262\" srcset=\"https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/08\/z111-350x262.jpg 350w, https:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/08\/z111.jpg 500w\" sizes=\"auto, (max-width: 350px) 100vw, 350px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-4422\" class=\"wp-caption-text\">Z\u0259dabi\u015f\u00fcnaslar, Z\u0259rdabi sev\u0259rl\u0259r Milli M\u0259tbuat g\u00fcn\u00fcnd\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259yin m\u0259zar\u0131n\u0131 ziyar\u0259t ed\u0259rk\u0259n (22 iyul 2012-ci il F\u0259xri Xiyaban)<\/figcaption><\/figure>\n<p><em>Biz Az\u0259rbaycan ziyal\u0131lar\u0131, Z\u0259rdabi yurdunun \u00f6vladlar\u0131 olaraq Z\u0259rdabi \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin\u0259, ideyalar\u0131na, arzu v\u0259 ist\u0259kl\u0259rin\u0259 sadiq olaraq, \u00f6lk\u0259 prezidenti \u0130lham \u018fliyev c\u0259nablar\u0131n\u0131n \u0259traf\u0131nda s\u0131x birl\u0259\u015fm\u0259li, onun u\u011furla h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259kd\u0259 oldu\u011fu daxili v\u0259 xarici siyas\u0259ti d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259kl\u0259 xalq\u0131m\u0131z\u0131n, mill\u0259timizin daha i\u015f\u0131ql\u0131 g\u0259l\u0259c\u0259yi yolunda, b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rd\u0259 \u00fcz\u0259rimiz\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n i\u015fl\u0259rin \u00f6hd\u0259sind\u0259n layiqinc\u0259 g\u0259lm\u0259liyik. Bu, Z\u0259rdabi yurdunun h\u0259r bir \u00f6vlad\u0131n\u0131n, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 h\u0259r bir Az\u0259rbaycan v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131n\u0131n \u0259n ba\u015fl\u0131ca v\u0259zif\u0259sidir.\u00a0 <\/em><\/p>\n<p><em><strong>Ruhun \u015fad olsun,\u00a0 ey mill\u0259tinin\u00a0 f\u0259daisi,\u00a0 m\u0259n\u0259vi atas\u0131 dahi H\u0259s\u0259n b\u0259y<\/strong><\/em>!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi do\u011fulub boya-ba\u015fa \u00e7atd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259 t\u0259x\u0259ll\u00fcs g\u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fc q\u0259dim Z\u0259rdab k\u0259ndini nec\u0259 g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yirdi v\u0259 bu yolda n\u0259l\u0259r etmi\u015fdi? H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin Z\u0259rdab h\u0259yat\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 oradan \u201cKaspi\u201d q\u0259zetin\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259qal\u0259l\u0259r bar\u0259d\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 tan\u0131\u015f olan h\u0259r bir ziyal\u0131m\u0131za yax\u015f\u0131 m\u0259lumdur ki, Z\u0259rdabinin ictimai-siyasi f\u0259aliyy\u0259tind\u0259n raz\u0131 qalmayan Bak\u0131 qubernatoru [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[20],"tags":[],"class_list":{"0":"post-4245","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-kinci-zrdab-ziyali-qzet-tbitsunas"},"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.0 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi q\u0259dim Z\u0259rdab k\u0259ndini nec\u0259 g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yirdi? - Z\u0259rdab.com<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"az_AZ\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi q\u0259dim Z\u0259rdab k\u0259ndini nec\u0259 g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yirdi? - Z\u0259rdab.com\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi do\u011fulub boya-ba\u015fa \u00e7atd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259 t\u0259x\u0259ll\u00fcs g\u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fc q\u0259dim Z\u0259rdab k\u0259ndini nec\u0259 g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yirdi v\u0259 bu yolda n\u0259l\u0259r etmi\u015fdi? H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin Z\u0259rdab h\u0259yat\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 oradan \u201cKaspi\u201d q\u0259zetin\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259qal\u0259l\u0259r bar\u0259d\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 tan\u0131\u015f olan h\u0259r bir ziyal\u0131m\u0131za yax\u015f\u0131 m\u0259lumdur ki, Z\u0259rdabinin ictimai-siyasi f\u0259aliyy\u0259tind\u0259n raz\u0131 qalmayan Bak\u0131 qubernatoru [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Z\u0259rdab.com\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2012-08-13T18:54:19+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2012-08-23T16:39:04+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/08\/19-256x350.jpg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"64 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\"},\"headline\":\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi q\u0259dim Z\u0259rdab k\u0259ndini nec\u0259 g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yirdi?\",\"datePublished\":\"2012-08-13T18:54:19+00:00\",\"dateModified\":\"2012-08-23T16:39:04+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245\"},\"wordCount\":12783,\"commentCount\":0,\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/08\/19-256x350.jpg\",\"articleSection\":[\"H\u018fS\u018fN B\u018fY Z\u018fRDAB\u0130\"],\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245\",\"name\":\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi q\u0259dim Z\u0259rdab k\u0259ndini nec\u0259 g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yirdi? - Z\u0259rdab.com\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/08\/19-256x350.jpg\",\"datePublished\":\"2012-08-13T18:54:19+00:00\",\"dateModified\":\"2012-08-23T16:39:04+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245#primaryimage\",\"url\":\"\",\"contentUrl\":\"\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi q\u0259dim Z\u0259rdab k\u0259ndini nec\u0259 g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yirdi?\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/\",\"name\":\"Z\u0259rdab.com\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"admin\"},\"url\":\"https:\/\/www.zerdab.com\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi q\u0259dim Z\u0259rdab k\u0259ndini nec\u0259 g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yirdi? - Z\u0259rdab.com","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245","og_locale":"az_AZ","og_type":"article","og_title":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi q\u0259dim Z\u0259rdab k\u0259ndini nec\u0259 g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yirdi? - Z\u0259rdab.com","og_description":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi do\u011fulub boya-ba\u015fa \u00e7atd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259 t\u0259x\u0259ll\u00fcs g\u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fc q\u0259dim Z\u0259rdab k\u0259ndini nec\u0259 g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yirdi v\u0259 bu yolda n\u0259l\u0259r etmi\u015fdi? H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin Z\u0259rdab h\u0259yat\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 oradan \u201cKaspi\u201d q\u0259zetin\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259qal\u0259l\u0259r bar\u0259d\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin h\u0259yat\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 tan\u0131\u015f olan h\u0259r bir ziyal\u0131m\u0131za yax\u015f\u0131 m\u0259lumdur ki, Z\u0259rdabinin ictimai-siyasi f\u0259aliyy\u0259tind\u0259n raz\u0131 qalmayan Bak\u0131 qubernatoru [&hellip;]","og_url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245","og_site_name":"Z\u0259rdab.com","article_published_time":"2012-08-13T18:54:19+00:00","article_modified_time":"2012-08-23T16:39:04+00:00","og_image":[{"url":"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/08\/19-256x350.jpg","type":"","width":"","height":""}],"author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"64 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136"},"headline":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi q\u0259dim Z\u0259rdab k\u0259ndini nec\u0259 g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yirdi?","datePublished":"2012-08-13T18:54:19+00:00","dateModified":"2012-08-23T16:39:04+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245"},"wordCount":12783,"commentCount":0,"image":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/08\/19-256x350.jpg","articleSection":["H\u018fS\u018fN B\u018fY Z\u018fRDAB\u0130"],"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245","name":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi q\u0259dim Z\u0259rdab k\u0259ndini nec\u0259 g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yirdi? - Z\u0259rdab.com","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.zerdab.com\/wp-content\/uploads\/2012\/08\/19-256x350.jpg","datePublished":"2012-08-13T18:54:19+00:00","dateModified":"2012-08-23T16:39:04+00:00","author":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245#breadcrumb"},"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245#primaryimage","url":"","contentUrl":""},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/?p=4245#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.zerdab.com\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi q\u0259dim Z\u0259rdab k\u0259ndini nec\u0259 g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yirdi?"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#website","url":"https:\/\/www.zerdab.com\/","name":"Z\u0259rdab.com","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.zerdab.com\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"az"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/97079b7570c1e89ec0d9e138c3672136","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.zerdab.com\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d9c52a9a27c32119cb6679a077fa3e2779e5f822c451cbf01098004361d466ec?s=96&d=mm&r=g","caption":"admin"},"url":"https:\/\/www.zerdab.com\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4245","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4245"}],"version-history":[{"count":24,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4245\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4247,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4245\/revisions\/4247"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4245"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4245"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zerdab.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4245"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}